ایمنی وآتش نشانی

راهنمای صدور پروانه کار گرم و سرد

صفحه

1 از

19

 

مجموعه راهنماهای برقراری سیستم مدیریت

بهداشت، ایمنی و محیط زیست

عنوان

 

:

 

راهنمای صدور پروانه کار گرم و سرد در سیستم مدیریت

بهداشت، ایمنی، محیط زیست و کیفیت

87/6/

تاریخ : 12 HSE - 307 شماره سند

: 02

 

تعداد فرم

/ ضمائم: نسخه صفحه : 1 از

19

 

سند حاضر با هدف ارائه راهنمایی و حفظ یکپارچگی در تدوین مستندات

و زیر نظر امور بهداشت،

HSE-MS توسط کمیته استقرار ،HSE

سیستم

ایمنی و محیط زیست شرکت ملی صنایع پتروشیمی تهیه شده و کلیه حقوق

 

آن محفوظ و متعلق به شرکت ملی صنایع پتروشیمی ایران می باشد

 

 

.

.

 

صفحه

2 از

19

 

مقدمه

بمنظور حفظ یک پارچگی در نظام مدیریت بهداشت، ایمنی و محیط زیست، این

HSE-MS

کمیته استقرار

سند را بعنوان راهنما یی برای صدور پروانه کار گرم و سرد تهیه نموده است

 

 

.

در این سند حداقل الزامات در

برآورده کردن نیازمندیهای مربوطه بیان شده است

 

 

.

.

 

-1

تعاریف

:

 

-1-1

پروانه کار 1: فرم مخصوصی است که منحصراً بوسیله مقام مسئول صادر میگردد.

این فرم نشان می دهد که

آزمایشهای مخصوص انجام و اقدامات احتیاطی لازم به عمل آمده است و تائید می نماید که کار در محل قید

 

شده تحت شرایط و زمان معین بلامانع و بی خطر است

 

 

.

ضمناً در این فرم اقدامات ایمنی تکمیلی نیز که بایستی

توسط کارکنان انجام گردد، ذکر و تصریح می شود

 

 

 

.

-2-1

 

 

کار گرم :

کارگرم عبارت است از انجام کاری که حرارت مورد استفاده یا ایجاد شده در آن کار به میزانی

باشد که باعث اشتعال مایعات

 

 

بخارات و گازهای قابل احتراق یا هر ماده سوختنی دیگری بشود.

موارد زیر

 

(

که مسلماً شامل کلیه موارد موجود نیست)

نمونه هائی از کارهای گرم را بیان میکند که انجام آنها مستلزم

صدور پروانه کارهای گرم با امضای سرپرست تاسیسات و مقام انجام دهنده می باشد

 

 

.

بکار بردن شعله های گاز

استیلن و غیره، جوشکاری و لحیم کاری برنجی، جوشکاری با برق، سوزانیدن سرب یا حرارت دادن و

 

پرچکاری،چکش کاری، لحیم کاری، استفاده از شعله بدون حفاظ یا دستگاههای حرارت برقی و مقاومتی یا

 

ادوات گرم کردن آسفالت و استفاده از دستگاههای سنجش برقی، ترانزیستوری مانند دستگاه صداسنج،

 

ضخامتسنجی فلزات و سایر ادوات مشابه که ضد انفجار نیستند، ادوات شنپاشی، سمبادهزنی برقی،

 

تراشکاری و پرداخت کاری ماشی نهای برقی تراش، استفاده از ماشین آلات برقی که ضد انفجار نیستند

 

 

(

موتورهای برق، سی مها و کلیدهای برق، فلشهای عکاسی)

، استفاده از موتورهای گازوئیلی و سایر موتورهای

احتراقی و وسائل کار کهبجهت ایجاد حرارت کافی باعث احتراق گازهای قابل اشتعال گردند

 

 

 

.

 

برای افروختن آتش در محوطه دیگهای بخار که یک مورد استثنائی است فقط کافیست که یک آزمایش گاز

بعمل بیاید

.

همچنین، استفاده منظم و عادی از وسائل حرارت زا و آتش ب یحفاظ در بعضی از ساختمانها

ندارد

 

 

. « کارهای گرم » نامیده شد هاند احتیاج به اخذ و صدور پروانه « مناطق آزاد »

وکارگاهها که صریحاً بعنوان

 

1) Work Permit

صفحه

3 از

19

 

2)

صادر می گردد.برای انجام - -3-1 پروانه کارهای گرم: پروانه کارهای گرم جهت انجام فعالیتهای کار گرم (بند

1

 

هر کار مشخص روی یک دستگاه می بایست پروانه کار مجزا صادر گردد

.

برای دو یا چند دستگاه نباید پروانه

کار مشترک صادر گردد

 

 

.

درصورت نیاز به اخذ سایر پروانه های کار می بایست قبل از شروع به کاراقدام به

اخذ پروانه کارهای مربوطه نمود

 

 

.

به عنوان مثال در صورت نیاز به انجام کارگرم تعمیراتی برق می بایست علاوه

اجرا شود

 

 

.و یا جهت Lock Out & Tag Out

بر اخذ مجوز کارگرم، مجوزکاربرقی نیز اخذ گردد و سیستم

ورود به فضای بسته اخذ پروانه ورود نیز لازم است

 

 

 

.

-4-1

 

 

کار سرد:

کارهای سرد شامل کلیه فعالیتهایست که در محدوده کار گرم نبوده و بطور مثال شامل بازکردن

و داخل شدن به منظور تمیز کردن، تعمیر، بازرسی و یا بازکردن لوله ها و غیره

 

 

(manhole)

درب ظروف

میباشد

 

 

.

این مقررات در مورد تمام ظروف، دستگاه ها، لوله ها و وسایلی اعمال می شود که برای فرایند، نقل و

انتقال یا انبار کردن مواد شیمیایی که در صنایع پتروشیمی مورد استعمال است بکار برده میشود

 

 

 

.

 

شامل کارهائی است که جزء کارهای عادی و روزمره نبوده و بر

« سرد » -5-1 پروانه کارهای سرد:

پروانه کارهای

روی مخازن، لوله ها و دستگاهها در نواحی ممنوعه انجام می پذیرد

 

 

 

.

 

همچنین هرگاه لازم شود که کارکنان وارد مخازنی شوند که در آنها هیدروکربورها و یا سایر مواد شیمیائی

وجود داشته یا چنین مخزنی قبلاً محتوی مواد خطرناک بوده و این مواد ممکن است بصورت مایع، جامد یا

گاز در مخزن باقی باشد صدور پروانه ورود موکداً ضروری است

.

در مورد کار در مجاری فاضلاب نیز اجازه

ورود لازم است

 

 

 

.

-6-1

 

 

مناطق محدود:

کلیه تاسیسات، اموال، اماکن، وسایل و نقاطی که تحت نظارت و کنترل مجتمع بوده و در داخل

حصار و محدوده مجتمع قرار دارند منطقه محدود اطلاق می شوند

 

 

.

مناطق محدود به دو دسته منطقه خطرناک

 

(

ممنوعه) و منطقه آزاد (ایمن) تقسیم می شوند

.

-7-1

 

 

منطقه خطرناک (ممنوعه

):

-1-7-1

 

 

 

مناطق خطرناک به محوطه هایی اطلاق می شوند که به علت عملیاتیکه انجام میگیرد و یا اجناسی که در

انبارها نگهداری می شود خطر آتش سوزی و یا انفجارو یا انتشار مواد سمی و خطرناک وجود داشته باشد

 

 

 

.

 

مناطق خطرناک عبارتند از

 

:

 

 

محل هایی که موادقابل اشتعال، احتراق و یا مسموم کننده در آن بکار برده و یا تولید می شوند و یا

مقادیری بیش از مصرف مورد نیاز در انبارها نگهداری شوند

 

 

.

مانند کارخانه های تهیه مواد شیمیایی،

مخازن، اسکله های بارگیری، تلمبه خانه های خط لوله و انشعابات آن، چاههای گاز یا نفت، مشعل ها،

 

انبار و جایگاههای بنزین

 

 

 

.

 

صفحه

4 از

19

 

انبارهای مواد منفجره

.

 

کارگاههای تعمیرات و انبارها که در آن اشیاء قابل اشتعال مصرف و یا ذخیره می شوند

.

-2-7-1

 

 

طبقه بندی مناطق خطر عبارت است از

:

 

2

: مناطقی است که وجود اتمسفر خطرناک (وجود مقدار قابل اشتعال گاز در هوا که ( مناطق بخش

( 0

 

مناسب برای اشتعال باشد

) در آنها همیشگی است. مانند ظروف بسته و مخازن ذخیره

.

 

3

: مناطقی است که احتمال ایجاد اتسمفر خطرناک در آنها هر لحظه وجود داشته و ( مناطق بخش

( 1

 

اقدامات ایمنی مخصوص بایستی مراعات گردد

 

.

 

4

: مناطقی است که در شرایط عادی بی خطرند ولی امکان آزاد شدن مواد و گاز به ( مناطق بخش

( 2

 

علت نقص فنی و عوامل دیگر وجود دارد

 

.

-8-1

 

 

منطقه آزاد(ایمن): شامل کلیه مناطقی است که جزء نواحی خطرناک منظور نشده باشند. (

کلیه کارگاههایی که

احداث گردیده اند می توانند در کارگاه خود بدون پروانه کار مشغول به انجام کارهای

 

 

HSE

با تائید امور

گرم، سرد و یا مجاز شوند مانندکارگاه مرکزی

 

 

 

).

 

تذکر

1:

کارهای گرم روزمره را میتوان در نواحی آزاد بوسیله کارکنانی که معمولاً در آن ناحیه کار م یکنند

انجام داد

 

 

(

بعنوان مثال جوشکاران میتوانند در کارگاه جوشکاری کار کنند یا اینکه برقکاران می توانند از

وسیله لحیم کاری در کارگاه اصلی برق استفاده کنند و غیره

 

 

 

).

 

توجیه کارهای

» تذکر 2:

زمانیکه کارکنان نواحی آزاد یا دیگران بخواهند کار گرم را به ترتیبی که در قسمت

نامبرده شده در محوطه غیر ممنوعه انجام دهند، اگر کار مزبور جزو کارهای روزمره و معمولی

 

 

«

گرم

ایشان نباشد صدور پروانه کار گرم ضروری است مثلاً جوشکار بایستی برای مبادرت به جوشکاری و

 

بریدن لول هها و بشکه های واقع در لابراتوار پروانه کار گرم اخذ کند

 

 

 

.

 

تذکر

3: در نواحی آزاد (مثل کارگاه مرکزی)

برای انجام بعضی از کارهای گرم مانند کار بر روی بشک هها،

لوله ها، تانکرها و یا ادوات دیگر که حاوی گاز یا مایع قابل اشتعال بوده اندصدور پروانه کارهای گرم قبل

 

از مبادرت به انجام کار ضروری است

 

 

 

.

 

2) Zone

 

0

3) Zone

 

1

4) Zone

 

2

صفحه

5 از

19

 

تذکر

4:

هرگاه مشاهده شود که در حین انجام کار گرم در نواحی ممنوعه یا غیر ممنوعه گاز یا مایع قابل اشتعال

که منجر به بروز حوادث سهمگین می گردند آزاد می شود هر یک از کارکنان ملزم به توقف کلیه

 

کارهای گرم بوده وسریعا مراتب را به سرپرست خود اطلاع دهد

 

 

 

.

-9-1

 

 

ناحیه جدید ساختمانی:

در هنگام انجام کارهای ساختمانی عمده در نواحی ممنوعه، ناحیه انجام کار را میتوان

اعلام نمود

 

 

. در اینصورت اخذ پروانه کارهای گرم به تشخیص رئیس عملیات، رئیس اداره « ناحیه غیر ممنوعه

»

 

مربوطه و رئیس ایمنی و آتش نشانی لزومی ندارد

 

.

 

۵

: حداقل مقدار گاز یا بخار که با هوا مخلوط شده و یک ترکیب انفجاری تشکیل L.E.L) -10-1

حد پائین انفجار

می دهد که کمتر از این مقدار، مخلوط قابل انفجار نمی باشد و بر حسب درصد حجمی بیان می شود

 

 

 

.

 

۶

: حداکثر مقدار گاز یا بخار که با هوا مخلوط شده و یک ترکیب انفجاری تشکیل (U.E.L) -11-1

حد بالای انفجار

می دهد که بیشتر از این مقدار، مخلوط قابل انفجار نمی باشد و بر حسب درصد حجمی بیان می شود

 

 

 

.

 

جدول

1 :

حد پائین و بالای انفجار بعضی از مواد

 

استن فنل گاز طبیعی متانول مورفولین هیدوژن

4 1/4 5/5 5 1/3 2/5

 

L.E.L

 

74/5 13/1 36/5 15 9/5 13

 

U.E.L

%20

 

 

باشد. LEL %5 و برای کارهای سرد نباید بیش از LEL تذکر :

برای کارهای گرم مقدار گاز نباید بیش از

 

(Threshold Limit Value) TLV

 

-12-1

حد آستانه مجاز

مقادیرحدآستانه مجازبه سه

 

ACGIH

حدودمجازتماس کارکنان را با موادسمی گوناگون بیان می کندبرپایه استاندارد

دسته زیرتقسیم می شود

 

 

 

.

 

5) L.E.L : Low Explosive Limit

6) U.E.L : Upper explosive limit

صفحه

6 از

19

 

حدتراکم مجازمواد شیمیایی برای

8 ساعت :(TLV-TWA) -1-12-1 حد آستانه مجاز-

میانگین زمانی تراکم

کاردرروزیا

 

 

40

ساعت کاردرهفته بوده واین مقدارازمواد، تراکمی است که تقریبا همه کارکنان می توانند

بدون بروز اثرات زیان آور مواد شیمیایی پی در پی در برابر آلاینده ها قرار گیرند

 

 

 

.

 

7

: این حدآستانه مجاز بیشترین تراکمی است (TLV-STEL) -2-12-1 حدآستانه مجاز-

حدرویارویی کوتاه مدت

که کارکنان می توانند در مدت کوتاه

 

 

(تا 15 دقیقه)

پیوسته بدون اینکه کوچکترین اثر زیان آورکه موجب

بروز حادثه یاکاهش بهرهوری شود در برابرآن قرارگیرند

 

 

(با این شرط که در هر نوبت کار 8

ساعته تماسها

بیشتراز

 

 

4 بارتکرارنشود و در میان هر تماس دست کم 60 دقیقه فاصله زمانی وجودداشته باشد)

.

 

به تراکمی از آلاینده گفته میشودکه انباشتگی آن در هوای محیط کار

:(TLV-C) -3-12-1

حدآستانه مجازسقف

حتی برای یک لحظه هم نباید از آن بیشترشود

 

 

 

.

-13-1

 

 

در موارد خاص نظیر مخلوط گازها و... حد مجاز را از مراجع معتبر محاسبه نمایید

.

 

یا بلافاصله خطرناک برای سلامتی و زندگی

: اساسا (Immediately Danger to life and Health)IDLH

-14-1

 

برمبنای اثرات تماس

30

دقیقه ای به منظور فراهم آوردن حاشیه امن پایه ریزی شدند و دلالت بر ابن امر ندارد

تخلیه فوری ،

 

 

IDLH که در آن منطقه برای آن مقدار از زمان ( 30 دقیقه) باید یا می توان بماند.

در یک محیط

افراد از محل توصیه می شود

 

 

 

.

 

-2

کلیات

:

 

-1-2

 

برای انجام کار گرم یا هرمورد دیگری که در آنجا بکار انداختن ناگهانی و غیر مجاز ماشین آلات و ادوات

منجر به بروز خطر می گردد همچنین در محلهائی که وجود خطر گازهای مسموم کننده و قابل اشتعال و مواد

 

منفجره یا کمبود اکسیژن یا وجود مواد مضر دیگر ممکن است باعث بروز صدمات و ضایعاتی گردند، می

 

اعمال گردد

 

 

. اتخاذ این روش از بروز سوانح بسیاری جلوگیری « کار با کسب پروانه کار »

بایستی روش ایمنی

خواهد نمود

 

 

 

.

 

می بایستی شخصاً سرپرست عملیات بهره برداری واحد یا مقام مسئول در

« پروانه کار » -2-2

مسئول گواهی و صدور

ناحیه ای باشد که کار در آنجا انجام می پذیرد و پروانه کار بایستی به نام سرپرست کارکنانی که کار را انجام

 

می دهند صادر گردد

 

 

. در هر حال صادر کننده و گیرنده پروانۀ کار هرگز نمی توانند شخص واحدی باشد.

در

صورت واگذاری کار به پیمانکار، سرپرست کارکنان پیمانکاری مانند کارکنان رسمی می بایست آموزشهای

 

 

7) STEL: Short Time Exposure Limit

صفحه

7 از

19

 

لازم مربوط به صدور پروانه کار را دیده باشندو از اداره ایمنی مجوز صدور پروانه کار را اخذ کرده باشند

 

.

 

لوازم حفاظت فردی مورد استفاده جهت کار گرم و سرد، می بایست قبل از شروع کار پیش بینی شود

 

.

-3-2

 

 

 

در تنظیم پروانه کار معمولاً محلی برای امضاء شخص مسئول انجام کار در نظر گرفته میشود و امضاء این

شخص دلالت بر آنست که فرم پروانه کار را دقیقاً مطالعه و از شرایط و حدود کار بترتیبی که در فرم تصریح

 

گردیده مطلع است

 

 

 

.

-4-2

 

 

 

قبل از اقدام به بازرسی یا تعمیر ماشین آلات و دستگاههای متوقف باید از مسئول مربوطه طبق مقررات مجوز

کار دریافت کرد و اطمینان حاصل گردد که ماشین ضمن انجام تعمیر مجدداً شروع بکار نخواهد کرد

 

 

 

.

-5-2

 

 

 

در مورد ماشین آلاتی که بوسیله موتور برق کار می کنند باید اطمینان حاصل شود که فیوز آنها برداشته شده و

تا امکان

 

 

(Substation کلیدهای برق آنها قطع باشد و یا سیمهای برق بکلی از جریان برق جدا شود (

از محل

بکار افتادن ماشین آلات از بین برود

 

 

 

.

-6-2

 

 

تابلوهای ویژه ای با ذکر جمله " دست نزنید افراد مشغول کار هستند " روی کلیدهای برق شیرها

اهرمها

و غیره باید در حالت بسته نگاهداری و در صورت امکان قفل شود

 

 

 

.

-7-2

 

 

 

در مورد ماشین آلات و دستگاههائی که بوسیله موتورهای غیربرقی یا نیروهای محرکه دیگر کار می کنند نیز

نباید تنها به قطع کردن کلاج اکتفا نمود و بایستی قبل از شروع به بازرسی یا تعمیر، موتور را خاموش یا خطوط

 

ارتباطی نیرو را قطع کرد تا از بکار افتادن غیر مترقبه آنان جلوگیری شود

 

 

 

.

-8-2

 

 

به جز کارکنان مربوطه هیچ فردی حق ندارد بدون کسب اجازه (در موارد لازم پروانه کار)

از مسئول محوطه به

هیچ یک از دستگاهها دست زده و یا کاری روی آنها انجام دهد

 

 

 

.

-9-2

 

 

 

چون ممکن است نزدیک دریچه های فاضلاب در اثر وجود بخارات قابل اشتعال و سمی محوطه های

خطرناکی ایجاد شده باشد نباید اقدام به انجام کارهای تعمیراتی نمود

 

 

.

مگر با کسب پروانه کار همچنین باید در

این محوطه ها از کشیدن و زدن اشیاء روی سرپوشهای فاضلاب خودداری نمود زیرا امکان دارد تولید جرقه

 

نموده و منجر به انفجار یا آتش سوزی شود

 

 

 

.

-10-2

 

 

تعمیر یا نصب دستگاهها و وسائل برقی فقط باید زیر نظر مسئولین برق انجام شود

.

-11-2

 

 

پروانه کار بایستی قبل از شروع هر کاری طبق این دستورالعمل صادر و در محل کار الصاق گردد

.

-12-2

 

 

 

صادرکننده پروانه کار پس از بازدید از محل و حصول اطمینان از تطبیق شرایط محیط با آنچه که در پروانه

کار خواسته شده، پروانه کار را همراه با مسئول انجام کار، تکمیل و امضاء می کند و به مسئول انجام کار

 

میدهد

 

 

 

.

 

صفحه

8 از

19

 

-13-2

 

مسئول انجام کار ضمن تطبیق شرایط محیط کار با آنچه که صادر کننده نوشته است، نسبت به امضاء پروانه

کار اقدام می نماید

 

 

 

.

-14-2

 

 

 

قبل از صدور پروانه کار، افراد امضاء کننده پروانه کار بایستی از ایمن بودن محل و تجهیزات اطمینان حاصل

نمایند

 

 

 

.

 

در پروانه کار قید نماید

􀀹 -15-2

صادر کننده پروانه کار موظف است شرایطی را که در محل حاکم است با علامت

و تا هنگامیکه محل کار و شرایط موجود در آن را برای کار بی خطر، ایمن نکرده است

 

 

(

پیش بینی های لازم

در نظر گرفته نشده است

 

 

) به هیچ عنوان نباید پروانه کار را امضاء نماید

.

-16-2

 

 

 

پس از صدور پروانه کار سرپرست تاسیسات یا محوطه اطمینان حاصل نماید که انجام دهنده کار از دستورات

و یا محدودیتهای قید شده در پروانه کار مطلع بوده و آنها را بطور صحیح بکار می گیرد

 

 

 

.

-17-2

 

 

پروانه ای که شامل کار کلی برای تمام کارخانه باشد صادر نخواهد شد.

هر یک از واحدهای کارخانه و یا

وسائل و تجهیزات دیگر باید پروانه جداگانه داشته باشند و نوع کاری که باید در هر واحد و یا کارخانه انجام

 

گیرد باید صراحتاً در پروانه قید گردد

 

 

. (برای هر کاری پروانه جداگانه صادر شود

).

-18-2

 

 

 

چنانچه هر یک از کارکنان مشاهده کردند که پروانه کار برای انجام کاری صادر شده و حدود و اطراف آن

در اثر متصاعد شدن گازهای سمی یا گاز مایعات قابل اشتعال و یا مایعات دیگر خطرناک شده می بایست که

 

آن کار را تعطیل نماید

 

 

 

.

-19-2

 

 

 

هر یک از کارکنان که به علل فوق کاری را تعطیل کرده، لازم است مراتب را فوراً به سرپرست خود و یا

مقامات مربوطه اطلاع دهند تا پروانه کار لغو گردد

 

 

 

..

-20-2

 

 

مناطق خطرناک با نصب تابلوهای خطربا توجه به نوع خطر(به عنوان مثال "سیگار نکشید")

علامت گذاری

شود

 

 

 

.

-21-2

 

 

 

در صورتی که کار در فضای بسته انجام می شودقبل از شروع کار، سنجش میزان اکسیژن، گازهای قابل

اشتعال، انفجاروسمی الزامی است

 

 

 

.

-20-2

 

 

 

در محلهایی که احتمال وجودموادقابل اشتعال و انفجارباشدبایستی قبل از شروع به کار ویا در صورت نیاز به

صورت متناوب آزمایش گازتوسط بهره بردار صورت گیرد و ثبت گردد

 

 

 

.

-21-2

 

 

شخصی که مسئول آزمایش گازاست باید برای این کار صلاحیت داشته باشدو با دردست داشتن

مجوز

آزمایش گاز

 

 

 

اقدام به این کارنماید وپس از انجام آزمایشهای مورد لزوم، نتایج را روی پروانه کار ثبت وبا

ذکر تاریخ و زمان تست محل در نظر گرفته شده امضاء نماید

 

 

 

.

 

صفحه

9 از

19

 

تذکر

:

واحدهایی که دستگاه سنجش گازهای قابل اشتعال یا انفجاریا فرد مجاز آزمایش کننده گازهای قابل

اشتعال را ندارند و میخواهند جهت انجام کاری سنجش گازهای قابل اشتعال یا انفجار را انجام دهند می

 

را در جریان امر قرار دهند، در این مورد آزمایش گازهای فوق به عهده اداره ایمنی و

 

 

HSE

بایست امور

آتش نشانی خواهد بود

 

 

 

.

-22-2

 

 

 

در پروانه کار شرح کار، نوع کاری که می باید انجام گیرد، قسمتی از وسائلی که می بایست تعمیر شود، نام و

شماره و محل استقرار هر وسیله می باید بطور کامل در قسمت مربوطه در پروانه کار قید گردد

 

 

.

همچنین

تاریخ، ساعت شروع و خاتمه کار برای کارهای روزمره در پروانه کار قید می شود

 

 

 

.

-23-2

 

 

واحدهای صادرکننده پروانه های کار موظف می باشند که پروانه ها را شماره گذاری نمایند

.

-24-2

 

 

هیچ نوع کار تعمیراتی و پروژه ای بدون اخذ پروانه کار نباید انجام گیرد.(

بجز موارد استثناء ذکر شده در

بندهای قبل

 

 

 

)

 

حضور نفر آماده

HSE -25-2

در موارد خاص با تقاضای رئیس بهره برداری منطقه مربوطه و به تشخیص مسئولین امور

باش با تجهیزات لازم الزامی است

 

 

 

.

-26-2

 

 

اداره ایمنی و آتش نشانی نظارت موردی در نحوه صدور و اجرای پروانه های کار خواهد داشت

.

-27-2

 

 

 

آزمایش اکسیژن و گازهای سمی توسط مسئولین ایمنی شرکتها انجام می گیرد و در ستون مربوطه ساعت

 

TLV

 

انجام و مقدار آن قید شده و نام و امضاء آزمایش کننده ثبت می گردد که مقدار آن می بایست کمتر از

گاز مربوطه باشد

 

 

.

-29-2

 

 

 

اگر در حین انجام کار شرایط محیط تغییر یابد، مسئول اجرای کار بایستی کار را متوقف و موضوع را به

نیز

 

 

HSE مسئول واحد اطلاع دهد (

در صورت اینکه ادامه کار را توام با خطر تشخیص دهد بایستی به امور

اطلاع دهد

 

 

 

).

-30-2

 

 

 

قبل از شروع به اجرای پروانه کار، می بایست کلیه اقدامات احتیاطی ذکر شده در پروانه کار از قبیل کاهش

فشار، از سرویس خارج نمودن، تخلیه نمودن، شستشوبا بخار آب وعاری نمودن دستگاهها از گازها وبخارات

 

ومواد قابل اشتعال وانفجار و

 

 

... توسط سرپرست تاسیسات صورت پذیرد

..

-31-2

 

 

 

ایزوله نمودن خطوط لوله باید بر اساس دستورالعمل دستگاه صورت پذیرد و توسط اداره فرایند بررسی و تایید

گردد

 

 

 

.

-32-2

 

 

 

در شرایطی که نسبت به انجام کار در شرایط ایمن شک و تردیدی وجود دارد بهتر است قبل از شروع به کار

با اداره ایمنی یا نمایندگان اداره ایمنی مشورت شود

 

 

 

.

 

صفحه

10 از

19

 

-33-2

 

اگر کار مورد نظر پس از دو ساعت از زمان صدورآغاز نشود، پروانه کاربه تشخیص صادر کننده آن باطل

شده و برای شروع بکار، صدور پروانه کار مجدد لازم است

 

 

 

.

-34-2

 

 

 

در محلهای خطرناک استعمال دخانیات واستفاده ازوسایل ارتباطی که ضد انفجار نیستند به طور کلی ممنوع

است، سیگار، موبایل و غیره قبل از ورود به محلی که به وسیله تابلوی مخصوص اعلام گردیده باید خاموش

 

شود

 

 

 

.

 

-3

مقررات صدور پروانه کار گرم

:

 

-1

اقدامات لازم جهت صدورپروانه کار گرم

: -3

-1-1-3

 

 

جداسازی و محصور سازی

:

-1-1-1-3

 

 

هر گونه مواد قابل اشتعال خارج از سیستم فرآیند به شعاع 25

متری از محل انجام کار گرم بایستی

خارج شده محل بطور کامل پاکسازی گردد

 

 

 

.

-2-1-1-3

 

 

در صورتی که امکان انتقال مواد قابل اشتعال به خارج از محیط کار نباشد (

مانند وجود قطعات چوبی

در ترکیب بنا

 

 

)

ضروری است که این قطعات با استفاده از پوششهای غیر قابل اشتعال و عایق حرارت بطور

کامل مهار شود

 

 

.(به عنوان مثال استفاده از پتویا پرزنت نسوز

)

-3-1-1-3

 

 

 

در صورتی که کار گرم در ارتفاع صورت می گیرد و احتمال پرتاب جرقه و گدازه های فلزی به

اطراف وجود دارد، بایستی تدابیر احتیاطی لازم از جمله ریختن شن و ماسه بر روی سطوح، مرطوب کردن

 

 

(Tarpaulin)

 

سطوح توسط آب و یا استفاده از پوششهای غیر قابل اشتعال و عایق حرارت مانند تارپولین

در قسمت زیرین محل انجام عملیات و شعاع حداقل

 

25 متری پیرامونآن صورت گیرد.

در صورتی که

پنجره ها و درهای پیرامون محل انجام عملیات باز است، به منظور پیشگیری از انتقال پلیسه ها و براده ها به

 

این محلها بایستی به نحو مناسبی پوشیده شوند

 

 

 

.

-4-1-1-3

 

 

 

در صورت وجود سیستمهای اعلام حریق مجهز به دتکتورهای دودی یا حرارتی، به منظور پیشگیری

از اعلام حریق ناخواسته در زمان انجام کار ی که توتید دودیا حرارت می کندبایستی سیستم را خاموش

 

نمود و یا با استفاده ازکیسه های پلاستیکی دتکتورها را پوشاند و این امر به اطلاع امور ایمنی وآتشنشانی

 

برسد

 

 

. باید توجه داشت که بلافاصله پس از اتمام عملیات سیستم را مجدداً فعال نمود

.

-5-1-1-3

 

 

 

در هنگام انجام عملیات جوشکاری یا برشکاری بوسیله گاز به منظور پیشگیری از وقوع انفجار بایستی

و

 

 

...(رجوع به Flash Back Arrestors

کلیه تدابیر حفاظتی مربوطه به دقت رعایت گردد نظییر نصب

 

.(

HSE - راهنماهای سیلندرهای تحت فشار 312 و

313

 

صفحه

11 از

19

 

-6-1-1-3

 

یک ساعت پس از اتمام کار موقعیت مکان را بطور کامل بررسی و در صورت عدم وجود هرگونه شرایط

مخاطره آمیز، وضعیت عادی تلقی می گردد

 

 

 

.

-7-1-1-3

 

 

 

کار گرم در محیطهای باز به هنگام وزش باد شدید می بایستی فوراً متو قف شود زیرا در این شرایط خطر

پراکنده شدن گدازه ها و جرقه های جوشکاری به خارج از محیط ایمن شده

 

 

(خارج از شعاع 25

متری از

عملیات

 

 

) و در نتیجه بروز حریق وجود دارد

.

-2-1-3

 

 

ارزیابی تراکم گازها و بخارات قابل اشتعال و شاخص حد پایین انفجار

:

 

وجود گازها و بخارات قابل اشتعال در محیط انجام کار گرم می تواند در اثر رسیدن این مواد به تراکم

قابل انفجار با ایجاد یک شعله یا جرقه منجر به بروز انفجار گردد

.

بطور کلی گازها و بخارات قابل اشتعال

تنها در صورتی که تراکم آنها در بین دو محدوده حد پایین انفجار و حد بالای انفجار برسد، قابلیت انفجار

 

خواهند داشت

 

 

.

بنابراین همواره بایستی دقت گردد که تراکم گازها و بخارات قابل اشتعال در هوای محیطی

آن ماده فراتر نرود که در این شرایط به

 

 

LEL که قرار است کار گرم در آن انجام شود، از 5%

شاخص

هیچوجه نبایستی کار گرم صورت گیرد

 

 

 

.

 

لازم به ذکر می باشد انجام آزمایش وجود گاز تنها جهت مشخص شدن درصد وجود گازهای قابل

اشتعال در فضاهای بسته و دور از جریان شدید هوا بکار می رود

.

جهت پیدا کردن هرگونه نشتی روی

استفاده نمود

 

 

(Soap Test ) تجهیزات، اتصالات و...

باید از تست آب و صابون

بایستی از دستگاههای گازسنج دستی مجهز به سنسور حساس به آن ماده و یا

 

 

LEL

برای ارزیابی شاخص

استفاده کرد

 

 

. LEL

سنسور

 

-3-1-3

ارزیابی منابع مورد نیاز جهت واکنش در شرایطاضطراری

:

 

حضور نیروهای آتش نشان با تجهیزات و امکانات لازم که بر اساس ارزیابی میزان خطر حریق و تبعات

ضروری

HSE

احتمالی ناشی از آن انجام خواهد شد در محل اجرای عملیات گرم به تشخیص رئیس امور

است

 

 

.

مسئولیت اطلاع رسانی انجام کار گرم به امور ایمنی و اتش نشانی بر عهده صادر کننده پروانه کار

است

 

 

 

.

 

HSE

 

حجم ونوع مواد اطفایی با توجه به حجم ونوع موادقابل اشتعال موجود در محل به تشخیص رئیس

تعیین می گردد

 

 

.

-4-1-3

 

 

ارزیابی خطر حریق و انفجار

:

-1-4-1-3

 

 

 

از عدم وجود تراکمی از گازها و بخارات قابل اشتعال در محل انجام عملیات گرم که می تواند منجر به

بروز انفجار گردد، بایستی اطمینان حاصل گردد

 

 

 

.

 

صفحه

12 از

19

 

-2-4-1-3

 

برای اطمینان از ایمن بودن محیط در برابر خطر انفجار تراکم گازها و بخارات قابل اشتعال بایستی کمتر از

آن ماده باشد

 

 

. LEL %5

شاخص حد پایین انفجار یا

 

-3-4-1-3

در محلهایی که احتمال حضور گازها و بخارات قابل اشتعال در آنها وجود دارد (منطقه 1

طبقه بندی

خطر

 

 

) و محلهایی که به ندرت احتمال حضور این مواد وجود دارد (منطقه 2 طبقه بندی خطر)

، بایستی

قرار گیرند

 

 

. LEL

بطور مستمر مورد اندازه گیری و پایش شاخص

بایستی پیش از هر گونه اقدامی با استفاده از ،

 

 

LEL -4-4-1-3

در صورت بالاتر بودن تراکم گازها و بخارات از مرز

تجهیزات تهویه از نوع ضد انفجار و یا تهویه طبیعی اقدام به کاهش تراکم این مواد و کاهش احتمال بروز

 

انفجار نمود

 

 

 

.

-5-1-3

 

 

ارزیابی میزان مواد سمی، خورنده و محرک موجود در هوای محیط

:

 

بطور کلی مواد شیمیایی براساس آسیبهای وارده به انسان به گروهای زیر تقسیم م یشوند

 

:

-1-5-1-3

 

 

مواد التهاب آور و محرک:

این مواد دارای اثرات سوزاننده و تاول زا می باشند و در صورت تنفس

سبب تورم در قسمتهای فوقانی دستگاه تنفس می شوند

 

 

. آمونیاک و آلدئیدها از این دسته مواد هستند

.

-2-5-1-3

 

 

مواد خفگی آور: مواد خفگی آور به دو گروه خفقان آور ساده و شیمیایی تقسیم می شوند.

مواد

خفقان آور ساده گازهایی غیرسمی هستند که با جانشینی با هوا سبب کاهش اکسیژن موجود در هوای

 

تنفسی و بروز خفگی می شوند که از این گروه گازهای دی اکسیدکربن و متان قابل ذکر هستند

 

 

.

مواد

خفقانآور شیمیایی گازهایی هستند که به دلیل تأثیر بر حمل اکسیژن توسط خون سبب کاهش میزان

 

اکسیژن مورد نیاز اندامهای بدن و در نتیجه بروز خفگی میشوند

 

 

.

از این گروه گازهای

مونوکسیدکربن و سولفید هیدروژن را می توان نام برد

 

 

 

.

-3-5-1-3

 

 

مواد بیهوشی آور و مخدر:

این مواد باعث ایجاد اثر رخوت در سیستم اعصاب مرکزی شده در نتیجه

موجب کاهش فشار لازم برای رساندن خون به مغز می شود

 

 

.

بخارات تینر و الکلها از جمله این مواد

هستند

 

 

 

.

-4-5-1-3

 

 

سموم سیستمیک:

سمومی که باعث ایجاد آسیب در اعضاء داخلی مانند کبد، کلیه ها، ریه، سیستم

خونساز و سیستم عصبی می شود

 

 

.

موادی مانند بنزن، الکل متیلیک و دی سولفیدکربن از جمله این

عوامل هستند

 

 

 

.

 

در مجوزهای ورود به فضای بسته، وجود مواد التهاب آور و محرک، مواد خفگی آور و مواد بیهوشی آور به

دلیل اثرات حاد آنها بر روی انسان از اهمیت بیشتری برخوردار هستند

.

ارزیابی تراکم این مواد در هوای

 

صفحه

13 از

19

 

صورت می گیرد

. منظور سنجش تراکم گازها و بخارات در محیطهای IDLH

تنفسی بر اساس شاخص

بسته بر حسب نوع گازها یا بخارات موجود در محیط بایستی از دستگاههای قرائت مستقیم استفاده کرد

 

 

 

.

-6-1-3

 

 

ارزیابی تجهیزات و ابزارآلات انجام عملیات با توجه به شرایط محیط

:

 

استفاده از ابزارهای ضد جرقه جهت انجام کار از ایجاد جرقه و بروز خطر انفجار در هنگام کار بر روی

لوله های انتقال مایعات یا گازهای قابل اشتعال پیشگیری م یکند

.

ابزارهای ضد جرقه ابزارهایی هستند که

جنس آنها از مواد غیرآهنی تهیه شده است

 

 

.

مهمترین جنس ابزارهای ضد جرقه که از استحکام و سختی

بسیار مناسبی نیز برخوردار می باشند، بریلیوم و مس م یباشند

 

 

.

ابزارهایی از جنس آلومینیوم، برنز و برنج نیز

دارای خاصیت ضد جرقه ولی با سختی کمتر هستند

 

 

.

بعنوان مثال استفاده از چکش مسی بجای چکش

فولادی

 

 

 

.

-7-1-3

 

 

آماده نمودن محل کار

:

-1-7-1-3

 

 

 

خطر آتش سوزی

برای احتراز از خطر آتشسوزی و انفجار و مواجه شدن با گازهای مسموم کننده و قابل اشتعال سرپرست تاسیسات

 

که پروانه کارگرم را صادر میکند موظف است اطمینان حاصل کند که محل کار و وسیله ای که احتیاج به کار

 

گرم دارد کاملاً آماده شده باشند

 

 

. اقدامات احتیاطی در این مورد بترتیب ذیل خواهند بود

:

1)

 

 

قطع جریان انرژی (برق یا سوخت)در دستگاه

. )

2)

 

 

جدا کردن وسیله از سایر دستگاههای مرتبط آن بوسیله قرار دادن جدا کننده یا قطع نمودن جریان سیال در

)

 

خطوط لوله و بستن انتهای باز آنها

 

.

3)

 

 

پاک کردن دستگاه از مواد مختلف و گازها

)

4)

 

 

پاک کردن وتمیز کردن دستگاه از مواد قابل احتراق

)

5)

 

 

کنترل تمام آبروها و لوله های فاضلاب از فاصله 25 متری تا محل انجام کار گرماز لحاظ نشت مواد و گاز

)

6)

 

 

برداشتن یا مرطوب نگهداشتن روکشهای برزنتی، ک فپوش های چوبی، سکوها، داربست و غیره

)

7)

 

 

تدارک وسائل آتش نشانی

)

8)

 

 

تعیین محل ادوات جوشکاری

)

-2-7-1-3

 

 

بازدید

:

 

پس از اینکه محل کار بوسیله سرپرست ناحیهیا قسمت، بازدید گردید و در مورد مقدمات کار تبادل نظر

گردید، محل کار بایستی طبق دستور ایشان آماده گردد

.

بهرحال زمانیکه مقام انجام دهنده تقاضای صدور

تعداد زیادی پروانه کار می کند

 

 

(در خلال عملیات پیاده کردن دستگاهها و تعمیرات عمده و غیره)

مقام

 

صفحه

14 از

19

 

انجام دهنده نیز بایستی به همراهی مقام مسئول ناحیه و سرپرست ارشد به بازدید محل بپردازد

.

در صورت

امکان بهتر است مسئول انجام دهنده یک روز قبل از دیگران محل را بازدید کند تا بتواند محل دقیق انجام

 

کار را مورد توجه قرار داده مشکلات کار را مورد مطالعه قرار داده در مورد شخصی که باید مقدمات کار

 

را فراهم نماید تصمیم بگیرد تا تأخیری در انجام کار تعمیراتی طبق برنامه پیش بینی شده رخ ندهد سرپرست

 

قسمت و مقام مسئول ناحیه و مقام انجام دهنده قبل از امضاء پروانه کار گرم بایستی مرتباً محل کار را

 

بازدید نمایند

 

 

 

.

 

سرپرست تاسیسات یا مقام مسئول ناحیه و سرپرست ارشد بایستی در هنگام آغاز کار گرم در نواحی

ممنوعه در محل حضور داشته باشند

 

.

-3-7-1-3

 

 

خطرات ویژه

:

 

خطرات و همه مشکلاتی که ممکن است وجود داشته یا در نتیجه انجام کار گرم بوجود آیند را نمی توان در این

مقررات بطور کامل پیش بینی نمود و همچنین باید توجه نمود که این راهنما مسلماً نمی تواند شامل کلیه

شرایط ممکنه کار باشد

.

هرگاه مقامات صادر کننده پروانه کار گرم نسبت به ایمن بودن یا نبودن کاری شک

درمیان

 

 

HSE

داشتند بایستی از صدور پروانه کار خودداری و مراتب را با سرپرست مستقیم خود یا رئیس امور

بگذارند

 

 

 

.

-2-3

 

 

نحوه صدور پروانه کارگرم

:

2

 

 

میباشند باید پروانه کارگرم اخذ گردد. - -1-2-3 برای انجام کلیه کارهای گرم که شامل تعریف بند

1

-2-2-3

 

 

پروانه کار گرم بایستی به ترتیب زیر به امضای مقامات مربوطه برسد

:

-1-2-2-3

 

 

شخصی که آزمایش گاز را انجام می دهد

.

-2-2-2-3

 

 

 

سرپرست تاسیسات ناحیه یا واحد که پروانه را صادر میکند و در ضمن کنترل کننده پروانه نیز

هست

 

 

 

.

-3-2-2-3

 

 

مقام انجام دهنده کار (سرپرست اشخاصی که کار را انجام می دهند

)

-3-2-3

 

 

پروانه کار دو امضایی

:

 

در مورد صدور پروانه کار روی وسائلی که واقع در محوطه ای خارج از حدود مسئولیت صاحب آن وسائل

میباشد سرپرست وسیله مذکور از مسئول محوطه یا تاسیسات مورد بحث تقاضای تهیه و امضاء پروانه کار

نموده، سپس خود بعنوان سرپرست وسائل در قسمت نام و امضاء سرپرست تاسیسات یا محوطه امضاء دوم را

می نماید

 

.

 

صفحه

15 از

19

 

-2-3-2-3

 

کلیه پروانه های کاری که برای مخازن صادر می گردد و در ارتباط به واحد دیگری قرار می گیرد

باید قبل از شروع کار مسئول آن واحد نیز اطلاع یافته و امضاء دوم را در قسمت نام و امضاء سرپرست

 

تاسیسات یا محوطه مرقوم نماید

 

 

 

.

 

کلیه کارهای گرم که روی وسیله ای بین دو واحد انجام می گیرد، سرپرستان هر دو واحد باید دقیقاً در قسمت نام و

امضاء سرپرست تاسیسات یا محوطه امضاء نمایند

 

.

3-3 -

 

 

تعداد نسخ پروانه کار

:

-1-3-3

 

 

پروانه کار گرم و کارسرد، در فرم پروانه کار گرم، و در 3 نسخه(سفید،زرد،سبز) صادر می گردد

0

-2-3-3

 

 

 

کلیه پروانه ها باید در سه نسخه تنظیم گردند، نسخه سفید رنگ یا اصلی در اتاق کنترل واحد یا در محلی

که سرپرست تاسیسات برای آن در نظر گرفته به شکل مناسب نگهداری شود

 

 

.

نسخه زرد رنگ را مسئول انجام

محل فرستاده شود

 

 

. HSE

کار در محل کار نگهداری می نماید و نسخه سبز رنگ به امور

 

-3-3-3

نسخه سبز پروانه کار بایستی حداکثر درعرض یک هفته به اداره ایمنی ارسال گردد.

اداره مذکور به مدت

 

3

ماه از آنها نگهداری می کند و پس از آن، نسخه را از بین خواهد برد

.

-4-3-3

 

 

کلیه پروانه ها باید شماره ردیف داشته باشد، همان شماره نیز باید روی نسخ دیگر پروانه منعکس گردد

.

-5-3-3

 

 

 

مقام مسئول ناحیه که پروانه کار را صادر میکند بایستی درباره شرایط موجود اختیار تصمیم گیری داشته و

آنها را در پروانه کار قید نماید و نبایستی به هیچ عنوان پروانه را امضاء کند مگر اینکه اطمینان حاصل نماید که

 

خطرات موجود در محیط کار رفع و محیط از هر نظر برای انجام کار گرم ایمن شده است

 

 

.

پس از صدور

پروانه کار مقام مسئول ناحیه مسئولیت دارد تا زمان اعتبار پروانه شرایط و خطرات کار را مد نظر داشته باشد

 

 

 

.

 

چنانچه در پروانه قید شده، هرگاه تغییری در شرایط کار حاصل آید مقام مسئول ناحیه بایستی پروانه را نقض و

در رفع خطرات حاصل اقدام و سایر مقامات مربوطه را در جریان امر بگذارد

 

.

-4-3

 

 

مدت اعتبار و طرز تمدید پروانه کار

:

-1-4-3

 

 

 

گاهی اوقات لازم می شود که برای تعمیرات کلی عملیات تمام کارخانه و یا قسمتی از آنرا برای مدت

زیادی متوقف نمود

 

 

. دراین گونه مواقع مدتی که در پروانه کار قید گردیده میتواند فقط برای 6

روز

تمدید شود

 

 

.

این تمدید شامل آزمایش گازها نبوده زیرا ممکن است عمل آزمایش چندین بار در روز

لازم باشد

 

 

-2-4-3

 

مقررات صدور پروانه کار در مورد فوق الذکر به حال خود باقی بوده و فقط استثنائاً سرپرست کار در

قسمت مربوطه در بالای پروانه کار و تاریخ شروع کار را که برای مدت

 

 

6

روز معتبر باشد قید خواهد

کرد

 

 

 

.

 

صفحه

16 از

19

 

-3-4-3

پروانه کاریکه برای 6

روز معتبر باشد نبایستی برای کارهائیکه کمتراز شش روز تمام طول میکشد

صادر شود

 

 

. اگربرای انجام کاری مدت 5

روزیا کمتر پیش بینی شود لازم است که پروانه کار روزانه

صادر گردد

 

 

 

.

-4-4-3

 

 

 

هر پروانه کار حداکثر برای یک نوبت کاری معتبر است و برای نوبت بعدی می بایست پروانه کار

جدید صادر شود

 

 

.

در صورت نیاز به تمدید پروانه کاربامدنظرقراردادن نکات ذکر شده برای صدور

پروانه کار، برای نوبتکاری عصر و شب همان روز مجاز است

 

 

 

.

-5-4-3

 

 

پروانه کار فقط برای مدت وتاریخ قید شده در متن پروانه معتبر است. (مثلاً 20 تیر 1386 از ساعت 8

تا

 

11

صبح

).

-6-4-3

 

 

 

برای ادامه کارهائی که از گذشته در دست انجام است میتوان از پروانه صادر شده در آن روز استفاده

نمود مشروط بر اینکه پس از خاتمه وقت عادی اداری و کار نوبتکاری محل انجام کار دوباره بازرسی

 

شود، چنانچه قبلاً اشاره شد آزمایشهای لازم جهت بررسی وجود گازهای قابل اشتعال و مسموم کننده

 

باید مجدداً انجام گیرند

 

 

. و پروانه موجود دوباره به امضاء مقامات صلاحیتدار برسد

.

-7-4-3

 

 

 

برای کارهایی که بایستی در خلال تعطیلات آخر هفته و سایر روزهای تعطیل انجام گیرند پروانه کار

مانند پروانه کار در خلال روزهای غیر تعطیل تهیه و صادر می گردد

 

 

 

.

-8-4-3

 

 

 

هرگاه کار گرم تا دو ساعت بعد از آزمایش گاز صدور پروانه آغاز نگردد برای انجام آن آزمایش گاز

و پروانه مجدد لازم است

 

 

 

.

-9-4-3

 

 

 

اگر کار تا پس از دو ساعت از صدور پروانه کار سرد آغاز نشود برای شروع آن پروانه مجدد باید

صادر گردد

 

 

 

.

-10-4-3

 

 

چنانچه امضاء کننده پروانه کار به هر دلیل از محل کار خود خارج شود(مرخصی یا ماموریت و

...

 

میبایست کلیه نسخ به امضاء جانشین وی یا رئیس واحدمربوطه برسد

 

.

 

-4

تکمیل کار

:

 

فرد مسئول اجرای کار، هنگام اتمام و تکمیل کار تعمیراتی بر اساس شرح کار ارائه شده، باید پس از حصول

اطمینان از رعایت اصول ایمنی، نصب حفاظها، انجام ضبط و ربط مناسب اطراف محل کار، خروج کلیه افراد تحت

مسئولیت خود از محیط عملیات و شرایط ایمن جهت بهره برداری بعنوان تحویل دهنده قسمت مربوطه در پروانه

کار را امضاء نماید و سرپرست تاسیسات یا محوطه بعنوان تحویل گیرنده پس از بازدید از محل و مطمئن شدن از

اتمام کار طبق شرح کار قسمت مربوطه را امضاء نماید

.

رعایت این موضوع حائز اهمیت بوده واهمیت آن در حد

 

صفحه

17 از

19

 

گواهی پروانه کار است زیرا تنها به این وسیله است که مسئول صدور میتواند اطمینان حاصل کند که کلیه

کارکنانی که در کارگاه یا ناحیه ای که بکار گمارده شده بودند، آنجا را ترک گفته اند و به یقین آگاه شود که

کلیه ابزار و ادواتیکه به وسیله کارکنان به محل برده شده و وجود آنها در هنگام عادی کارگاه موجب بروز خطر

است تماماً از کارگاه بیرون برده شده اند

 

.

 

-5

الزامات آموزش مجوز کار

:

 

-1-5

 

کلیه کارکنان دخیل در صدور مجوز کار بایستی در ارتباط با خطرات موجود در اجرای عملیات

پرمخاطره و مقررات و دستورالعملهای ایمنی و بهداشتی مربوطه در این خصوص آموزشهای لازم را دیده و

 

در این خصوص دانش، تجربه و مهارتهای لازم را داشته باشند

 

 

 

.

-2-5

 

 

 

کلیه مجریان عملیات پرمخاطره بایستی در ارتباط با خطرات اجرای عملیات و ضرورت رعایت دقیق

دستورالعملهای ایمنی و بهداشتی و الزامات اعلام شده در مجوزهای صادره آموزشهای لازم را دیده باشند

 

 

 

.

 

ضمن اینکه این افراد بایستی در ارتباط با وظایف مرتبط با شغل خود آموزشهای لازم را دیده و مهارتهای

مربوطه را کسب کرده باشند

 

.

 

-6

مسئولیتها و اختیارات

:

 

-1-6

 

مسئولیت اجرای این دستورالعمل مطابق با شرح اقدامات مربوطه بوده و رعایت کلیه اصول و مقررات ایمنی

اشاره شده در جهت حفظ جان و سلامتی افراد و نگهداری تجهیزات الزامی است

 

 

 

.

-2-6

 

 

 

سرپرست تاسیسات که پروانه ها را صادر می کند مسئول بررسی شرایط حاکم بر محیط کار بوده و بایستی آنها

را دقیق در پروانه ذکر کند

 

 

.

اگر کوچکترین تردید و شبهه ای در خصوص ایمن بودن شرایط و روش کار داشته

باشد بایستی بارئیس خود یا رئیس بهداشت، ایمنی و محیط زیست یا نماینده ایشان مشورت نموده نظرات آنها

 

را جویا شود فقط پس از رفع هرگونه ابهام می تواند به صدور پروانه کار مبادرت ورزد

 

 

.

مقام مسئول ناحیه از

زمان صدور پروانه کار تا مادامیکه پروانه معتبر و کار در جریان است مسئول بررسی شرایط و محیط کار از

 

کلیه جوانب می باشد

 

 

.

اگر تغییری در شرایط کار پدید آید، چنانچه در پروانه قید شده است، بایستی بلافاصله

اقدام نموده و در صورت ضرورت، پروانه کار را باطل و جریان را به اطلاع مقامات مسئول دیگر برساند تنها

 

پس از رفع نواقص در محیط کار است که میتواند اقدام به صدور پروانه کارمجدد نماید

 

 

 

.

-3-6

 

 

 

پس از اینکه پروانه کار صادر گردید، مقام انجام دهنده که افرادش مسئول مستقیم انجام کار هستند موظف به

حصول اطمینان در اجرای جزء به جزء دستورالعملها به ترتیبی که در پروانه قید گردیده می باشد

 

 

 

.

 

صفحه

18 از

19

 

-4-6

 

هرگاه ملاحظه گردد که کارکنان در رعایت احتیاطهای ایمنی مسامحه نموده یا روش لازم برای انجام کار را

بکار نبرد هاند، پروانه کار

 

 

(اعم از پروانه کار سرد یا گرم)

بایستی فوراً باطل و تا قبل از اعمال کلیه شرایط ایمنی

در محیط کار پروانه کار صادر نگردد

 

 

 

.

-5-6

 

 

 

پس از صدور پروانه کار مقام انجام دهنده کار که در واقع افراد تحت سرپرستی او کار را به انجام می رسانند

بایستی اطمینان حاصل کند که افراد کلیه شرایط، حدود و موارد مطرح شده در پروانه کار را رعایت مینمایند

 

 

 

.

 

صفحه

19 از

19

 

راهنمای صدور پروانه کار گرم و سرد در سیستم مدیریت بهداشت، ایمنی و محیط زیست

HSE

- 307 شماره سند

: 02

 

تعداد فرم

/ ضمائم: نسخه صفحه : 19 از

19

+   امین زمزم ; ۱۱:٤٥ ‎ب.ظ ; یکشنبه ٢٠ شهریور ،۱۳٩٠

دستورالعمل مونیتورینگ فردی در رادیوگرافی صنعتی

مقررات کلی

 

1- از قرار دادن مونیتورینگهای فردی در معرض رطوبت – فشار – گرما – گازهای شیمیایی – ضربه –حرکت سریع اجتناب نمایید .

2- دزیمتر فقط باید در مرکزی که در آن بکار با پرتو اشتغال دارید استفاده گردد.

3- در صورت اشتغال بکار با پرتو در بیش از یک مرکز باید در هر مرکز نسبت به تهیه دزیمتر جداگانه اقدام گردد در چنین مواقعی باید واحد قانونی و کلیه مراکزی که همزمان بکار با پرتو اشتغال دارید از مجموع پرتوگیری مطلع گردند .

4- در هنگام پرتوگیری پزشکی نباید از دزیمترفردی استفاده نمود .

5- دزیمتر فردی باید همواره در محل کار نگهداری شود و از استفاده آن در خارج محیط کار خودداری نمایید.

6- برای هریک از پرتوکاران باید مجموع پرتوگیری از اول فروردین لغایت پایان اسفند هر سال بر اساس نتایج مونیتورینگ فردی به تفکیک هر یک از دزیمترها در پرونده پرتوگیری پرتوکار ثبت شود .

 

استفاده از دزیمتر قلمی

 

1- دزیمتر باید سالم و وع بکار با پرتو و یا پس از خاتمه کار با پرتو باید مقدار دزیمتر خوانده و همراه با شماره دزیمتر در مقابل نام پرتوکار ثبت گردد.

6- چنانچه دزیمتر در میدان پرتو تخلیه گردد لازم است در اسرع وقت دزیمترهای TLD و فیلم بچ پرتوکار حهت تعیین مقدار پرتوگیری به واحد قانونی ارسال گردد و تا تعیین مقدار واقعی پرتوگیری از حضور د رمیدان پرتو خودداری نمایید .

7-  دزیمتر قلمی باید حداقل هفته ای یکبار و همچنین هر بار که عقربه آن بالاتر از نصف دامنه قابل قرائت دزیمتر قرار می گیرد توسط شارژر دزیمتر صفر گردد.

 

جهت شارژ دزیمتر قلمی باید به ترتیب مراحل زیر انجام شود:

 

- در پوش شارژر را بردارید دزیمتر را در محل تعبیه شده قرار دهید و چشم خود را روی عدسی چشمی دزیمتر قرار دهید .

- در حالی که دزیمتر را روی شارژر فشار می دهید تدریجاً پیچ کالیبراسیون را به آرامی در هر دو جهت جرکت داده و عقربه را روی صفر تنظیم کنید.

-  از حرکت سریع پیچ کالیبراسیون پرهیز نمایید .

-  پس از تنظیم عقربه دزیمتر روی عدد صفر دزیمتر را به آرامی از شارژر جدا نمایید - لازم است در هر ماه حداقل یک نوبت نشتی دزیمتر اندازه گیری شود

 برای این منظورباید دزیمتر را صفر نموده و بمدت 24ساعت در محلی دور از تابش پرتوها نگاهداری نمایید در صورت تخلیه دزیمتر به مقداربیش از 10درصد دامنه قرانت باید نسبت به تعویض دزیمتر اقدام گردد.

 

روش ثبت دز دریافتی : 

 

  1- هر بار پس از پایان عملیات پرتونگاری ،  توسط پرتونگار ، دز دریافتی روزانه در " فرم ثبت مونیتورینگ عملیات پرتونگاری "  و " فرم ثبت دز هفتگی " و " فرم ثبت دز ماهانه "  درج گردد . نتایچ باید به صورت روزانه توسط مسئول فیزیک بهداشت تیم کنترل گردد .

 فرم های هفتگی باید در پایان هر هفته و فرم های ماهانه در پایان هر ماه جهت بررسی به دفتر مرکزی جهت اطلاع و بررسی های لازم توسط مسئول فیزیک بهداشت کل ، ارسال گردد .

 

2- در پایان هر ماه ، نتایج ثبت دز ماهانه ، توسط مسئول فیزیک بهداشت کل در " فرم ثبت دز دو ماهانه  " و " فرم ثبت دز سالانه "  درج می گردد .

 

 تذکر :

1- در موارد خاص که نتایج دزیمتر قلمی به دلایلی فاقد دقت و اعتبار باشد ضمن اقدام به تعویض دزیمترباید پرتوگیری روزانه بر اساس پرتوگیری سایر پرتوکاران که در وضعیت مشابه کاری قرار داشته اند و یا با استفاده از نتایج دزیمتر های محیطی مقدار پرتوگیری تخمین زده شده و نتایج آن ثبت گردد.

2- پرتوگیری پرتوکاران باید در کلیه روزهای کاری و غیر کاری به تکفیک ثبت گردد. 

 

استفاده از دزیمتر های فردی و انگشتی TLD

 

1- مطمئن شوید که دزیمتر دریافتی متعلق به شماست شخص دیگری نباید از دزیمتر شما استفاده کند .

2- قبل از وارد شده به میدان پرتو و یاحمل یک چشمه رادیواکتیو مطمئن شوید که دزیمتر خود را روی سینه یا انگشت نصب نموده اید.

3- دزیمتر فردی TLD را بهیچوجه باز ننمایید .

4- در صورد استفاده از روپوش سربی دزیمتر فردی را زیر روپوش سربی وروی سینه خود نصب کنید .

5- در صورت استفاده ازدزیمتر انگشتی TLD به منظور جلوگیری از آلودگی احتمالی از آن در زیر دستکش استفاده نمایید .

6- در پوش بج انگشتی TLD  را بهیچوجه باز ننمایید .

7- درحفظ و نگهداری دزیمترخوددقت نمایید و در صورت آسیب دیدن دزیمتر(کارت بج) فورا برای تعویض آن اقدام نمایید.

8- در صورت پرتوگیری حاد مراتب را فورا به مسئول فیزیک بهداشت و سرپرست مرکز گزارش نموده دزیمتر خود را جهت قرانت با شرح جزئیات حادثه به بخش دزیمتری پرتوهای یونساز امور حفاظت در برابر اشعه ارسال نمایید .

9- دزیمتر کنترل باید در دفتر بخش دور از مواد پرتوزا و وسایل گرمازا نگهداری شود.

10-هنگامی که از دزیمتر استفاده نمی کنید مطمئن شوید که آنرا در جای امن دور از چشمه های پرتوزا وکنار دزیمتر کنترل در دفتر بخش قرار داده اید هرگز دزیمتر را در میدان پرتو و در مجاورت وسایل گرمازا رها نگنید .

11- پس از دریافت دزیمترهای دوره جدید (در انتهای هردوره دو ماهه) بلافاصله دزیمتر های دوره قبل را توسط مسئول فیزیک بهداشت به این مرکز ارسال نمایید .

12-دزیمتر های فردی و انگشتی با بج (قاب) آن فرستاده می شود و لازم است بهمین صورت نیز عودت داده شود.

 

+   امین زمزم ; ٥:۳٤ ‎ب.ظ ; شنبه ۱٧ اردیبهشت ،۱۳٩٠

آشنایی با رادیوگرافی صنعتی

آشنایی با رادیوگرافی صنعتی ( بخش اول )

 

بخش اول

 فیزیک پرتوها

ساختار اساسی مواد ایزوتوپ

- اتمها

تمامی اجسام از ذرات بسیار کوچکی بنام اتم تشکیل شده اند . اتم کوچکترین بخش یک ماده را تشکیل میدهد . برای اینکه بدانیم که مواد از این اجزاء ریز تشکیل گردیده اند به مثال زیر توجه نمائید : اگر در آب لیوان مواد رنگی اضافه نمائید , رنگ به آرامی در داخل آب پخش میگردد . ذرات رنگ فضاهای بین مولکول آب را اشغال مینماید .

- المنت ها

موادی همچون طلا , نقره , آهن اکسیژن و هیدروژن را المنت مینماید . المنت ماده ای را گویند که نتوان آنرا با انجام آزمایشات شیمائی معمولی به اجزاء ریزتری تقسیم گردد. کوچکترین جزء یک المنت را اتم تشکیل میدهد .

- مولکولها و ترکیبات

یک عنصر ترکیبی از یک یا چند المنت تشکیل گردیده است . ترکیباتی که بیش از یک نوع اتم دارند با هم پیوندی را بوجود می آورند تا ملکول بوجود آید . ملکول را میتوان شکافت تا اتم های تشکیل دهده آنرا جدا نمود . پیوند شیمیائی توسط الکترونهای لایه آخر اتم بوجود می آید . اتم نیز با گرفتن و از دست دادن الکترون در این واکنش ها شرکت میکند .

- ساختار اتم

اتم از اجزائی از قبیل پروتون , نوترون و الکترون تشکیل گردیده است .

پروتون : پروتون جزئی از هسته اتم بوده و دارای بارالکتریکی مثبت میباشد .

نوترون : نوترون جزئی از هسته بوده و دارای بارالکتریکی خنثی میباشد .

الکترون : الکترون درمدار اتم قرار گرفته و دارای بارالکتریکی منفی میباشد . مدارها دارای اشکال مختلف میباشند .

- ساختمان اتم

اتم شامل یک هسته بسیار سنگین می باشد که عناصر تشکیل دهنده آن شامل پروتون نوترون , و الکترون ها که در مدارهای مختلف در اطراف هسته در حال حرکت میباشند . فضای اطراف اتم بسیار بزرگ تر از هسته اتم میباشد . بنابراین بیشترین فضای یک اتم را فضای خالی تشکیل میدهد . تفاوت اتم های مختلف مواد در تعداد پروتون و نوترون آنها در هسته , تعداد الکترون آنها در مدار و وزن اتم میباشد .

از نظر الکتریکی یک اتم تا زمانی بالانس یا در حالت تعادل میباشد که تعداد پروتونها و الکترونهای آن اتم با هم برابر باشد .

- عدد جرمی یا وزن اتمی

صرف نظر از وزن بسیار ناچیز الکترون عدد جرمی برابر است با تعداد پروتون و نوترون هر اتم .

مجموع تعداد پروتون ها و نوترون ها در هسته یک اتم مشخصه خاصیت فیزیکی آن عنصر میباشد .

- عدد اتمی

عدد اتمی برابر است با تعداد پروتون هر اتم و خصوصیات اتم نیز بستگی به عدد اتمی آن دارد .

- انواع مواد رادیواکتیو

ایزوتوپ

عنصری که دارای تعداد پروتون های ثابت می باشد ممکن است دارای تعداد نوترون های متفاوت باشد . این اتم ها ایزوتوپ های آن عنصر نامیده می شوند .تعداد نوترونها در هسته های مختلف از صفر در هسته هیدروژن تا 146 در هسته اورانیم متغیر می باشد .

تقریبا 1500 ایزوتوپ وجود داشته که از این تعداد حدود 900 ایزوتوپ خاصیت رادیواکتیو دارند . یعنی اتم های غیر پایدار مرتبا در حال واکنش برای رسیدن به پایدارای میباشند . ایزوتوپ ها یا پایدار می باشند و یا غیر پایداررادیواکتیو می باشند .

- اکتیواسیون

بعضی از عناصر رادیواکتیو بصورت طبیعی موجود میباشند . از جمله اورانیوم و رادیوم . اکثر مواد رادیواکتیو توسط انسان در داخل راکتورهای اتمی بوجود می آید . جذب نوترون توسط اتم باعث تولید یک ایزوتوپ رادیواکتیو میشود . با بمباران نوترونی کبالت 59 , این اتم یک نوترون جذب کرده و تبدیل به کبالت 60 که یک ماده رادیو اکتیو می باشد می گردد . زمانی که یک عنصر در راکتور اتمی تبدیل به یک ماده رادیواکتیو میگردد , این عمل را اکتیواسیون مینامیم . ما در رادیوگرافی از کبالت 60 و ایریدیوم 192 استفاده میکنیم .

- بکرل

بکرل فعالیت یک ماده رادیواکتیو برای رسیدن به حالت پایدار را بیان میکند . هر تخریب در داخل ایزوتوپ نشان دهنده یک بکرل میباشد . یک بکرل برابر است با یک تخریب در یک ثانیه یک کیوری برابر است با 37گیگا بکرل یا 37 بیلیون تخریب در یک ثانیه .

- رادیواکتیو

در سال 1896 هنری آنتونی بکرل کشف کرد ، بعضی از عناصر از خود اشعه پخش می کنند . ماری و پییر کوری نیز دریافتند که بعضی از مواد که دارای توریم و اورانیم می باشند ، رادیواکتیو بوده و مقدار اکتیویته آنها برابر درصد این مواد در مواد معدنی می باشد .

- مواد رادیو اکتیو

ارنست رادرفورد دریافت که از مواد رادیواکتیو سه نوع اشعه انتشار میابد .

 از اینرو مقدار کمی از ماده رادیواکتیو را در داخل ظرفی سربی گذارده و یک صفحه از جنس سولفات روی را بر روی ظرف قرار داد  و تشعشع باعث درخشندگی این صفحه گردید . با گذرادن میدان مغناطیسی بر روی ظرف او توانست سه نقطه درخشان مجزا از هم را مشاهده نماید . او این سه دسته از اشعه را به ترتیب آلفا , بتا , و گاما نامید .

- کیلو الکترون ولت   Kev -   مگا الکترون ولت Mev

مقدار انرژی اشعه ایکس یا گاما با واحد هزار الکترون ولت یا میلیون الکترون ولت اندازه گیری می گردد . الکترون ولت برابر است با مقدار انرژی بدست آمده توسط یک الکترون در زمانی که به آن یک ولت شتاب داده می شود . اشعه ایکس دارای طیف وسیعی از انرژی میباشد که توسط دستگاه کنترل ، تنظیم می گردد . اشعه گاما که از ایزوتوپ رادیواکتیو انتشار می یابد دارای یک یا چند انرژی با مقادیر یا طول موج های مشخص می باشند .

- ذرات الفا ( مثبت )

ذرات آلفا ذراتی سنگین بوده و دارای 2 پروتون و 2 نوترون میباشند .

ذرات آلفا با سرعت 2000 تا 20000 مایل در ثانیه توسط مواد رادیواکتیو انتشار می یابند .

این ذرات بدلیل وزن بالا دارای سرعت پائین بوده و تنها چند سانتیمتر در هوا حرکت میکنند و براحتی توسط یک برگ کاغذ متوقف میشوند .

این ذرات دارای انرژی برابر با 4 تا 10 میلیون الکترون ولت می باشند .

- ذرات بتا (منفی)

اشعه بتا شامل ذراتی مشابه با الکترون ها با سرعت بالا میباشند . این ذرات دارای یک واحد شارژ منفی و جرمی در حدود 1840/1 پروتون می باشد . انتشار این ذرات با سرعتی نزدیک به سرعت نور و به مسافت چند فوت در هوا می باشد . ذرات بتا را میتوان با چند برگ کاغذ یا یک ورق نازک آلومینیوم متوقف نمود . انرژی ذرات بتا در حدود 15/3 الی 1 میلیون الکترون ولت می باشد .

- تشعشع گاما

اشعه گاما از نوع امواج الکترومغناطیس بوده که دارای انرژی با طیفی از امواج بسیار کوتاه الکترومغناطیس بدون وزن و جرم می باشد. اشعه گاما با سرعت نور حرکت میکند (186000 مایل در ثانیه ) . اشعه گاما را می توان بصورت دسته ای از انرژی یا اصطلاحا فوتون یا کوانتا نام برد . این اشعه خصوصیاتی شبیه به ذرات داشته اما دارای طول موج مشخص و میتوان فرکانس آنرا نیز معین نمود . اشعه ایکس و گاما از نظر اینکه هر دو اشعه الکترومغناطیس می باشند مشابهت دارند . تفاوت آنها در نوع بوجود آمدن (منبع تولید ) میباشد .

- اشعه گاما

اشعه گاما از هسته ناپایدار ایزوتوپ که در حال تخریب میباشد تولید می شود . ایزوتوپ های یک عنصر دارای تعداد پروتون های برابر و تنها در تعداد نوترون با هم متفاوت می باشند . ماده رادیواکتیو انرژی را به فرم های اشعه گاما – ذرات الفا و ذرات بتا آزاد میکنند . شدت اشعه گاما در مقیاس رونتگن در ساعت و در فاصله یک متری محاسبه می گردد . اکتیویته یک ماده رادیواکتیو مشخص کننده مقدار شدت اشعه بوده و برابر است با 1010 *7/3 تخریب در ثانیه . اکتیویته مشخصه یک ماده رادیو اکتیو مقدار تراکم ماده رادیواکتیو بوده و با واحد کیوری در هر گرم یا کیوری بر هر سانتیمتر مکعب محاسبه می گردد . به مدت زمان لازم برای کاهش اکتیویته یک ماده رادیواکتیو به نصف مقدار اولیه , نیمه عمر آن ماده گفته می شود .

 خصوصیات انرژی تشعشعات : 

- امواج الکترومغناطیس دارای رابطه مستقیم انرژی با طول موج هستند .

- دارای بار الکتریکی و جرم نمی باشند .

- با سرعت نور و در خط مستقیم حرکت می کنند .

- قابلیت نفوذ در مواد را با توجه به میزان انرژی خود دارند .

- توسط مواد جذب می شوند که این رابطه ای مستقیم با تراکم و ضخامت قطعه و غیر مستقیم با انرژی اشعه دارند .

- توسط مواد پراکنده می شوند که این رابطه مستقیم با تراکم قطعه و غیر مستقیم با انرژی اشعه دارند .

- مواد را یونیزه می کنند .

- توسط عمل یونیزاسیون بر روی فیلم تاثیر می گذارند . 

- غیر قابل رویت و بی بو هستند .

 

- طیف امواج الکترومغناطیس

طیف امواج الکترو مغناطیس محدوده ای از فرکانس و طول موج بوده که شامل میدان الکتریسیته و میدان مغناطیسی میباشد . چشم انسان فقط قادر به دیدن طیفی از امواج الکترومغناطیس می باشد که آنرا نور قابل رویت می نامیم . چشم ما قادر به دیدن امواج رادیوئی , میکرو ویو , اشعه ایکس و گاما نمی باشد .

باید توجه داشت که اشعه ایکس و گاما دارای فرکانس بالا و طول موج کوتاه میباشد .

- یونیزاسیون :

هر عملی که باعث از بین رفتن تعادل الکتریکی اتم و تشکیل یون شود ، یونیزاسیون است . اتم یا ذراتی از آن که دارای بارهای مثبت یا منفی باشند را یون می نامند . الکترون های آزاد یونهای منفی و ذرات آزاد دارای بار مثبت از قبیل پروتون ها ، یونهای مثبت می باشند .

اشعه ایکس دارای جرم نمی باشد و با سرعت نور حرکت می کند و در مسیر خود با برخورد به اتمها باعث یونیزاسیون در مواد می گردد . در این مسیر اشعه ایکس انرژی خود را به اتم منتقل کرده و با عمل یونیزاسیون ضعیف می گردد , که این عمل پدیده های فوتوالکتریک ، پراکندگی کمپتون و تولید جفت یون را به وجود می آورد  . 

- فوتو الکتریک :

توسط اشعه های ضعیف ایکس بوقوع می پیوندد

- در این حالت انرژی فوتون ها به الکترونها منتقل می گردد .

- این عمل را فوتوالکتریک یا جذب می نامند .

- بخشی از انرژی باعث آزاد شدن الکترون از مدار خود و بخش دیگر آن باعث سرعت الکترون می گردد .

- این پدیده توسط فوتونهائی که دارای انرژی 0.5 Mev یا کمتر می باشند بوجود می آید .

- در این عمل تمامی انرژی فوتون جذب و این عمل به کار رادیوگرافی صنعتی کمک می کند .

- پراکندگی کمپتون :

بخشی از انرژی باعث آزاد شدن الکترون از مدار خود و دادن سرعت به الکترون می شود و بقیه فوتون ها با انرژی کمتر و جهتی متفاوت با جهت اولیه به حرکت خود ادامه می دهند . 

این فوتونها دارای انرژی 1-3 Mev می باشند .

در این عمل تمامی انرژی فوتون جذب نمی گردد و این عمل تا زمانی ادامه می یابد که انرژی فوتون درفوتوالکتریک کاملا منتقل گردد .

تشکیل جفت یون :

-          فقط توسط اشعه های بسیار قوی ایکس بوجود می آید .

-          در این سطح از انرژی ، فوتونها با هسته اتم برخورد و از حالت انرژی به جفت الکترون – پوزیترون تبدیل می گردنند .

-          فوتونها باید دارای انرژی بیش از 1.02 Mev باشند .

-          این پوزیترون ها دارای بار مثبت و دارای جرمی معادل الکترون و عمری بسیار کوتاه می باشند .

-          در نهایت مسیر خود دو فوتون با انرژی 0.51 Mev تولید می کنند .

 

+   امین زمزم ; ٥:۳۳ ‎ب.ظ ; شنبه ۱٧ اردیبهشت ،۱۳٩٠

دستور العمل بازرسی از سایت های پرتونگاری صنعتی

دستور العمل بازرسی از سایت های پرتونگاری صنعتی

مقدمه :

حصول اطمینان از صحت عملکرد تیم های پرتونگاری ,  به منظور حفاظت پرتوکاران , مردم , و محیط زیست در برابر خطرات ناشی از این فعالیت ها بسیار حائز اهمیت می باشد . بدین منظور بازرسی از سایت های پرتونگاری الزامی است . هدف از بازرسی , کنترل فعالیت تیم ها در وضعیت ایده ال نیست بلکه هدف این است که کلیه عوامل ضروری جهت رعایت قوانین حفاظت در برابر اشعه و استاندارد های پرتونگاری فراهم باشد . بنابراین بازرسی از سایت های پرتونگاری عبارت است از بررسی و ارزیابی عملکرد تیم های پرتونگاری صنعتی و مسئولین فیزیک بهداشت آن تیم ها و کنترل کمی و کیفی کلیه تجهیزات مونیتورینگ حفاظت و رادیوگرافی . امید  است با همکاری مسئولین فیزیک بهداشت بتوان از نتایج این بازرسی ها در جهت تسهیل شرایط کار پرتونگاری با رعایت نکات مهم حفاظت و ایمنی و عنایت به مقررات قانون , استفاده نمود .

 

هدف :

هدف اصلی این مجموعه عبارتند از :

1- ارائه راهنماییهای لازم جهت بازرسی از سایت های پرتونگاری صنعتی

2- ارائه راهنماییهای لازم به منظور حصول اطمینان از صحت عملکرد تیم های پرتونگاری طبق استانداردهای پایه حفاظت در برابر اشعه و رعایت اصل حداقل موجه شدنی ( ALARA ) به هنگام اجرای عملیات رادیوگرافی صنعتی و بالا بردن سطح کیفی کار پرتونگاری صنعتی به منظور کنترل و کاهش پرتوگیری شغلی و به حداقل رساندن سوانح پرتویی ناشی از عدم نظارت بر عملکرد تیم های پرتونگاری .

 

حیطه کاربرد  :

این دستورالعمل جهت بکارگیری شرکتهای پرتونگاری صنعتی تهیه شده است . همچنین این دستورالعمل اصول کلی بازرسی و کنترل کیفی دوره ای تیم های پرتونگاری ، قابل انجام توسط مسئولین شرکتهای پرتونگاری صنعتی را در بر می گیرد .

 

مراحل بازرسی از سایت پرتونگاری صنعتی :

 

1-  بازرسی از محل نگهداری منابع پرتو

          یک انبار امن خشک و تمیز که درب محکم و یک قفل مناسب داشته باشد و لامپ روشنایی آن سالم باشد .

          کپسول آتش نشانی ( تاریخ انقضای شارژ کپسول چک شود ) و دستورالعمل استفاده از آن در نزدیکی محل نگهداری منابع پرتو وجود داشته باشد .

          مشخصات منابع و آدرس شرکت و نام و شماره تماس مسئولین ( دارنده پروانه – شخص مسئول -  مسئول فیزیک بهداشت کل )  در محل نگهداری نصب باشد .

          باید علامت خطر اشعه در ورودی انبار نصب باشد .

          آهنگ پرتودهی در سطح چاهک کمتر از  25 میکرو سیورت در ساعت باشد .

          دوربین و انبار چشمه هنگام عدم استفاده باید قفل باشند .

          در این محل نباید هیچ وسیله یا ماده قابل اشتعال نگهداری شود .

          ایمنی انبار باید بنحوی باشد که امکان دسترسی افراد غیر مجاز وجود نداشته باشدو افراد مجاز نیز فقط در صورت رعایت ضوابط خاص به آن دسترسی یابند . این ضوابط شامل :

1.       همراه داشتن دزیمتر محیطی و دزیمتر فردی و TLD

2.       هر بار قبل از ورود به محل نگهداری چشمه های پرتوزا ، به وسیله دزیمتر محیطی ، آهنگ دز محل ورودی و سطح مشخص شده درفرم " ثبت مونیتورینگ محل نگهداری دوربین " را اندازه گیری نموده و مقدار آن را درج شده باشد .

3.       هر بار  قبل و بعد از تحویل دوربین پرتونگاری از انبار محل نگهداری منابع پرتو " فرم نقل و انتقال روزانه دوربین " با نظارت مسئول فیزیک بهداشت سایت ، توسط  پرتونگار تکمیل شود .

          یک نسخه از برنامه تمیز کردن محل نگهداری منابع پرتو با ذکر نام افراد و تاریخ در محل نصب باشد .

2-  بازرسی منابع پرتو

        کلیه دوربینها در موقع عدم استفاده باید در  محل نگهداری منابع پرتو باشند .

          دوربین داخل انبار باید قفل و کلید آن برداشته شده باشد .

          محل نگهداری کلید دوربین ها باید در دفتر و در یک محل مخصوص و دور از دسترس افراد غیر مجاز باشد .

          کپ جلو و عقب دوربین ها باید موجود و بسته باشند .

          پرتونگاران جهت تحویل و برگرداندن منابع پرتو موظفند کلیه اطلاعات مندرج در فرم تحویل منابع پرتو ( نقل و انتقال روزانه دوربین ) را تکمیل نمایند .

          نکات مورد بازبینی : مشخصات ظاهری مانند :برچسبها – دستگیره و........ عملکرد قفل و کلید- کنترل ته هلدر با گیج کنترل

          نشت دوربین باید کمتر از 2 میلی سیورت در ساعت در سطح و کمتر از 500 میکروسیورت در ساعت در 5 سانتیمتری و کمتر از  20 میکروسیورت در ساعت دریک متری دوربین باشد

          شماره سریال و شماره هلدر دوربین باید چک شود و با اطلاعات محل نگهداری دوربین ها و شماره هلدر دوربین ها طبق شناسنامه دوربین مقایسه شود .

          هر دوربین پرتونگاری بایستی دارای یک جعبه حمل دردار با ویژگی های زیر باشد :

1.       مقاوم و از جنس موادی نظیر: فولاد بوده ابعاد آن متناسب با ابعاد دوربین و کاملاً سالم و بدون عیب باشد.

2.       ساختمان داخلی آن به نحوی بوده که دوربین پس از قرار گرفتن در آن کاملاً ثابت بماند .

 

 

 

 

 

 

 

 

فیلتر نمودن:
روشی است که در آن انرژی متوسط یک دسته اشعة ناهمگن با عبور از یک ماده جاذب افزایش می یابد.
با جذب نمودن فوتون های کم انرژی از دسته اشعه، قبل از رسیدن به بیمار می توان بافت ها را محافظت نمود. تنها عمل فیلترها در رادیولوژی تشخیصی کاهشِ دوز دریافتیِ بیمار است. فیلترها معمولاً یک صفحة فلزی می باشند که بین بیمار و لامپ اشعة ایکس قرار می گیرند.
دسته اشعة ایکس بوسیله مواد جاذب در سه سطح مختلف فیلتر می شوند که شروع آن از منبع اشعه می باشد:
1- لامپ اشعة ایکس و حفاظ آن( فیلتراسیون ذاتی)
2- صفحات فلزی که در مسیر دسته اشعة ایکس قرارگرفته است.( فیلتراسیون اضافی)
3- بیمار
این فیلتراسیون در نتیجة اشعة ایکس در حین عبور آن از لامپ و حفاظ آن رخ می دهد. فیلتراسیون ذاتی از 5/0 تا 0/1 میلیمتر معادل آلومینیوم متغیر می باشد.


معادل آلومینیوم: ضخامتی از آلومینیوم است که تضعیفی مشابه ضخامت ماده مورد نظر در اشعه ایجاد می کند. محفظة شیشه ای بیشترین سهم را در این فیلتراسیون دارا می باشد.
این فیلتراسیون از قراردادن مادة جاذب در مسیر دسته اشعة ایکس نتیجه می گردد. آلومینیوم و مس دو ماده ای هستند که معمولاً به عنوان مادة صافی انتخاب می شوند. مس با عدد اتمی 29 فیلتر خوبتری برای تشعشعات با انرژی بالا می باشد و آلومینیوم با عدد اتمی 13 یک صافی عالی جهت تشعشعات کم انرژی و یک صافی خوب برای منظورهای عمومی می باشد.
پس از انتخاب ماده، گام بعدی ضخامت مطلوب فیلتر می باشد. درصد تضعیف اشعة ایکس در ضخامت های مختلف متفاوت است.
آلومینیومی به ضخامت2 میلیمتر تمام فوتون های با انرژی کمتر از20 را حقیقتاً جذب می کند، لذا حداکثر بازده فیلتراسیون با بکارگیری این ضخامت بدست می آید.
این نوع فیلترها برای بدست آوردن دانسیته یکنواخت بر روی فیلم در مواقعی که ضخامت قسمت مورد آزمایش یکسان نیست استفاده می شود.
این نوع فیلترها به طور گسترده ای در درمان بوسیله اشعة ایکس استفاده می شوند.


فیلترهای فلز سنگین( فیلترهای لبة k):

در این فیلترها از لبة جذب k عناصر با عدد اتمی بیشتر از60 استفاده می نمایند که هنگام تصویربرداری با باریم و یا ید مزایای خود را آشکار می سازند. فیلتر فلز سنگین با کاهش در فوتون های کم انرژی دوز جذبی بیمار را کاهش می دهد و با کاهش فوتون های پر انرژی کیفیت تصویر بهبود می یابد. در واقع تعداد زیادی از فوتون ها که در محدودة خاصی از انرژی که بیشترین استفاده را در تصویرگیری تشخیصی دارند تولید می شوند.
از این فیلترها در لامپ های با هدف مولیبدنیوم جهت استفاده در ماموگرافی استفاده می شود. اثر فیلترها بر روی اکسپوژر بیمار و فاکتورهای اکسپوژر فیلترها باعث کاهش اکسپوژر بیمار می شوند به طوری که یک فیلتر 3 تا80% باعث کاهش اکسپوژر بیمار می شود. عمده ترین عدم مزیت فیلترها کاهش شدت اشعه ایکس می باشد. لذا برای جبران کاهش شدت می بایست فاکتورهای تابش (معمولاً زمان) را افزایش دهیم.


 کولیماتور
وسیله ای است برای محدود کردن اشعه ایکس به کار می رود. به خروجی تیوب اشعه ایکس در محفظه تیوب وصل می شود تا اندازه و شکل شعاع اشعه ایکس را تنظیم کند.
کلیماتور دارای دو دریچه است می تواند با بازو بسته شدن و محدوده و تابش اشعه ایکس را تغییر دهد. هر دریچه شامل چهار صفحه سربی است که به صورت زوجهابی مستقل حرکت می کنند.
وقتی هردو زوج صفحات صفحات کاملا بسته شوند صفحه هایشان در مرکز میدان اشعه تلاقی می کنند.
میدان اشعه ایکس با شعاع نوری از یک چراغ نوری در کلیماتور روشن می شود. شعاع نوری به وسیله آینه ایی با زوایه 45 منحرف می شود کانون اشعه ایکس چراغ باید از مرکز اشعه ایکس فاصله یکسان داشته باشند یک کلیماتور می تواند مرکز میدان اشعه ایکس را نیز معین کند

 

 

 

 

+   امین زمزم ; ٥:۳٢ ‎ب.ظ ; شنبه ۱٧ اردیبهشت ،۱۳٩٠

 

مقدمه :

 

انسان از دیر باز با آتش آشنا شده و رابطه ای تنگاتنگ و دوستانه برقرار کرده و همواره از آن در راستای پیش برد اهداف گوناگون زندگی خود نهایت استفاده را کرده است.زمانی نیاز مبرم خود را در پیکار با آتش احساس کرد که میدید هستی او و جان افراد خانواده و نزدیکانش در لحظاتی کوتاه بوسیله این پدیده سرکش به تباهی کشیده میشود. آتش در گسترده حیات خود و برقراری همزیستی با انسان خدمات بس ارزنده ای کرده و او را در تمام جنبه های فرهنگی و تکنولوژی تمدن یاری داده است. امروز انسان موفق شده در اغلب جنبه های زندگی پیروزی های چشم گیری به دست آورد. بدون شک ،دستیابی به این موفقیت ها بدون کمگ آتش امکان پذیر نبود.

 

بکارگیری سفینه های فضایی برای رسیدن به کهکشان های دوردست،کشتی های غول پیکر در دل دریاها و اقیانوسها ، هواپیماهای عظیم، سیستم های پیچیده مخابرات ،کامپیوتر و هزاران پدیده دیگر که امروزه در دسترس بشر قرار دارند همه را میتوان از کمک های بی دریغ آتش دانست. اما همین آتش که اگر بخواهیم در باره خدماتش به انسان قلم را به گردش در آوریم نمیتوانیم حق مطلب را بدرستی ادا کنیم.همین دوست دیرین انسان،هر گاه که بطور ناخواسته و خودسر پا به عرصه حیات بگذارد و از کنترل بشر خارج شود ، به آنچنان دشمن ستمگری تبدیل میشود که به هیچ کس و هیچ چیز رحم نمیکند و همه را در یک چشم بر هم زدن می سوزاند،دود می کند و به آسمان میفرستد.

 

به چند فقره آتش سوزی بزرگی که در جهان رخ داده و باعث از بین رفتن و بی خانمان شدن هزاران انسان شده نگاه می کنیم:

1666 -  آتش سوزی بزرگ شهر لندن که در آن دو سوم شهر بطور کامل سوخته

1750 -  آتش سوزی شهر قسطنطنیه که باعث ویران شدن ده هزار خانه شد

1756 -  آتش سوزی مسکو که در آن پانزده هزار خانه ویران شدند

1835 -  آتش سوزی شهر نیویورک که کلیه ساختمانها در 13 جریب زمین از بین رفتند

1871 -  آتش سوزی شهر شیکاگو که در آن هفده هزار خانه ویران شدند و 350 نفر سوختند

1974 -  آتش سوزی ساختمان جوئلما در شهر سائوپولو برزیل که در آن 80 نفر سوختند

 

افزون بر موارد بالا ، سال 1988 سال فاجعه آتش سوزی در ایالات متحده امریکا نام گذاری شد.در این سال طبق آمار بدست آمده 66 فقره آتش سوزی رخ داده که در اثر آن 375 نفر از جمله 6 آتش نشان جان خود را از دست داده اند.

همین ضرباتی که از آتش به انسان وارد آمده او را وادار کرد تا برای پیشگیری و پیکار با آن تدابیری بیاندیشد و روشها و وسایلی ابداع کند . اولین گامی که انسان برای مبارزه با این دشمن ستیزه جو برداشت شناخت کامل آن بود.زیرا دریافت که انسان هر چه بیشتر و کاملتر به ماهیت و سرشت آتش پی ببرد بهتر و سریع تر آن را مهار و خاموش میکند .از این رو برای شناخت هر چه بهتر این پدیده دانشمندان و صاحب نظران گام های موثری برداشتند.

 

 

آتش چیست ؟

 

اگر بخواهیم تعریف مناسبی برای آتش داشته باشیم باید ابتدا به مبحث سوختن بپردازیم ، زیرا که سوختن تمام اجسام و مواد گوناگون نتیجه آتش سوزی است. لذا این تعریف که میگوید: سوختن نتیجه یک سری واکنش های شیمیائی است که نور )شعله ) و گرما را به همراه دارد برای آتش نیز بسیار مناسب و زیبنده است. البته نوعی از سوختن بدون گرما و شعله هم وجود دارد که اکسیداسیون نامیده میشود،و آن ترکیب فلزات با اکسیژن هواست که همان زنگ زدگی و فساد فلزات است. این گونه واکنش ها معمولا"به طور کند و در دراز مدت صورت میگیرند،در حالی که عمل سوختن با سرعت و در لحظات کوتاهی رخ می دهد.

 

 

خواص فیزیکی و شیمیائی احتراق

 

بمنظور تفهیم خواص انواع احتراق، انفجار و اطفاء حریق ها باید اطلاعات از مختصات فیزیکی و شیمیائی احتراق بدست آورد و به موازات آن خواص اجسام مختلف و مشخصات مربوط به عکس العمل اجسام در برابر حرارت و سرما مورد مطالعه قرار گرفته و مشخص گردد.

 

 

تعریف جسم یا ماده :

 

  ماده یا جسم به چیزی اطلاق می شود که دارای وزن بوده و فضا را اشغال نماید و این تعریف نه تنها شامل اجسام بحالت جامد و مایع میگردد بلکه شامل گازها و بخارات مرئی و نامرئی که فضا را اشغال می کنند و دارای وزن میباشد نیز میگردد.

خواص فیزیکی ماده شامل دو مقیاس اندازه و وزن میباشد.در کشور ایران از سیستم اندازه گیری متریک استفاده میشود.ولی در تعدادی از کشورهای بزرگ جهان از اندازه های طول،سطح،حجم و وزن بر حسب اینچ،گالن و پاند استفاده میشود.بمنظور آشنائی بیشتر و مقایسه جدولها و تعاریف ذیل ارائه میگردد.

 

 

واحدهای طول :

 

سانتیمتر                       54/2 = یک اینچ (  INCH  )

تقریبا"سانتیمتر             5/30 = یک فوت (FOOT    )

تقریبا"متر                   1600 = یک مایل (MILE    )

سانتیمتر                        100= یک متر (METER    )

 

 

 

 

واحدهای سطح :

 

در سیستم های اندازه گیری متریک سطح را بر حسب سانتیمترمربع و یا متر مربع اندازه گیری می کنند و در سایر کشورها واحد سطح را بر حسب فوت مربع و اینچ مربع اندازه گیری و محاسبه مینمایند.

 

 

واحد های حجم :

 

یک گالن امپریال         =   54/4   لیتر

یک لیتر                     =   1000   سانتیمتر مکعب

 

واحد های وزن :

 

گرم    3/28     =     یک انس (   OUNCE   )

گرم    453      =     یک پاند (   POUND   )

پاند   204/2    =   یک کیلوگرم ( KILLO    GARAM   )

 

در تکنیک آتش نشانی بعضی مواقع پیش می آید که کارمندان آتش نشانی و یا آتش نشانان باید محاسبات فوری و حتی بطور ذهنی در موارد وزن و حجم انجام دهند و در امور اطفاء حریق که با آب سروکار مستقیم دارند به ارقام زیر باید آگاهی داشته باشند:

 

یک گالن آب 10 پاند وزن دارد

یک سانتیمتر مکعب آب یک گرم وزن دارد

یک لیتر آب 1000 گرم یا یک کیلو گرم وزن دارد

یک فوت مکعب آب 4/62 پاند (تقریبا") وزن دارد

 

 

 

وزن مخصوص و چگالی جامدات – مایعات – گازها

 

هر جسم وزنی مخصوص به خود دارد و این اختلافات اوزان یکی از خواص فیزیکی قابل توجه اجسام میباشد و این اختلاف وزنها است که باعث میشود چوب روی آب شناور بماند و سنگ در آب فرو رود و همین اختلاف را میتوان تحت عنوان چگالی و وزن مخصوص شناخت و به هر جسم رقمی متناسب با آن داد.

 

 

الف : وزن مخصوص

 

وزن مخصوص یک جسم را میتوان بر حسب پاند در یک فوت مکعب و یا گرم در یک سانتیمتر مکعب بحساب آورد. برای مثال وزن یک فوت مکعب آب 4/62 پاند است و یا در سیستم متریک،یک سانتیمتر مکعب آب یک گرم وزن دارد و وزن مخصوص جیوه 6/13 گرم در یک سانتیمتر مکعب اندازه گیری شده است که این رقم نشان میدهد که جیوه 6/13 مرتبه از آب سنگین تر است.

 

ب : چگالی

چگالی یک جسم به حالت جامد یا مایع عبارت است از نسبت وزن مخصوص آن جسم به وزن مخصوص آب میباشد.در این محاسبات وزن مخصوص آب را یک در نظر گرفته اند و برای بدست آوردن وزن مخصوص یک جسم کافی است که وزن حجم معینی از آن جسم را بر وزن آب هم حجم آن تقسیم نمائیم.

 

ج : وزن مخصوص گازها

 

برای اندازه گیری وزن مخصوص گازها،وزن معینی از یک حجم معین آن گاز را بر وزن هم حجم "از هیدروژن در شرایط ثابت ( فشار و حرارت ) تقسیم میکنیم. در بعضی شرایط بجای هیدروژن این مقایسه با هوا انجام میگیرد و گاهی هم این مقایسه را با اکسیژن محاسبه میکنند در این صورت لازم است هنگام نوشتن وزن مخصوص گازها تذکر داده شود که ماخذ مقایسه و محاسبه چه نوع گازی بوده است. و باید بخاطرداشت که وزن مخصوص گازها را نسبت به آب محاسبه نمی کنند.

در امور آتش نشانی آسانتر خواهد بود اگر ماخذ محاسبه و تعیین وزن مخصوص گازها را هوا قرار دهیم و بخاطر داشته باشیم وزن مخصوص هوا تقریبا"4/14 میباشد. بعنوان مثال اگر گازکربنیک را با هیدروژن مقایسه کنیم وزن مخصوص آن 22 میشود و در صورتی که با هوا مقایسه کنیم وزن مخصوص آن تقریبا"53/1 است.یعنی گاز کربنیک 53/1 مرتبه از هوا سنگین تر است.

آشنائی به وزن مخصوص گازها میتواند برای کلیه آتش نشانان یک کلید راهنما باشد که آیا درصد غلظت آن گاز در هوا در سطوح پایین بیشتر است یا در ارتفاع بالاتر از ساختمان.

برای گازها نسبت وزن یک گاز به حجم معادل هوای خشک در همان دما و فشار میباشد همچنین وزن مخصوص گازی از فرمول زیر محاسبه میگردد:

 

                                                   

                                                    

 

               وزن مولکولی گاز

                                         =     وزن مخصوص گاز

29                                                  

 

 

 

 

 

 

 

       

 

( 29 نماینگر وزن مولکولی ترکیب هوای خشک میباشد )

 

 

وزن مخصوص گازها و مایعات

 

شاید در زندگی عادی اوزان مخصوص گازها و مایعات حائز اهمیت نباشد ولی برای سازمانهای آتش نشانی و خدمات ایمنی و بویژه آتش نشانان صنعتی باید به اهمیت وزن مخصوص گازها و مایعات واقف بوده و آشنایی کامل داشته باشد،چون دانستن وزن مخصوص یک مایع در حال اشتعال میتواند آتش نشانان را در جهت اخذ تصمیم در مورد نحوه اطفاء حریق یاری نماید که آیا این آتش را باید با اب خاموش کرد یا از کف شیمیائی یا مکانیکی و یا سایر مواد خاموش کننده استفاده نمود. در چنین مواردی حتی داشتن نسبت حلالیت آن مایع در آب میتواند کاملا"مفید باشد

 

آتش چگونه روشن می شود؟

 

آتش سوزی برای بوجود آمدن یا روشن شدن به چند عامل نیاز دارد که به آنها عوامل اساسی و حیاتی ایجاد آتش سوزی می گویند. این عوامل عبارتند از :سوخت ، حرارت و هوا .

منظور از هوا همان گاز اکسیژن است که به نسبت 21 درصد در هوای اتمسفر زمین موجود است و حیات جانداران و گیاهان به آن است . شرکت این سه عامل در فعل و انفعالات زنجیره ای تولید آتش به صورت یک مثلث نشان داده میشود،این مثلث در تمام نقاط جهان به نشانه سمبل آتش شناخته شده است. بنابراین نتیجه فعالیتهای این سه عامل آتش سوزی گرمای زیاد ، دودهای تند و غلیظ و گازهای مسموم کننده است که به شکل زیر ترسیم میشود:

 

 

حرارت

هوا

سوخت

 

 

 

سو ختها چگونه موادی هستند؟

کلیه سوخت های روی کره زمین و پیرامون زندگی انسان از لحاظ شکل ظاهری در قالب های زیر می گنجد:

 

1) جامدات یا مواد خشک : مانند لوازمات اولیه خانگی از قبیل چوب ، پشم ، پنبه و ... این نوع سوخت ها عمدتا"ریشه های گیاهی و بخصوص سلولز دارند و در هر ظرف یا محلی که قرار داده شوند در شکل ظاهری آنها تغییر و دگرگونی رخ نمی دهد.

 

2) مایعات یا مواد روان : مانند فرآورده های مختلف نفت از قبیل انواع روغن ها ، گریس ، بنزین ، گازوئیل و ...شکل ظاهری این گونه مایعات بستگی به شکل ظاهری ظرفشان دارد . در هر ظرف که ریخته شوند شکل آن را به خود میگیرند .

 

 

3) گازها یا مواد فرار : مانند گازهای طبیعی از قبیل اکسیژن ، هیدروژن ، متان و سایر گازهای ساختگی مثل اتان ، پروپان ، بوتان و ... این نکته را باید همواره در نظر داشت که هنگام روشن کردن آتش باید به سوخت های جامد و مایع آن قدر حرارت داد تا به سوخت هایی از نوع سوم یعنی گاز تبدیل شوند تا آتش بگیرند و روشن شوند . به عبارت دیگر هر گاه جسمی یا مایعی در اثر دادن گرما به بخار تبدیل نشود ، آن جسم یا مایع آتش نمیگیرد و نمی سوزد .

 

البته پاره ای از خصوصیات بارز فیزیکی و شیمیائی سوخت ها نظیر نقطه شعله زنی ، نقطه آتش گیری ، نقطه ذوب ، نقطه جوش و سایر ویژگی های دیگر در آتش گیری ، زود آتش گیری ، دیر آتش گیری و اصولا" آتش نگیری آنها دخالت مستقیم دارد .

 

 

 

چند نوع آتش سوزی وجود دارد؟

 

تا قبل از سال 1970 میلادی در کشور انگلستان ، جدا از سایر کشورهای اروپا ، آتش سوزیها بر پایه سوختهایی مثل مواد سلولزی ، کربنی ، مایعات آتش گیر ، ادوات برقی و فلزات کمیاب به طور غیر رسمی به چهار گروه تقسیم کرده بودند . در سال 1970 برای یکسان کردن تمام آتش سوزی ها بین اکثر کشورهای اروپایی توافق به عمل آمد و در نتیجه بریتیش استاندارد به شماره 4547  BS  تدوین شد که به موجب آن قرار شد کلیه آتش سوزیها بر حسب مواد سوختی آنها به انواع مختلف زیر تقسیم شوند :

 

نوع اول ( CLASS A )

 

سوخت این گونه آتش سوزیها را اغلب مواد جامد و خشک از ترکیبات مختلف کربنی تشکیل میدهد .این آتش سوزیها به دو نوع وجود دارند : بصورت شعله دار و بدون شعله یا گدازه .

 نشانه شناسایی استاندارد این گونه آتش سوزیها به این شکل است :     

 A

 

نوع دوم (  CLASS B)

 

دراین نوع آتش سوزی ها مایعات مختلف آتش گیروجامدات نرم و تبدیل شونده به مایع مثل گریس و وازلین و روغن های نباتی جامد میسوزند  .                                                   

نشانه شناسائی این گونه آتش سوزی هابه این شکل است  :

 

B

                 

 

نوع سوم ( CLASS C )

 

سوخت این نوع آتش سوزی هاعبارتنداز :گازهایی نظیر متان،بوتان،پروپان،استیلن وسایرگازهایی که درزندگی روزمره مردم و صنایع به کارمی روند .                                         

علامت شناسائی این گونه آتش سوزی ها به این شکل است  : 

C 

                                                                      

نوع چهارم ( CLASS D ) 

 

سوخت این قبیل آتش سوزی ها ازفلزات کم یاب مانند :  سدیم ، پتاسیم  ، منیزیوم ، تیتانیوم ، زیرکانیوم ، اورانیوم وپلوتونیم است.                       

 

علامت شناسائی این گونه آتش سوزی ها به این شکل است :       

 

D

نوع پنجم ( CLASS E )

 

این نوع آتش سوزی ها اغلب دردستگاههای برقی و وسایل انتقال نیرو،نیروگاههای بزرگ وکوچک شامل : ترانسفورماتورها ، الکتروموتورهاولوازم برقی خانگی مثل     سیم کشی ساختمان،تلوزیون،بخاری، اتو و اجاق های برقی رخ می دهند.

علامت سناسائی این آتش سوزی ها به این شکل است :

 

E 

 

این پنج نوع آتش سوزی را چگونه باید خاموش کرد ؟

 

دربحث "آتش چگونه به وجود می آید" نوشتیم که آتش سوزی باحضورسه عامل یعنی سوخت، حرارت و هوا به وجودمی آید. این نکته را نیزبایدبه این مطلب افزودکه هرکدام ازاین سه عامل اساسی در صحنه حضور نداشته باشد ،به وجود آمدن یا روشن شدن آتش مطلقا"ممکن نیست .

معنی دیگراین عبارت آن است که هرگاه یکی ازاین عوامل را از ریشه آتش قطع کنیم ، آتش نیز خاموش می شود . برای قطع هر کدام ازاین سه عامل و فرونشاندن آتش سوزی روش هایی ابداع شده که به شرح یک یک آنها می پردازیم :

 

 

 

 

روشهای خاموش کردن آتش سوزیها کدامند :

 

برای خاموش کردن آتش سوزیهای پنج گانه سه روش ابداع شده است ، این        روش ها ازمعمولی ترین و متداول ترین روش های فرونشاندن آتش سوزی هاست که دراصول ومبانی آتش نشانی های جهان پذیرفته شده است .  

 

1- خنک کردن یا قطع حرارت ازکانون آتش سوزی : اگر مثلث آتش رادرنظربگیریم خواهیم دیدکه یکی ازاضلاع آن نماینده حرارت است. اکنون اگراین حرارت راحذف کنیم ،مانندآن است که یک ضلع مثلث راشکسته ایم . این مثلث فرومی ریزد و آتش سوزی خاموش می شود .

 

2-خفه کردن یا قطع اکسیژن هوا ازکانون آتش سوزی : معنی این کارآن است که با حذف هوا ضلع دیگرمثلث آتش راکه نماینده هواست شکسته ایم . باانجام این کارآتش سوزی فرومی نشیند .

 

3-گرسنگی دادن یا قطع سوخت ازکانون آتش سوزی : دراین روش با حذف سوخت وممانعت ازقرار گرفتن سوخت دردسترس آتش ، ضلع دیگرمثلث راکه نماینده سوخت است واین ماده پایه واساس آتش سوزی ها را تشکیل می دهد شکسته ایم با این کارآتش سوزی خاموش می شود .

 

یادآوری این نکته ضروری است که درخاموش کردن بعضی ازآتش سوزی ها هرسه روش با هم و همزمان صورت می گیرند ودرپاره ای دیگریکی ازاین روش ها اعمال می شود . ضمنا"بایدتوجه داشت که گرسنگی دادن یا قطع کامل سوخت دربعضی ازآتش سوزی هابه علت حاکم بودن موقعیت ویژه وپیچیده درمحل آتش سوزی امکان پذیرنیست وبه ناچار بایدازروشهای دیگر استفاده کرد .

 

 

 

این سه روش برای خاموش کردن کامل آتش سوزی های پنج گانه ابداع شده اند ،ولی نکته بسیار مهم و ظریفی دربکارگیری این شیوه ها وجود داردکه شایسته دقت وتامل است . این نکته ظریف چیست ؟

گفتیم که آتش سوزیها را بایدبرحسب نوع موادی که می سوزند خاموش کرد. این مواد کدامند؟ پاسخ این است که این مواد یا بهتربگوییم سوختها یا جامدند یا مایع اند و یا گاز ،یعنی سوختهای متعارف مشاهده می شودکه برای خاموش کردن این سه گروه از سوخت ها ، با ویژگیهای گوناگونی که پنج نوع آتش سوزی را تغذیه می کنند ، تنها سه شیوه دردست داریم .

یکی از این سه روش باید برای هرکدام از این پنج نوع آتش سوزی به کارگرفته شود تا آتش سوزی بدون این که مجال گسترش یا فرصت سرایت به نقاط دیگررا بیابد خاموش شود .

آن نکته ظریف این است که اگر به کارگیری این شیوه ها مناسب با آتش سوزی نباشد ، نه فقط آتش سوزی خاموش نمی شود ، بلکه امکان دارد در اثر بروز بعضی اشکالات فنی باعث واردآمدن خسارات جانی به آتش نشانان و افراد حاضر در صحنه آتش سوزی ، ویا زیان های مالی سنگین به ساختمانهای همجوار و یا تاسیسات دیگرشود. بنابراین بایددقت کردکه روش انتخاب شده کاملا" موافق ومناسب سوخت آتش سوزی باشد تا هم آتش سوزی درکوتاه ترین زمان خاموش شود وهم از واردآمدن زیان مالی وجانی جبران ناپذیر جلوگیری شود . 

 

 

 

روشهای خاموش کردن آتش باتوجه به نوع آن

 

بعد از این که موقعیت استراتژیک آتش سوزی ونوع سوخت آن معلوم شد ، آنگاه موقع اتخاذ تصمیم در موردچگونگی کاربرد مناسب ترین وموثرترین روشها و تجهیزات فرا می رسد . اکنون فرض براین است که آتش سوزی درجریان است که سوخت آن ازنوع جامدات می باشد .

  کدام یک ازروش های سه گانه برای فرونشاندن این نوع آتش سوزی مناسب تر است ؟

 

 

نوع اول (CLASS A   ) :

 

 

در اینگونه آتش سوزی ها باید روش خنک کردن به کار برده شود ، که همان حذف حرارت یا شکستن یکی از اضلاع مثلث است. در به کارگیری این روش گرمای سوخت کاملا" قطع نمی شود ، بلکه با استفاده از امکانات آتش نشانی سرد وخنک کننده ، دمای سوخت درکانون آتش سوزی تا زیرنقطه شعله زنی و آتش گیری پایین آورده        می شود. در نتیجه این کار یکی ازعوامل ایجاد کننده آتش سوزی ، که حرارت است ، از بین میرود و آتش سوزی خاموش می شود . 

 

 

 

یکی از مطمئن ترین وسایل آتش نشانی سرد کننده همانا آب است ، که به خاطر داشتن پاره ای از ویژگیهای فیزیکی وشیمیایی (دراین نوشته به این ویژگیها وشیوه کاربردآب اشاره نمی شود) این ماده یکی ازبهترین و موثرترین خاموش کننده های این نوع آتش سوزی ها شناخته شده است . البته دربعضی از مواقع اگرشرایط        آتش سوزی نزدیک شدن به آن را  امکان پذیر کند ، می توان با برداشت و دور کردن سوختهای مشتعل نشده از دسترس آتش ، آن را گرسنگی داد و تضعیف نمود تا خاموش کردن زودتر و آسان تر انجام گیرد .

گفتیم که یکی از ویژگیهای آب قابلیت رسانای الکتریسیته است . بنابراین ، هنگام  استفاده از آب برای خنک و خاموش کردن این گونه آتش سوزیها باید توجه داشت که در صحنه آتش سوزی برق زنده نباشد. برای اطمینان خاطر و تامین ایمنی آتش نشانان و سایرین ، قبل از شروع به عملیات باید برق از فیوز قطع شود .

 

 

چرا برای خاموش کردن آتش سوزی سوختهای جامد از روشهای دیگر از جمله خفه کردن استفاده نمی شود ؟

 

می دانیم که این روش یعنی جلوگیری از ورود هوا و اکسیژن به کانون آتش سوزی ، کلیه سوختهای جامد و مواداولیه خانگی ، به خصوص آنهایی که طبیعی اند و ریشه های گیاهی وسلولزی دارندکه به وفور اکسیژن را در خود ذخیره دارند. ولذا تحت هیچ شرایطی نمی توان از ورود اکسیژن به کانون آتش سوزیهای این گونه سوختها ممانعت کرد. این مواد قادرند مدتهای طولانی به سوختن ادامه دهند. حال این سوختن ممکن است به صورت کند باشد و یا بدون شعله ادامه یابد .

 

روش خفه کردن برای کدام یک از آتش سوزیها به کار برده می شود ؟

 

 

 

 

نوع دوم ( CLASS B ) :

 

کاربرد این شیوه بیشتر برای خاموش کردن آتش سوزیهایی است که سوختهای مایع را می سوزانند.

یکی از ویژگیهای سوختهای مایع آن است که آتش سوزی به صورت یک ورقه نازک روی سطح مایع جریان می یابد. مفهوم این عبارت آن است که فعل و انفعالات زنجیره های شیمیائی بین سه عامل ایجاد کننده آتش سوزی روی سطح مایع انجام              می گیرد. بنابراین با پوشاندن سطح مایع با مواد خاموش کننده ، از رسیدن هوا  و اکسیژن به کانون آتش سوزی جلوگیری و در نتیجه با شکسته شدن ضلع دیگر از مثلث آتش ، که نماینده هواست ، آتش سوزی خاموش می شود. عمل خفه کردن از طریق استفاده از مواد خاموش کننده مثل کفهای مکانیکی و شیمیائی ضدآتش ، پودرهای خشک شیمیائی ، گازهای هالوژنه و دی اکسیدکربن وگاز نیتروژن انجام میگیرد. در صورتی که عمق سوخت مایع در آتش سوزیهای کوچک زیاد نباشد، می توان برای پوشش سطح آن ازماسه نرم و پتونسوز استفاده کرد. ضمنا" از بخار آب نیز برای رقیق کردن اکسیژن در کانون آتش سوزی استفاده می شود .

 

چرا از شیوه سرد کردن در اینگونه آتش سوزیها استفاده نمی شود ؟

 

سوختهای مایع اغلب به هنگام سوختن گرمای بسیار زیادی تولید میکنند که بسیار بیش از نقطه جوش آب است. در صورتی که برای خنک کردن آنها ازآب استفاده شود ، آب به محض برخورد به حرارت زیاد سریعا"به بخار تبدیل میشود و درنتیجه حجم آب تبخیرشده 1700 برابر افزایش می یابد.  این افزایش حجم توام با نیروی بسیار زیادی است که باعث میشود مایعات سوزان به صورت بمبهای آتش زا به اطراف محوطه آتش سوزی پرتاب شوند. پرتاب این گلوله های آتشین اغلب آتش سوزیهای دیگررا باعث میشود و زیانهای جانی نیزبه همراه دارد. در برخی از این آتش سوزیها ، که در صنایع نفت وگاز روی میدهد ، استفاده از روش قطع سوخت وگرسنگی دادن با اجرای تکنیکهای خاص میسر است. باید توجه داشت که کفهای ضدآتش معمولی برای خاموش کردن آتش سوزیهای الکلها و پاره ای ازحلالها مناسب وموثر نیستند و باید ازکفهای مقاوم الکل استفاده شود .

 

درخاموش کردن آتش سوزیهای گاز از چه روشهایی استفاده می شود ؟

 

 

نوع سوم ( CLASS C ) :

 

آتش سوزیهای گاز اغلب با انفجار شدید و تخریب ناهنجار همراه است . معمولا" اگر آتش سوزی در پالایشگاههای گاز یا سکوهای گاز پر کنی صورت گیرد ، میتوان  از روش خنک کردن با آب خیلی زیاد به صورت افشان  و مواد خفه کننده برای خاموش کردن استفاده کرد. مواد خفه کننده آنهایی هستند که درخاموش کردن سوخت های مایع از آنها نام برده شد .

آتش سوزیهای گاز را معمولا"در پالایشگاههای نفت و گازخاموش نمی کنند ، مگر اینکه بستن کامل جریان گاز قبل ازخاموش کردن  یا بعد ازآن امکان پذیرباشد. درغیر اینصورت چون خطر پراکنه شدن گاز در محوطه و پیرامون تاسیسات وجود دارد و برخورد آن با یک جرقه کوچک ومنبع حرارت انفجارهای پی در پی بوجود می آورد ، به همین خاطرآنرا خاموش نمی کنند و فقط با پاشیدن آب زیاد به سازه های تاسیسات و اطراف و مخازن گازآنها را خنک می کنند. در صورتی که آتش سوزی گاز در منازل یا مراکز صنعتی کوچک رخ دهد و حجم آن زیاد نباشد و بتوان گاز را بعد از خاموش کردن قطع نمود ، میتوان  آنرا به همان ترتیبی که در بالا اشاره شد خاموش کرد .

 

درخاموش کردن آتش سوزیهای فلزات کمیاب از چه روشی استفاده میشود ؟

 

 

 

 

 

 

نوع چهارم ( CLASS D ) :

 

بدیهی است که در خاموش کردن آتش سوزی سوختهای فلزات نادر نمی توان ازآب استفاده کرد بدین ترتیب روش خنک کردن به کار نمی رود.گفتیم که خنک کردن مستلزم استفاده ازآب زیاد است و بیشتر این فلزات باآب واکنشهای شیمیایی شدید و خطرناک میدهند ، که هم موجب گسترش آتش سوزی می شود و هم زیانهای جانی به آتش نشانان وارد می آورد. بنابراین مطمئن ترین روش در این حالت همانا خفه کردن است .

برای اجرای این روش از هیچ یک از مواد خاموش کننده که تاکنون نام برده شده استفاده نمی شود ، زیرا برخی از آنها با این فلزات فعل وانفعالات شیمیایی پیدا           می کنند و روی آنها بی اثرند و هم زیان آور. تعدادی موادخاموش کننده مخصوص این آتش سوزیها ساخته شده که به شماری ازآنها اشاره میشود:

پودرگرافیت ، پودرتالک ، کربنات سدیم معروف به سودا اش ، سنگ آهک ، پودرآزبست ، ماسه نرم وخشک ، سدیم کلراید. ضمنا"برخی دیگر از مواذشیمیایی وجود دارندکه برای خاموش کردن فلزات کمیاب خاص به کار می روند .

 

 

برای خاموش کردن آتش سوزی در دستگاههای  برقی  از چه روشی باید استفاده  کرد ؟

 

 

نوع پنجم ( CLASS E ) :

در خاموش کردن دستگاههای گوناگون برقی ، چه خانگی و چه صنعتی ، مطلقا" نباید از روش خنک کردن با آب استفاده کرد. زیرا آب و کف های ضد آتش هر دو رطوبت دارند و رسانای الکتریسیته اند. یعنی اگر از این دو عامل برای خاموش کردن دستگاههایی که جریان برق زنده دارند استفاده شود ، بر اثر هدایت جریان به بدن استفاده کننده ، او دچار برق گرفتگی میکند و به هلاکت میرساند .

کار خنک کردن را می توان به وسیله گاز دی اکسید کربن انجام داد که گازی است بسیار سرد کننده و سنگین تر از هوا و نفوذ کننده به کانون آتش سوزی های پنهان در دستگاههای برق.

در باره گاز دی اکسید کربن باید این نکته را به خاطر داشت که مسموم کننده نیست ، ولی وقتی به مقدار زیاد در فضای سر بسته به کار رود ، استفاده کننده باید بلافاصله محوطه را ترک و تا تهویه کامل فضای محدوده از ورود به آن محل خوداری کند. علت این امر آن است که گاز دی اکسید کربن(CO2 ) از هوا سنگین تر است و به همین سبب هوای عادی را که 21 درصد اکسیژن دارد بیرون می راند. به این عمل اصطلاحا" "لاغر شدن اکسیژن " می گویند. در چنین فضایی در عمل تنفس جانداران دگردیسی شدیدی ایجاد میشود و ادامه زنوگی ناممکن میگردد.

گازهای هالوژنه نیز که در کشورهای دیگر به هالون معروف اند کم و بیش همین خاصیت را دارند و بعضی هم اندکی مسموم کننده اند.

در گروه گازهای هالوژنه ای که امروز کاربرد گسترده ای در خاموش کردن برخی از آتش سوزی ها دارند و در بیشتر کشورها معمول و متداول اند . گازی است به نام تترا کلرور کربن یا تترا کلراید ، این گاز خاصیت مسموم کنندگی شدیدی دارد و به صورت مایع در کپسول خاموش کننده وجود دارد. ولی به محض بیرون آمدن از کپسول به بخاری به بخاری خنک تبدیل می شود.همین بخار اگر قبل ازاین که به کانون آتش سوزی هدایت شود ، سردرد شدید توام باحالت تهوع ایجاد می کند. این حالت برحسب مقدار تراکم گاز در هوای تنفس شده از چند ساعت تا چند روز ادامه خواهد یافت. ولی بعد از اینکه به کانون آتش سوزی رسید و با اشیای داغ برخوردکرد ، فورا"تجزیه می شود وگازی بس خطرناک و مسموم کننده به نام گاز فسژن تولید می کند این همان گاز کشنده ای است که در عملیات نظامی در جبهه ها به کار برده می شود .

به مناسبت داشتن چنین خواص خطرناک و زیان آوری بیشتر سازمانهای ایمنی و بهداشتی جهان از سالها پیش استفاده از این گاز را در تمام موارد ممنوع اعلام کردند ، به ویژه اکنون هم ثابت شده که گازهای هالون وگاز دی اکسیدکربن درآسیب رساندن به لایه آتمسفر اوزن سهم به سزایی داشته اند . به همین جهت درصددند که استفاده از این گونه گازها را رها کنند .

برای خاموش کردن دستگاههای برقی میتوان از روش خفه کردن با پودرهای خشک شیمیائی وگاز نیتروژن استفاده کرد. صاحب نظران علوم آتش نشانی به علت سوختن موادجامد در اینگونه آتش سوزیهای دستگاههای برقی قادر به طبقه بندی جداگانه اینگونه آتش سوزیها نیستند و آنها را جزءآتش سوزی جامدات به شمارمی آورند. ولی به علت وجود ویژگیهای خاص و خطرات بالقوه آنها را جداگانه طبقه بندی کرده اند .

امید است توانسته باشیم در این نوشته مختصردر باره علوم و فنون آتش نشانی و خاموش کردن آتش سوزیهای گوناگون به زبان ساده ، بدون اشاره به مبانی علمی و فرمولهای آزمایشگاهی ،حق مطلب را به گونه ای که برای خوانندگان گرامی و همگان قابل استفاده باشد ادا کنیم. ضمنا"باید یادآور شویم که علوم و فنون آتش نشانی که در چند دهه اخیر گستردگی شگرفی یافته اند ، به اندازه ای وسیع اند که میتوان درباره هریک از مبانی آن دهها جلد کتاب نوشت. در زمینه خاموش کردن آتش سوزیها و بکارگیری مواد خاموش کننده نیز نکاتی باریکتر از مو وجود دارد که شایان تامل و مطالعه است .

طبقه بندی عناصر خاموش کننده

 

بطور کلی میتوان عناصر خاموش کننده را به 4 دسته مشخص تقسیم کرد :

 

1- عناصر سرد کننده مانند آب ) REMOVAL OF HEAT (

2- عناصر خفه کننده مانند کف ، شن وماسه نرم ، پتوی نسوز ) FIRE BLANKET (

3- عناصر رقیق کننده ) ( DILUENT  مانند CO2 و 2 N ، بخار خشک  ( DRY STEAM )

4- عناصر ضد ترکیب (INHIBITOR )  مانند پودر خشک و پودر خشک شیمیایی

 ( DRY CHEMICAL & DRY POWDER )

 

 

 

قابل ذکر است که با وجود مطالعات و آزمایشات دامنه داری که سالیان دراز در زمینه خاموش کننده ها بعمل آمده و می آید هنوز هیچکدام به تنهایی قادر به خاموش کردن انواع آتش ها نمی باشند و در عمل هر کدام دارای نواقصی میباشند و هیچ یک خاصیت سرد کنندگی آب را ندارند . لذا در صورت خاموش کردن حریق چنانچه تا مدت زمان زیاد بعمل اطفاء ادامه ندهند ممکن است مواد مجددا" آتش بگیرد زیرا درجه حرارت محیط از درجه آتش گیری ماده سوزان بیشتر است.

گر چه کف روی سطح مایعات سوختنی مشتعل را می پوشاند و مانع رسیدن هوا          ( اکسیژن ) به آن می گردد ولی چون حرارت زیاد مایع شعله ور و هوای داغ مجاور بسرعت کف پخش شده را ( در صورتیکه ضخامت کافی نداشته باشد ) سوزانده و از بین میبرد و مایع خاموش شده دوباره شعله ور می شود .

از طرف دیگر کف خاموش کننده معمولا"برای سطحهای افقی است . روی دیوارهای عمودی یا مثلا"زیر بدنه هواپیمای مشتعل و از این قبیل قرار نمی گیرد . لذا در اینگونه موارد موثر نیست.

عناصر رقیق کننده که از گازها می باشد مانند CO2 و N2 در صورتیکه با فشار زیاد پرتاب شوند باز برد کافی نداشته و بسرعت بر اثر جریان عادی هوا و وزش باد ، حریق پراکنده شده و خاصیت خود را بسرعت از دست می دهد. از این رو برای خاموش کردن حریق های مربوطه باید بمقدار زیاد مصرف شود. در مقایسه این دو خاموش کننده یعنی CO2 و N2 چون ترکیب ازت با اکسیژن هوا یک واکنش جاذب حرارت است لذا  ازت از CO2 موثرتر بنظر می رسد.

در باره پودرهای ویژه شیمیائی نیز موضوع برگشت شعله صدق می کند مگر آنکه آنقدر به پرتاب پودر ادامه داده شود تا رفته رفته اطراف ماده سوزان سرد شده و درجه آتش گیری پائین تر رود.

 

 

 

 

 

آب

 

آب ترکیبی بسیار پایدار از اکسیژن و هیدروژن است بطوریکه حتی در حرارت 2000 درجه سانتیگراد نیز بیش از یک دهم مولکولهایش تجزیه نمی شود . همچنین بمناسبت پیوند خاص هیدروژنی دارای مختصاتی است که میتوان گفت در هیچ یک از مایعات وجود ندارد که بشرح ذیل میباشد :

 

1- با وجود وزن مولکولی ناچیز بصورت مایع است و حال آنکه مولکولهائی بسیار سنگین تر از آن در درجه حرارت و فشار عادی بحالت گاز می باشد.

2- نیروی کشش سطحی surface tension   آن بسیار و پس از جیوه از کلیه مایعات عادی دیگر بیشتر است بطور کلی اجسامی بمراتب بیش از وزن خود را تحمل می کند. مانند سوزن یا حشراتیکه روی آن می دوند.

3- قدرت نفوذ کافی دارد.

4- نقطه انجمادش زیادتر از حد معمول پائین و نقطه تبخیرش زیادتر از حد معمول بالاست موضوعی که نمودار ظرفیت حرارتی زیاد و غیر عادی است.

5- در وزن مساوی قدرت سردکنندگی آب 5/6 برابر بیش از گاز CO2 است و یا قدرت خنک کنندگی 34 گالن آب برابر با 1 تن CO2 می باشد.

6- بطوریکه تجربه شده برای جذب حرارت تولیدی از سوخت 1 گالن نفت قریب 810 پوند CO2 ولی آب فقط 3/12 گالن لازم است و این اختلاف فاحش مربوط به تبخیر آب است در صورتیکه اگر به درجه حرارت تبخیر نرسد اختلاف سرد کننده یا جذب حرارت دو ماده فوق بسیار کم خواهد بود و نزدیک به برابر  می شود.

7- در فشار عادی در صورت تبخیر 1700 مرتبه بر حجمش افزوده می شود        ( انفجار دیگهای بخار و پرتاب شدن به مسافات نسبتا"دور روی این اصل است )

8- هر گرم یخ 80 کالری حرارت لازم دارد تا ذوب شود و 540 کالری حرارت جذب میکند تا بصورت بخار در آید.

9- قدرت خنک کنندگی آب شور کمتر از آب معمولی است.

10- ارزانی و فراوانی آن که معمولا"همه جا بسهولت در دسترس قرار میگیرد.

11- قدرت بسیار سیلان آب در انواع لوله های فلزی و لاستیکی و برزنتی که انتقال آب را از فواصل دور به کانون حریق میسر می سازد.

 

    

 

زیانهای آب

 

1- وزن آب نسبتا"سنگین است. یک متر مکعب آب یک تن وزن دارد و از نظر حمل مشکل آفرین است.

2- چون هادی الکتریسیته میباشد در محلهائی که احتمال برخورد با سیمهای برق یا ادوات برقی وجود دارد خطر برق گرفتگی دارد مگر اینکه آب بصورت گرد (مه پاش ) پاشیده شود.

3- خسارت وارده آب به اماکن زیاد بوده و از خسارت خود حریق کمتر نیست.

4- رسیدن آب به بعضی مواد شیمیائی مایعات قابل اشتعال یا فلزات و مواد قابل احتراق نه تنها اثر خاموش کنندگی ندارد بلکه گاه بر شدت احتراق و دامنه دار شدن حریق افزوده و گاه نیز ممکن است موجب انفجارات شدید گردد.

5- در صورت رسیدن آب به موادی مانند کاربیت ، بلافاصله گاز بسیار خطرناک استیلن به هوا برخاسته و محیط انفجاری تولید می نماید.

 

 

 

 

کف

 

برای خاموش کردن آتش سوزیهای مایعات نفتی و سایر مایعات قابل اشتعالی که وزن مخصوص آنها سبکتر از آب می باشد٬ نمی توان به تنهائی آب بکار برد٬ زیرا که آب برای لحظه ای حرارت آتش را پائین می آورد و بعلت اینکه سنگین تر از مایع قابل اشتعال است فورا"در زیر سطح مایع قرار گرفته و آتش سوزی ادامه خواهد داشت. بنابراین لازم است که برای خاموش کردن این قبیل آتش سوزیها از مواد دیگر استفاده کرد.

 

 

این مواد مایع کف مبارزه با آتش سوزی است که دارای خواص زیر میباشد :

 

1-  سبک است و روی سطح مایع قرار میگیرد.

2-  حائلی بین مایع مشتعل و هوا ایجاد میکند.

3- در مقابل حرارت مقاوم است و از اشتعال مجدد مایع خاموش شده جلوگیری می نماید.

4-  در مقابل وزش باد مقاوم است.

 

 

 

 

 

 

انواع کف مبارزه با آتش:

 

1- کف شیمیائی ( این نوع کف بدلیل مقرون به صرفه نبودن از رده خارج گردیده است ).

2- کف مکانیکی

 

انواع مواد تولید کف

 

1- مواد تولید کف پروتئینی

2- مواد تولید کف با ترکیبات فلور و پروتئینی

3- مواد تولید کف ( سرد ) مخصوص مناطق سردسیر

4- نوع مخصوص AFFF (AQUEOUS FILM FORMING FOAM )

5- مواد تولید کف مخصوص الکلها

 

 

دی اکسید کربن ( CO2 )

 

گازی است غیر قابل احتراق ، بی بو ، غیر سمی ، فاسد کننده نبوده و هادی جریان الکتریسیته نیست ، چون از هوا سنگین تر است. لذا در صورت پرتاب بر روی حریق اکسیژن هوا را از محیط خارج ساخته و جانشین آن می شود.

 وزن مخصوص دی اکسید کربن 529/1 می باشد و با تقلیل درصد اکسیژن هوا موجب خاموش شدن حریق می شود. زیرا وقتی درصد اکسیژن هوا از 21 % به 15 % رسید ، تقریبا"هر نوع حریقی خاموش می شود بطور استثنا این درصد را در بعضی مواد باید تا 6% تقلیل داد.

انبار کردن آن ممکن است بصورت گاز ، مایع یا جامد صورت گیرد.

در ظروف بسته ( سیلندر ها )و زیر فشاری معادل 70 بار بین درجه حرارتهای 9/61 تا 8/87 درجه فارنهایت بصورت مایع است و از درجه حرارت 8/87 بالاتر دیگر حالت مایع بودن را از دست داده و به حالت گاز در می آید. این درجه حرارت را برای CO2 درجه حرارت بحرانی می نامند زیرا در این درجه حرارت فشار وارده هر چقدر هم زیاد باشد ، تغییر حالت نداده و به همان صورت گاز باقی خواهد ماند. CO2 جامد یا یخ خشک ( DRY ICE ) در 110 درجه سانتیگراد بدست می آید.

یک پوند CO2 مایع در صورت آزاد شدن ، تولید 8 فوت مکعب گاز می کند و این توسعه زیاد و سریع حجمی اثر شدید و خنک کننده داشته بطوریکه قسمتی از گاز مزبور را بدور لوله دستگاه بصورت برفک و برودتی برابر 110-  درجه فارنهایت در می آورد. بدیهی است این برفک نیز بزودی بر اثر حرارت محیط حریق بحالت گاز در می اید.

وقتی مایع آن در 80 درجه فارنهایت انبار شود ، بهنگام تخلیه قریب 25 درصد آن تبدیل به برفک میگردد و اثرات خنک کننده اش برابر BTU/lb 120 خواهد بود. در صورتیکه اگر مایعش را در صفر درجه فارنهایت انبار کند متجاوز از 45 % آن به برفک تبدیل و اثر خنک کننده اش برابر با BTU/lb 170 می گردد با وجود این اثرات خنک کننده اش در حریق نا چیز است.

در مکان در بسته این گاز بعلت تقلیل درصد اکسیژن هوا حالت سمی پیدا کرده و در صورت تمرکز زیاد موجب بیهوشی و حتی مرگ خواهد شد. بدین جهت استفاده از دستگاه تنفسی هوای فشرده الزامی است.

این گاز در خاموش کردن حریق موادی مانند سلولز و نیترات که در خود اکسیژن کافی دارند و یا حریقهای مواد مانند سدیم ، پتاسیم و منیزیم موثر نمی باشند. این فلزات همچنین هیدراتهای فلزی CO2 را تجزیه می کند.

برای پر کردن یک فضای بسته بمنظور خاموشی حریق معمولا"یک پوند CO2 برای هر 100 فوت مکعب فضا در نظر می گیرند که تمرکزی بین 35 تا 40 % ایجاد می کند. این درصد برای دستگاههای الکترونیکی مانند کامپیوتر زیاد است زیرا یخزدگی می نماید مگر آنکه سیستم آن دارای ادوات تبخیر کننده باشد.

سیلندرهای این گاز را هر پنج سال یکبار باید مورد آزمایش دقیق هیدرواستاتیک قرار دهند تا یقین حاصل شود که مقاومت خود را از دست نداده و باید به خاطر داشت که نیروی متمرکز در قاعده یک خاموش کننده 5/2 گالن آب تحت فشار pressurized water‌برابر با psi 100 یا 3700 پوند است و حال آنکه نیروی متمرکز در کف یک دستگاه 10 پوندی CO2 ،28000 پوند می باشد. بدیهی است هر گاه چنین سیلندری بترکد قطعاتش بصورت گلوله های مهلک در خواهد آمد. معمولا"تا 2000 پوند گنجایش این گاز را در حرارت 70 درجه فارنهایت و فشار PSI 850 پر می کنند و جهت مقادیر بیشتر به سیستم کم فشار با PSI‌ 3000 پر می نماید.

 

حادثه : در آمریکا یک سیلندر ( 15 پوندی CO2 ) در یک کارگاه اتومبیل سازی ٬ 5 سال و یک ماه پس از تحویل در حالیکه بدیوار نصب بود ترکید. سر آن الوار 5 سانتیمتری سقف را سوراخ کرده و متجاوز از (200 ) متر بهوا پرواز نمود و قسمت ته آن از بدنه اتومبیل گذشته و به کف کارگاه افتاد. (علت این حادثه بطوریکه حدس   زده اند وجود رطوبت درون سیلندر بهنگام پر کردن بوده است). در جای دیگر وقتی سیلندر خالی این گاز را بدون آزمایش هیدروستاتیک پر میکردند ، چون بدنه قدرت اولیه خود را بر اثر زنگ زدگی از دست داده بود ، سیلندر ترکید و به 400 متری پرتاب و به بدنه کامیونی خسارت کلی رساند. در ضمن دست کارگر پر کننده گاز را نیز قطع کرد.

معمولا"معایب ذیل علت حادثه میشوند :

 

1. بدنه صدمه دیده

2. خستگی فلز

3. خوردگی درونی

4. خوردگی برونی

5. بار زیادی

6. مواد ناخالص

لذا مراقبت دائمی از این سیلندرها موضوعی است حیاتی که باید مورد توجه قرار گیرد.

 

 

 

 

 

پودرهای شیمیایی

 

تاریخچه پیدایش پودر خشک شیمیایی (  DRY CHEMICAL )

قبل از سال 1959 بیکربنات سدیم برای اولین بار بعنوان پودر پایه انتخاب شد و در همان سال تغییراتی روی آن داده شد تا در موقع استفاده با کف سنگین پروتئینی سازگاری داشته باشد.

در سال 1960 بیکربنات پتاسیم بعنوان پودر پایه پس از تغییراتی که بر روی پودرهای ‌شیمیائی داده شد مورد استفاده آتش نشانی قرار گرفت بعد از مدت کوتاهی بر روی پودر پتاسیم کلراید تغییراتی داده شد تا از نظر تاثیر پذیری مساوی بیکربنات پتاسیم باشد.

در سال 1967 پودر شیمیائی انگلیسی بنام اوره بیکربنات پتاسیم بعنوان پایه درست شد که در حال حاضر پنج نوع پودر خشک شیمیائی بعنوان پودر پایه موجود می باشد تحقیقات ادامه دارد و انواع دیگری نیز بدست خواهد آمد.

مجموع پودرهایی که برای اطفاء حریق بکار برده میشود پودر خشک شیمیائی          می نامند.

 

توجه : پودر خشک شیمیائی را نباید با پودر خشک که برای اطفاء حریقهای فلزات مورد استفاده قرار میگیرد اشتباه گرفت. (DRY POWDER )

 

پودر شیمیائی در حرارتهای عادی و پائین معمولا"پایدار است ولی در حرارتهای مافوق 60 درجه سانتیگراد امکان دارد بعضی از مواد اضافه شده به آن ذوب شده و موجب چسبندگی پودر می گردد.

 

مهم : باید توجه داشت که هر دستگاه معمولا"برای نوع خاصی پودر شیمیائی ساخته شده در صورتیکه بدون توجه از انواع مختلف پر شود بسیار خطرناک بوده و امکان انفجار دستگاه می رود. بویژه نوع بیکربنات آن با نوع آمونیوم فسفات.

 

 

 

انواع پودر خشک شیمیائی

 

1) بیکربنات سدیم

2) بیکربنات پتاسیم

3) کلرو پتاسیم

4) اوره بیکربنات پتاسیم

5) منو فسفات آمونیوم

 

خواص فیزیکی و شیمیائی پودر خشک شیمیائی

 

1) قدرت انبار شدن

2) خاصیت روان بودن

3) ریز بودن ذرات

 

اندازه ذرات پودر خشک شیمیائی از 10 میکرون تا 75 میکرون می باشد. اندازه ذرات کارائی و اثر مهمی در خاموش کردن آتش دارد. بهترین نتیجه موقعی حاصل می شود که ذرات پودر در حد متوسط بین 25 تا 20 میکرون باشد.

 

 

 

خاصیت ضد رطوبت پذیری

 

برای بالا بردن کیفیت پودر معمولا"افزودنی هائی به آنها اضافه می شود که عبارتند از :استئارات فلزی ٬ فسفات تری کلسیم یا سیلیکونها ( یک نوع پولمین ) که ذرات پودر را پوشش داده تا آنها را روان و در مقابل اثرات کلوخه شدن و ارتعاشات مقاوم نمایند.

 

 

استحکام و ثبات پودر خشک شیمیائی

 

پودر خشک شیمیائی در درجه حرارت معمولی و پائین پایدار می باشد ولی بعضی افزودنیها ممکن است ذوب شده و تولید چسبندگی در درجه حرارت بالا را بنماید.

بالاترین درجه حرارت نگهداری پودر شیمیائی 140 درجه فارنهایت یا 60 درجه سانتیگراد می باشد.

 

 

 

درجه سمیت

 

ترکیباتی که در حال حاضر در پودر شیمیائی مصرف میشوند سمی نیستند با وجود این تنفس در محیطی که ذرات پودر پراکنده شده تولید اشکالاتی در امر تنفس می نماید.

 

 

خصوصیات خاموش کنندگی پودر

 

موقعی که پودر بطور مستقیم به محوطه آتش سوزی هدایت می شود شعله تقریبا"در یک آن از بین میرود.

مکانیزم اصلی و شیمیائی خاموش کردن آتش توسط پودر هنوز بطور کامل شناخته نشده است.

بطور کلی خفه کردن ٬ خنک کردن و سپر تشعشعی دست بدست هم داده و کارائی پودر شیمیائی را بوجود می آورند ولی مطالعات روشن میکند که یک واکنش قطع زنجیره ای در شعله ممکن است علت اصلی خاموش شدن آتش باشد.

 

 

 

 

عمل خفه کردن آتش توسط پودر شیمیائی

 

برای سالهای متمادی این باور وجود داشت که خاصیت اصلی پودرهای خاموش کننده مانند بیکربنات سدیم تولید گاز کربنیک در حین برخورد با حرارت زیاد در محوطه آتش سوزی می باشد.

بهر حال آزمایشات ثابت نموده که این گازها نمی توانند عامل اصلی خاموش شدن آتش باشند. برای مثال 5 پوند پودر خشک شیمیائی همان کارائی را دارد که 10 پوند گاز کربنیک می تواند داشته باشد. حتی اگر پودر تجزیه هم شده باشد.

 

موقعی که پودر منو فسفات آمونیم بر روی آتش های نوع اول جامدات قابل اشتعال خالی میشوند در اثر حرارت زیاد تغییر شکل داده و از خود ماده چسبنده ای باقی     می گذارد که معمولا"مواد گداخته را از نفوذ اکسیژن هوا محفوظ می دارد. در این عمل علاوه بر خاموش شدن آتش از دوباره آتش گرفتن آن نیز جلوگیری می نماید.   

 

 

عمل خنک کنندگی

 

عمل خنک کنندگی پودر خشک شیمیائی را نمی توان دلیل خاموش کردن آتش بطور کامل قبول کرد.

تحقیقاتی که دانشمندان در مورد ظرفیت حرارتی پودرهای مختلف برای موثرترین پودرها نموده اند شامل ، تخمین مقدار حرارت مورد نیاز برای بالا بردن درجه حرارت با استفاده از وزنهای مساوی از مواد مختلف از 18 تا 300 درجه سانتیگراد را پیدا نموده اند که دو ماده خاموش کننده اثرات مساوی در خاموش کردن دارند.

این دو ماده عبارتند از : مواد شیمیائی خشک که شامل 15 درصد یا بیشتر بیکربنات سدیم و پراکس با 2 درصد استئارات روی کربنات سدیم که قدرت خاموش کنندگی آن یک مقدار کمتر است. بطور متوسط 79 کالری بر هر گرم جذب می کند.

 

 

 

سپر تشعشعی پودر خشک شیمیائی

 

زمانی که پودر از خاموش کننده در محوطه آتش سوزی خارج می شود ابری از پودر بین شعله وبخارات ماده قابل اشتعال ایجاد می شود این ابر ماده قابل اشتعال راازتشعشعات شعله بدور نگه می دارد . آزمایشات دانشمندان برای ارزیابی این فرضیه به نتیجه رسیده است که فاکتور سپر تشعشعی ازاهمیت خاصی برخودار است .

 

عکس العمل شکستن ارتباط زنجیره ای

 

عوامل خاموش کننده قبلی هر کدام تا اتدازه ای در خاموش کردن آتش نقشی را ایفا می کند . بهر حال مطالعات دانشمندان روشن می کند فاکتور دیگری که سهم بیشتری در خاموش کردن آتش دارد ، واکنشهای زنجیره ای به وسیله احتراق می باشد . اطلاعات به دست آمده سر رشته خوبی در مورد فاکتور اصلی خاموش کنندگی به ما خواهد داد . بر حسب این تئوری رادیکالهای آزاد شده در احتراق بوجود آمده و واکنشهای این رادیکالها با یکدیگر جهت ادامه احتراق ضروری می باشد . مکانیزم این عمل شکستن ارتباط زنجیره ای آتش می باشد .

 

نحوه استفاده و محدودیتها

 

پودر خشک شیمیایی اصولا" برای خاموش کردن آتش مایعات اشتعال بکار برده         می شود بعلت غیر هادی بودن در آتش هائی که منشاء الکتریسته دارند نیز استفاده می شود .

 

مشخصات پودرهای شیمیائی توسط آزمایشگاههای معتبر شناخته وبررسی می شوند تااز نحوه عمل کردن وخاموش کنندگی آنها اطمینان حاصل گردد.

 

 

مشخصاتی که از طرف آزمایشگاها کنترل می شوند عبارتند از :

مقدار رطوبت ، قدرت دفع آب ، مقاومت در مقابل کلوخه شدن ، عمل چسبندگی ، ریز بودن ذرات و قدرت خاموش کنندگی پودر های شیمیائی بوسیله آزمایشهائی که روی آتش های استاندارد تحت شرایط از طرف سازنده پیشنهاد می شود ، تعیین      می شود .

 

 

 

 

وسایل ولوازم مبارزه با آتش سوزی : ((EXIHNGUSHFRS EQUIPMENT

حال که با چگونگی و انواع طبقه بندی آتش و روشهای اطفاء حریق آشنا شدیم بشرح وسایل و لوازم مبارزه با آتش می پردازیم .

وسایل ولوازم آتش نشانی از ابتدائی ترین وسایل تا مدرن ترین آنها موجود می باشد . ابتدائی ترین وسیله آتش نشانی سطل آب است . سطل آب آتش نشانی حداگثر 15 لیتر گنجایش دارد و تنها تفاوت آن با سطلهای معمولی دسته ای است که در زیر آن نصب شده تا آب پاشیدن با آن سهولت وفشار صورت گیرد . غالبا" این سطلها به رنگ قرمز می باشند که آنها را توسط قلاب در محل مناسب آویزان می نمایند .

 

 

سطلهای شن و ماسه

این نوع سطلها نیز برنگ قرمز بوده و شن وماسه تمیز در داخل آنها ریخته می شود که این سطلها باید مورد بازدید قرار گرفته تا چنانچه شن و ماسه بر اثر رطوبت و چسبندگی سفت شده باشد تعویض گردد.

 

 

 

 

 

 

خاموش کننده ها

 

خاموش کننده ها به سه دسته زیر تقسیم می شوند :

- خاموش کننده های دستی           ((FIRE EXTINGUSHER

- خاموش کننده های چرخدار        ( WHEELED EXTINGUSHER)

-  خاموش کننده های ثابت           (EXTINGUSHER   (FIXD

 

 

1- خاموش کننده های دستی (EXTINGUSHER FIER HAND) 

1-1- خاموش کننده های دستی آبی شامل : سودا اسید ، آب وگاز ، آب وهوا

1-2- خاموش کننده های دستی پودر خشک شیمیائی شامل : پودر گاز ، پودر وهوا

1-3- خاموش کننده های دستی  نوع کف شامل : کف شیمیائی ، کف مکانیکی

1-4- خاموش کننده های دستی نوع گازی شامل : گاز کربنیک ، هیدروکربورهای هالوژنه

 

1-1-1-   خاموش کننده های دستی آبی سودا اسید

این نوع خاموش کننده یکی از قدیمی ترین ومعمولی ترین دستگاه دستی آتش نشانی است که بیشتر در کارخانجات ، منازل و مؤسسات عمومی مورد استفاده قرار          می گرفت . این خاموش کننده به شکل استوانه ای یا مخروطی ساخته می شد که دوسوم حجم آنرا محلول آب وجوش شیرین ومقداری اسید سولفوریک (750 گرم جوش شیرین و100 کرم اسید سولفوریک ) تشکیل می دهد که به منظور ایجاد نیرو برای خارج کردن آب داخل خاموش کننده از گاز کربنیک که در اثر واکنش شیمیائی اسید با جوش شیرین بوجود می آید ، استفاده می شد .

 

 

ابتدا باید توجه داشت که مقدار جوش شیرین موجود در خاموش کننده می بایست تا حدی باشد که بتواند تمام اسید موجود در خاموش کننده را خنثی کرده واثر اسیدی باقی نگذارد . بدنه این نوع خاموش کننده معمولا" از آلیاژ سخت که حداقل فشاری برابر 350 پوند براینچ مربع را برای 5دقیقه تحمل نماید می ساختند .

 

 

1-1-2- خاموش کننده آب وهوا

این کپسولهاصرفا" جهت خاموش کردن آتش های کوچک وموضعی (طبقه A) به کار می رود. در داخل این کپسولها تا دو سوم حجم آب قرار گرفته  و چون این آب برای پرتاب شدن بر روی آتش نیاز به فشار دارد ، نسبت به آب بکار رفته درکپسول در فضای یک سوم باقیمانده هوای فشرده وارد می نمایند

 

 

 

1-1-3-   خاموش کننده آب و گاز

یک نوع کپسول آبی دیگری نیز وجود دارد که بجای هوا ی فشرده در بغل یا داخل کپسول یکعدد فشنگی (کارتریج)گاز فشردهCO2 یا نیتروژن قرارگرفته که درموقع استفاده شیرآنرا باز نموده و یا با ضربه زدن بر روی کلاهک خاموش کننده فشار مورد نیاز آب توسط انتقال این گاز به داخل کپسول ایجاد می گردد. به این کپسولها آب وگاز می گویند .

باید توجه داشت که گاز CO2 در اینجا صرفا"عامل فشار است. غالبا"بدنه این کپسولها از فولاد زنگ نزن (STAINLESS STEEL) و بادوام ساخته شده است .

توجه : از این خاموش کنندها به هیچ وجه برای خاموش کردن وسایل الکتریکی استفاده ننمائید .

 

 

 

 

 

 

1-2-        خاموش کننده های دستی پودر خشک شیمیائی   

 

1-2-1- خاموش کننده پودروگاز

کپسولهای پودروگاز برای خاموش کردن آتش نوعB بکارمیرود. در این نوع کپسولها تا دو سوم حجم کپسول از پودر پرشده است و در داخل کپسول لوله ای تعبیه شده که منتهی به دستگیره و نازل پاشش پودر می باشد . عامل تولید فشار ، کپسول کوچکی از گاز CO2 و یا نیتروژن می باشد که می توانددرکنار ویاداخل کپسول قرار بگیرد . درموقع استفاده بیشتر فلکه مربوط به کپسول گاز تحت فشار راباز نموده ویا برسرکلاهک خاموش کننده ضربه زده تا گاز بر روی پودر منتقل شده و فشار مورد نیاز را جهت پاشش پودر بخارج ایجاد نماید. در این نوع کپسولها پودر و گاز تا زمان استفاده جدا از هم قرارگرفته اند و فقط موقع استفاده در مجاورت هم قرار می گیرند .

جهت استفاده از پودر باقیمانده می توان کپسول را بر عکس نموده تا هوای فشرده آن خارج گردد.

  

 

 

 

1-2-2-خاموش کننده پودر هوا

در این نوع کپسولها ، پودر داخل آن زیر فشار دائم هوا و یا گاز ازت می باشد. غالبا" روی این کپسولها فشارسنج نصب می نمایند تا فشار داخل کپسول قابل رویت باشد. تا زمانی که فشارداخل به اندازه کافی باشدکپسول قابل استفاده است. جهت استفاده ازکپسول به دستورالعمل نصب شده برروی بدنه آن توجه نمائید .

 

 

 

 

 

1-3-   خاموش کننده های کف

 

1-3-1- خاموش کننده کف مکانیکی

دراین نوع کپسولها به مقدار 6 یا 9 لیترآب باضافه مقدار نیم لیترموادتولیدکننده کف ازنوع AQUEOUS FILM – FORMING FOAM (AFFF) ریخته می شود و توسط هوا و یا گاز ازت بطور دائم تحت فشار قرار می گیرد. از این نوع کپسول برای اطفاء حریق نوع B استفاده می شود در حبابهای این نوع کف فقط هوا وجود دارد .

 

 

 

 

1-3-2- خاموش کننده کف شیمیائی

کف شیمیائی که بر اثر واکنش مخلوطی ازماده شیمیائی به نام A که معمولا" سولفات آلومینیم و ماده دیگری بنام B که معمولا" بیکربنات دو سود یا جوش شیرین است وماده تثبیت کننده ( STABILZER) در آب بدست می آید . یکی از تولیدات این واکنش CO2  می باشد که درون حبابهای این نوع کف قرار گرفته است . کف شیمیائی به مرور زمان جای خود را به کف مکانیکی داده است .

 

 

 

1-4- خاموش کننده دستی نوع گازی

1-4-1- خاموش کننده های CO2 (دی اکسید کربن )

در این نوع کپسول گاز CO2 بکار رفته که این گاز تحت فشار زیاد به مایع تبدیل شده و هنگام استفاده به صورت گاز خارج می شود . این کپسول برای آتش های نوع B و C بکار می رود . اغلب جهت اطفاء حریق ادوات الکتریکی (کلاس C) مورد مصرف دارد . چون گاز داخل بصورت مایع وتحت فشار است ، لذا بدنه این کپسول از آلیاژمقاوم فولاد مخصوص ساخته می شود و در فشارهای بالا تحت آزمایش قرار می گیرد . در هنگام عمل گاز کربنیک مقدار هوای داخل و اطراف مواد مشتعل راکم می کند که مقدار اکسیژن هوا از 21% به 15% یا کمتر تقلیل می یابد وچون گاز CO2 از هوا سنکین تر است بخوبی سطح آتش را می پوشاند .

 

 

1-4-2- خاموش کننده هیدروکربورهای هالوژته

در این خاموش کننده ها از هیدروکربورهای هالوژنه استفاده شده است . کلیه هیدروکربورهای هالوژنه دارای یک بنیان هیدروکربوری CH4 و یا C2H6 هستند که یکی از هالوژنها FوBR-CLوI جایگزین یکی از هیدروژنها شده است . ازاین         هیدرو کربورها ، هیدروکربور برم از عوامل اطفاء حریق معروف و موثر شناخته شده اند ودلیل آن وجود خواص بی شماری است که دارا می باشند . دونوع از این هیدروکربورها که جهت استفاده درسال 1960 در فرانسه وامریکا ساخته شده عبارتنداز:

CF2CLBR  ( دی فلورو کلرو برمومتان )                                                                                                                      

CF3BR      ( تری فلورو برمومتان   )

 

 

 

 

موارد استفاده خاموش کننده های هالوژنه :

از این نوع خاموش کننده ها برای اطفاء آتش سوزیهائی که خطرات خاص دربردارند و یا در جاهائیکه خطرات برقی وجود دارد بسیار مفید و موثر است.

 

 

 

 

                            

 

 

2- خاموش کننده های چرخدار ( WHEELED EXTINGUSHER )

 

2-1- خاموش کننده چرخدار نیز مانند خاموش کننده های دستی از انواع مختلف آبی ، پودری ، کفی ، گازی با ظرفیتهای مختلف ساخته شده و در اختیار مصرف کنندگان قرار می گیرد.

توضیح اینکه خاموش کننده های چرخدار دارای وزنهای متفاوت بوده که بستگی به محل انتخاب از نظر نوع وسعت آتش در محل قرار داده می شود.

 

 

 -3خاموش کننده های ثابت

 

این نوع خاموش کننده ها عموما"بصورت ثابت و مجهز به سیستم اعلام حریق در محلهای حساس بنا به ظرفیت و شرایط محل ، نصب می گردند و همانند خاموش کننده های دستی از نظر نوع عنصر خاموش کننده به انواع زیر تقسیم بندی می شوند:

:

1- سیستم خاموش کننده ثابت آبی

2- سیستم خاموش کننده ثابت پودری

3- سیستم خاموش کننده ثابت گاز هالون

4- سیستم خاموش کننده ثابت گاز CO2  ( دی اکسید کربن )

5- سیستم خاموش کننده ثابت کف مکانیکی ( کف پر توسعه )                   

 

 

 

 

 

 

 

 

خطرات ناشی از دود ٬ حرارت وگازهای سمی:

 

واژه گاز حالت فیزیکی ماده ای را بیان می نماید که شکل و حجم معینی از خود نداشته٬ ولی در صورتیکه به یک ظرف یا محدوده بسته وارد گردد شکل آن ظرف یا محدوده را به خود می گیرد و در مقایسه با تعریف مایعات و یا جامدات متوجه میشویم که مایعات حجم معینی داشته ولی شکل مشخصی ندارند و یا اینکه در جامدات شکل و حجم جامد مشخص می باشد.

خواص و رفتار گازها با علم به اینکه گازها از ذرات فوق العاده کوچک که دارای حرکت ثابتی می باشند بهتر شناخته می گردد و هر چه حرارت افزایش یابد حرکت این ذرات سریعتر می شود.

 

 

گازهای سمی :

 

بعضی از گازها هنگامی که در فضا رها می گردند ٬ تولید خطرات جدی برای سلامتی می نمایند. این گازها در صورت تماس ٬ تنفس و بلع ٬ سمی و محرک می باشند بعضی از این گازها عبارتند از : دی اکسید کربن – منو اکسید کربن – کلر – سولفید هیدروژن – آمونیاک و ...

وجود این گازها در آتش سوزی ها موجب انتشار گازهای سمی نموده و کنترل آتش سوزی و عملکرد نامطلوب گروه آتش نشانان که در معرض این گازها قرار گرفته اند می شود.

 

در میان گازهای سمی ناشی از آتش سوزی و احتراق ناقص اکسید و کربن مهمترین عامل در بروز حوادث و تلفات جانی می باشد. بعضی از گازهای سمی دیگر ممکن است بمراتب خطرناکتر باشند. ولی از آنجائیکه در هر آتش سوزی یافت نمی شوند در مراحل بعدی از لحاظ خطرات احتمالی قرار گرفته اند. بعد از گاز دی اکسید  و کربن گاز کربنیک به نسبت زیاد در محل آتش سوزی عامل مهمی به شمار میرود. البته در شرایط مختلف گازهای متفاوت دیگری بوجود می آید که هر کدام به تنهائی می تواند خطرناک باشد.

 

بعضی مواقع وجود دو یا چند گاز و بخارات مختلف تواما"می توانند شرائطی مرگ آور بوجود آورند. بویژه وجود گاز کربنیک به مقدار زیاد موجب تحریکات شدید تنفسی و بالا بردن میزان استنشاق درتنفس گازهای سمی می گردد.

 

با توجه به بررسی دقیقی که از طرف کارشناسان امور حریق و NFPA در مورد علل حوادث ناشی از آتش سوزی ها بعمل آمده گازهای نامبرده در زیر عامل بروز حوادث و تلفات جانی بوده اند.

 

 

اکسید کربن ( CO ):

                          وجود 28/1 درصد از این گاز در هوا تولید بیهوشی کرده و در کمتر از 3 دقیقه انسان را از بین میبرد.

 

 

گاز کربنیک ( CO2 ):

                         وجود درصد زیادی از این گاز در هوا تولید تحریکات شدید تنفسی و مقدار 10 درصد از این گازدر مدت کمتر از چند دقیقه انسان را از بین میبرد.

 

 

هیدروژن سولفوره ( H2S ):

                        وجود این گاز در اثر سوخت ناقص موادی که دارای گوگرد می باشند تولید می گردد وجود این گاز را تا میزان 2/. درصد میتوان تشخیص داد.

 

 

 

اکسید گوگرد ( SO2 ):

                       وجود این گاز به نسبت 5/. تا یک درصد برای مدت 5 دقیقه می تواند صدمات شدید تولید نماید. این گاز شدیدا"تحریک کننده مجرای تنفسی می باشد.

 

 

 

آمونیاک ( NH3  ):

                   وجود این گاز از5/. تا یک درصد در هوا بمدت یک ساعت تولید مرگ مینماید. این گاز موجب تحریکات چشم ٬ بینی و مجرای تنفسی و ریه و حتی در سطح پوست نیز تولید سوختگی شیمیائی می نماید.

 

 

سیانید هیدروژن ( HCN ):

                  این گاز شدیدا"سمی است و در اثر تماس آب و با اسیدها بر روی سیانید ها بوجود می آید. این گاز در اثر سوختن تعدادی از مواد محتوی نیتروژن مانند: پشم ٬ ابریشم و بعضی از انواع پلاستیک تولید میگردد.

 

اکسید نیتروژن ( NO,N2O,N2O3,… ):

                 اکسید نیتروژن یا پراکسیدها شدیدا"سمی میباشند و در اثر تجزیه و سوختن نیترات سلولز و یا نیترات آمونیوم تولید می شود وجود این گاز در آتش سوزی ها می توان با رنگ شعله قهوه ای قرمز رنگ است تشخیص داد. این گاز در اثر تماس اسید نیتریک با فلزات نیز تولید می شود. وجود 10 تا 40 واحد در میلیون را می توان متحمل کرد و از 200 تا 700 PPM خطرناک است.

گازهائی که به آنها اشاره شد معمولی ترین و فراوان ترین انواع موجود در آتش سوزی ها می باشند ولی باید انتظار انواع گازهای شیمیائی از قبیل اسیدها – پراکسیدها  هالوژنها و غیره را در آتش سوزیها پیش بینی کرده و آمادگی و آگاهی کامل در مقابل خطرات احتمالی داشته باشند و هر گونه سهل انگاری در این موارد و عدم آگاهی از نوع خطرات ممکن است به قیمت جان خود یا دیگران تجربه گردد.

 

دودهای حاصله در آتش سوزی :

دود از مواد بسیار ریز و قطرات متعلق مایع که بعنوان آئروسل ( ذرات معلق در هوا ) شناخته می شود تشکیل شده است. از سوختن ناقص اکثر مواد ٬ ذرات کربن دار حاصل می شود ٬ مواد آلی که بطور ناقص سوخته می شوند در تشکیل آئروسل و در نتیجه تولید دود نیز سهیم می باشند. در سوخت مواد معمولی مانند چوب مقداری بخار آب٬ گازکربنیک و کمی اکسید کربن متصاعد می شود. موادی که از مشتقات نفت می باشند جهت تشکیل مواد کربن دار یا دوده نقش عمده ای دارند ٬ اگر تحت شرایط خاص عمل سوختن بطور کامل انجام گیرد ٬ در این حالت تولید مواد قابل رویت که همان دوده است نمی گردد.

وجود دوده همراه آتش مانند وجود شعله همراه با حریق است. دود سبب ایجاد اثرات فیزیکی و فیزیولوژیکی میگردد. از آنجائیکه دود اغلب موجب مانع عبور نور می شود ٬ بنابراین مانع از یافتن علائم و یا دربهای خروجی می شود.

در بسیاری از موارد دود اعلام کننده و هشدار دهنده خوبی برای وقوع حریق در مراحل اولیه آتش سوزی می باشد ٬ ولی با این وجود بواسطه ایجاد تاریکی و اثر سوزانندگی خود باعث ترس و وحشت نیز می گردد.

ذرات دود معلق در هوا در صورت تنفس می توانند خطرناک باشند همانطور که حرارت و شعله و گازهای سمی می توانند تولید صدمات در دستگاه تنفسی بنمایند.

 

ذرات دود موجب سوزش چشم و جمع شدن اشک در آن گردیده و بدین طریق عمل دید را مختل می سازد. در صورتیکه ذرات دود به مقدار کافی و مدت طولانی ادامه داشته باشد در بینی و گلو سبب ایجاد سرفه و عطسه می شوند و از طرفی چون شخص در این هنگام به تمرکز فکر احتیاج دارد ٬ عمل سرفه یا عطسه موجب ضعف در تمرکز فکر می گردد. همچنین ذرات دود بعلت کوچکی وارد ریه ها و برونش ها شده و چون حامل سموم مختلف نیز می باشند موجب آسیب دیدگی اعضاء مختلف        می گردند.

 

در صورتیکه میزان و نسبت اکسیژن در هوای مرطوب از مقدار معمولی ( 21% ) به پانزده درصد برسد ٬ ماهیچه های بدن قدرت خود را از دست می دهند و در صورتیکه به 10% برسد انسان ممکن است بیهوش شود و به حیات ادامه دهد ولی در قوه ادراک و قضاوت او اثر می گذارد و معمولا" خود را نمی شناسد. اگر درصد اکسیژن به میزان 6% تقلیل یابد شخص کنترل خود را از دست داده و بی حال سقوط می کند که البته در چنین شرایطی با دریافت هوا و اکسیژن کافی بحال طبیعی باز میگردد.

 

نظر به اینکه در عملیات اطفاء حریق بدن در اکثر فعالیت فیزیکی می باشد در نتیجه به مقدار بیشتری اکسیژن نیاز دارد و همین موضوع خطر تنفس گازهای سمی ٬ بخارات مضرو ذرات دود را به مراتب زیادتر می کند.

باید به این نکته توجه داشت که حرکت دود در هر ساعت هزار متر است و در یک دقیقه 16 متر حرکت دارد. فشار دود داخل اطاق بیش از خارج است و از لابه لای درزها به خارج نفوذ می کند.  

 

 

عملیات اطفاء  حریق :

 

مهمترین کار گروه آتش نشانان خاموش کردن حریق می باشد که با توجه به        آتش سوزیهایی که در صنایع رخ می دهد باید نوع آتش سوزی و یا نشتی را به خوبی شناسایی کنیم تا ضمن عملیات اطفاء از پرسنل و گروه عملیات نیز محافظت کرد .    لذا در صورتیکه حریقی در یکی از واحدهای صنعتی رخ دهد باید حریق را در لحظات اولیه خاموش کنیم تا از حوادث بزرگتر پیشگیری شود . همچنین با توجه به اینکه حریقهای صنعتی می تواند گازهای سمی حاصل از حریق تولید کند باید جهت بادرا در نظر گرفت تا از مسمومیتهای احتمالی جلوگیری کنیم و حریقها را با توجه به روشهای اطفاء خاموش می کنیم . در ضمن در عملیاتهای اطفاء حریق باید منشاء حریق را شناسایی کرد و با قطع سوخت حریق را خاموش کرد . زیرا در صنایع پتروشیمی معمولا" حریقهایی که رخ می دهد ناشی از نشت گازهای قابل اشتعال و مایعات آتش گیر می باشد که در چنین مواردی معمولا"از خاموش کننده های پودری و آب بصورت اسپری استفاده می شود .

در صورتیکه نشت گاز در محیط وجود داشته باشد باید از وسایل ثابت اطفاءازآب بصورت اسپری استفاده کنیم تا از انفجارات احتمالی جلوگیری کنیم .       

 

 

 

 

 

 

 

 

+   امین زمزم ; ۱٢:۱٥ ‎ق.ظ ; دوشنبه ۳ اسفند ،۱۳۸۸

 

 

مقدمه

کمیته استقرار HSE-MS به منظور حفظ یکپارچگی در نظام مدیریت بهداشت ، ایمنی و محیط زیست ، این سند را بعنوان راهنمایی برای انجام عملیات ورود افراد به ظروف و فضاهای سربسته تهیه نموده است . در این سند حداقل الزامات در برآورده کردن نیازمندیهای مربوطه بیان شده است .

1-     هدف :

هدف از نوشتن این دستورالعمل اطمینان از ایمنی افراد و انتخاب روشی مناسب برای ورود افراد به ظروف و فضاهای سربسته می باشد .

2-    مسئولیتها :

2-1- مسئولین بهره برداری :

2-1-1- اطمینان داشتن از اجرای کامل تمامی دستورالعملها و احتیاطهای ایمنی لازم

2-1-2- مشاوره با بازرسین و مهندسی ایمنی جهت انتخال روش مناسب و در نظر گرفتن پیش بینی های لازم برای ورود نفر

2-1-3- مهیا سازی شرایط دستگاهها و محیط کار برای ورود ایمن نفرات

2-2- مهندسین و بازرسین ایمنی :

2-2-1- اطمینان یافتن از انجام ارزیابی خطر برای ورود نفرات با در نظر گرفتن دستوالعمل شناسایی و ارزیابی خطر

2-2-2- پایش موارد ایمنی مرتبط با هر فعالیت

2-2-3- آزمایش گاز اکسیژن و آموزش دادن استفاده از تجهیزات گاز سنجی به افراد

2-2-4- آموزش افراد مراقب

2-2-5- مشاوره با مهندسین بهره برداری و فرآیند جهت در نظر گرفتن پیش بینی های لازم برای ورود افراد

2-3- مسئولین تعمیرات / مسئولین فنی اجرای کار :

2-3-1- مشارکت در ارزیابی خطر طبق دستورالعمل شناسایی و ارزیابی خطر

2-3-2- اخذ مجوزهای ورود به فضای محصور همچنین مجوزهای تکمیلی ( از قبیل کار گرم و یا سرد و ... ) جهت کار در فضای محصور

2-3-3- حصول اطمینان از انجام شدن مراحل کار در مطابقت با این دستورالعمل

2-4- افراد مراقب :

مسئولیتهای افراد مراقب عبارتند از :

2-4-1- پایش تمامی افراد و کنترل فعالیتهای صورت گرفته درون ظرف و یا فضای سربسته

2-4-2- حصول اطمینان از اینکه تمامی تجهیزات ایمنی مورد نیاز بر اساس مجوز صادر شده در دسترس بوده و کارایی مناسب دارند

2-4-3- پایش و مراقبت از دیگر فعالیتهایی که در مجاورت فضای سربسته در حال انجام می باشد جهت اطمینان یافتن از اینکه این فعالیتها شرایط فضای سربسته را تحت تأثیر قرار نمی دهد

2-4-4- به صدا در آوردن آژیر خطر و یا علائم خطر در صورت بروز شرایط اضطراری که بر این اساس افراد مراقب می بایست مجهز به وسائل ارتباطی با اتاق کنترل باشند .

3- موارد عمومی :

3-1- منظور از فضای محصور فضایی است که ضمن امکان دسترسی و ورود به داخل آن ، برای کار دائمی نفرات طراحی نشده و ممکن است افراد برای انجام کارهایی چون بازرسی ، تعمیر و نگهداری ، تعمیرات و ... وارد آن شوند . خطراتی همچون وجود مواد قابل اشتعال ، گازها ، بخارات و ذرات معلق خطرناک و همچنین کمبود اکسیژن ، سقوط ، استرسهای حرارتی ، برق گرفتگی و غیره در آن وجود دارد . بویلرها ، تانکها ، گودالها و چاله ها ، سیلوها ، خطوط لوله ، فاضلابها ، کوره ها ، مخازن ذخیره ، ظروف سربسته ، دریچه های آدم رو ، کانالها و یا فضاهای تهویه نشده مثالهایی از این فضاها می باشند .

نواحی واحدهای فرآیندی ، بخشها و یا قسمتهایی که شامل سیالات زیان آور می باشند ممکن است شامل چنبن فضاهایی باشند .

نفرات تنها پس از اخذ مجوز ورود و دریافت مجوزهای تکمیلی ( در صورت نیاز به انجام کار گرم یا سرد در داخل فضاهای محصور ، اخذ مجوزهای مربوط به این گونه کارها لازم است ، اجازه ورود به یک فضای سربسته را پیدا می کنند ، مگر اینکه به جهت نجات افراد درون فضای سربسته نیاز به ورود باشد .

3-2- حداقل قابلیت انفجار ( LEL ) عبارت است از حداقل تراکم یک ماده جهت انفجار و یا اشتعال بر حسب درصد حجمی در هوا .

حداکثر قابلیت انفجار ( UEL ) عبارت است از حداکثر تراکم یک ماده جهت انفجار و یا اشتعال بر حسب درصد حجمی در هوا .

حد پایین انفجار ( LEL ) و حد بالای انفجار ( UEL ) عددهایی هستند که در محدوده مابین آنها اشتعال و انفجار رخ خواهد بداد . این اعداد به این معنا هستند که در صورتی که غلظت یک ماده قابل اشتعال در فضا بین آنها باشد در صورت وجود یک منبع جرقه مثل شعله یا گرما ، حریق حادث خواهد شد . در صورتی که مخلوط مورد نظر از UEL بیشتر باشد آن مخلوط نیز آتش نمی گیرد زیرا زیادی غنی شده است . برای مثال LEL و UEL برای تری کلر و اتان به ترتیب 7% و 15% است . این بدین معناست که مخلوطی از 7 تا 15 درصد تری کلر و اتان و هوا قابل انفجار است و خارج از این محدوده ، شرایط برای انفجار مساعد نخواهد بود .

3-3- حد آستانه مجاز ( TLV ) بدین معناست که فرد می تواند با چه مقدار از ماده شیمیایی در تماس باشد بدون اینکه اثر نامطلوبی بر روی او ایجاد نماید .

TLV-TWA ( میانگین وزن یافته زمانی ) اصطلاحاتی است به معنای این که روی هم رفته به طور میانگین ، فرد به مدت 8 ساعت در روز و 40 ساعت در هفته با غلظت مورد نظر آلاینده در تماس باشد .

TLV-STEL ( حد تماس کوتاه مدت ) اصطلاحی است که بیشترین غلظتی از یک آلاینده شیمیایی می باشد که فرد می تواند حداکثر 15 دقیقه با آن در تماس باشد و تعداد دفعات تماس هم در روز از چهار دفعه بیشتر نگردد . فاصله هر بار تماس هم حداقل می بایستی 60 دقیقه باشد .

3-4- شناخت و ارزیابی خطرات مربوط به فضاهای محصور در واحدهای مختلف بایستی با روشهای مناسب انجام گیرد .

3-5- افرادی که از طرف واحد بهره برداری مسئولیت صدور پرمیت دارند بایستی دوره های تخصصی صدور و کار با پرمیت را گذرانده و گواهینامه مربوطه از طرف امور HSE برای آنان صادر گردد .

3-6- پس از گذراندن دوره آموزشی مربوطه امور HSE نسبت به صدور مجوز و کارت مربوط به صادر کنندگان پرمیت اقدام می کند .

3-7- پس از هر دوره زمانی شش ماهه بایستی نسبت به آموزش مجدد صادر کنندگان پرمیت اقدام شده و در صورت تائید توسط واحد ایمنی نسبت به تمدید مجوز یا ابطال آن اقدام گردد .

3-8- کسانی که پرمیت صادر می نمایند بایستی همیشه کارت مجوز صدور پرمیت خود را که حاوی نمونه امضاء وی می باشد به همراه داشته باشند . همچنین بایستی شماره کارت مجوز صدور پرمیت خود را که از طرف امور HSE تعیین شده است در هنگام امضای پرمیت در زیر امضای خود درج نمایند .

3-9- پرسنل ایمنی و بهره برداری که متصدی انجام گاز سنجی می باشند بایستی آموزشهای لازم در خصوص کار با دستگاههای سنجش گازهای سمی ، قابل اشتعال و گاز اکسیژن و نیز روش صحیح گاز سنجی را فرا گیرند و مجوز لازم را پس از گذراندن دوره های آموزشی از واحد ایمنی دریافت کنند .

3-10- افرادی قرار است در فضای محصور کار کنند بایستی از لحاظ مشکلات و بیماریهای قلبی ، عروقی و تنفسی طی معاینات پیش از استخدام و دوره ای توسط پزشک مورد ارزیابی قرار گرفته و در صورت تائیدیه موجود در پرونده پزشکی مبنی بر عدم وجود بیماریهای قلبی عروقی اجازه ورود و کار در فضای محصور را داشته باشند . همچنین این افراد بایستی آموزشهای لازم در خصوص کار در فضای محصور را فرا گیرند .

3-11- افرادی که مسئول عملیات امداد و نجات می باشند بایستی دوره های آموزشی مربوط را بگذرانند .

3-12- کلیه دستگاه های سنجش گاز بایستی در شرایط خوبی بوده و کالیبره باشند . کالیبراسیون دستگاه های سنجش گاز بایستی حداقل هر 6 ماه یکبار انجام شود و گواهی کالیبراسیون آنها صادر گردد و در نگهداری شود .

3-13- کلیه افراد درگیر اعم از بهره بردار ، افراد Standby و افرادی که در فضای محصور کار می کنند بایستی شماره تلفن های اضطراری ( ایمنی و آتش نشانی ، درمانگاه ، کشیک ارشد و حراست ) را بدانند .

3-14- همچنین افرادی که در فضای محصور کار می کنند بایستی در کار محوله خود مهارت لازم را داشته باشند و برای این منظور دوره های کارآموزی مربوط به شغل خود را گذرانده باشند .

3-15- هرگز نبایستی به یک نفر اجازه داده شود تا در ظروف بسته به تنهایی کار کند و نیز افرادی که در این گونه فضاها با هم کار می کنند بایستی با طناب نجات به یکدیگر متصل شوند . در ظروف کوچک که امکان ورود حداکثر یک نفر وجود دارد بایستی فرد به صورت جداگانه با طناب نجات از بیرون متصل شود .

3-16- کلیه افراد در گیر بایستی دستورالعملهای استفاده از وسایل حفاظت فردی ، چگونگی برخورد با مشکلات و نواقص احتمالی در حین کار ، دستورالعمل های شرایط اضطراری و روش های احیاء و تنفس مصنوعی را آموزش دیده باشند .

3-17- پیمانکاران می بایست کلیه دستورالعمل ها و مقررات ایمنی کارفرما را در اختیار داشته و آنها را مطالعه نموده و نسبت به اجرای آنها متعهد شوند .

3-18- پیمانکاران اجرایی می بایست جهت مراحل انجام کار برنامه زمانبندی مناسبی تهیه کرده و بدین وسیله زمینه را برای اطلاع سرپرستان نوبتکاری بهره برداری از پیشرفت کار جهت اطلاع و تخمین خطرات هر مرحله از کار و نیز در نظر گرفتن جوانب برای صدور مجوزهای تکمیلی فراهم نمایند .

4- روش اجراء

4-1- اقدامات قبل از ورود

4-1-1- ارسال درخواست :

انجام عملیات کار ورود به فضاهای بسته ای که از طرف واحد ایمنی پرمخاطره اعلام شده توسط مجری عملیات به واحد ایمنی ( حداقل 24 ساعت قبل از انجام عملیات تحویل گردد ) : این درخواست بایستی واجد اطلاعات زیر باشد :

موقعیت دقیق اجرای عملیات ، تاریخ و ساعت اجرا ، اسامی نفرات مجری عملیات ، لیست کامل تجهیزات پیش بینی شده جهت اجرای عملیات

4-1-2- اتصال به زمین :

اگر فضای درون ظرف سربسته عاری از گازهای قابل اشتعال نباشد در صورت استفاده از تجهیزاتی همچون دستگاه جت زن ، AIR LINE و یا نظایر آن می بایست حتماً سیستم اتصال به زمین ( EARTHING ) برقرار گردد تا بار الکتریکی درون فضای حاوی گاز قابل اشتعال به زمین تخلیه شود . به طور کلی تمام تجهیزات بکار رفته باید در شرایط کاملاً ایمن قرار داشته باشند .

4-1-2- دستورالعمل های تخلیه :

این کار در مورد انتقال مواد از ظرفی به ظرف دیگر بوده و بایستی قبل از خارج شدن از سرویس نمودن تجهیز اجرا شود .

4-1-3- خارج از سرویس نمودن دستگاه و جداسازی الکتریکی :

4-1-3-1- قبل از شروع هر فعالیتی ، دستگاه می بایست از سرویس خارج شده و Rack Out گردیده و بطور کامل ایزوله شود . بطوریکه هیچ یک از کارکنان امکان به بکار انداختن شیرها و سایر تجهیزاتی که بر ایمنی افراد مؤثر می باشند را پیدا نکنند .

4-1-3-2- برای اطمینان از خارج شدن دستگاهها از سرویس ، نیاز است افرادی که مسئول از سرویس خارج نمودن آن قسمت می باشند بر صدور مجوزهای مربوط به ایزوله کردن نظارت کنند .

4-1-3-3- اطلاع پیدا کردن کلیه کارکنان ذیربط و زمان از سرویس خارج شدن دستگاه بسیار مهم است . بنابراین اطلاعات و هشدارهای لازم می بایست به طور آشکار به افراد داده شود .

4-1-3-4- کلیه تجهیزات خطرناک متصل و مربوط به فضای بسته را از برق جدا و قفل کرده ( Lock Out ) و آویز برگ ( Tag Out ) شود .

4-1-4-2- جهت پیشگیری از ورود مجدد مواد خطرناک به داخل دستگاه تجهیزات پنوماتیکی و هیدرولیکی می بایستی علاوه بر بستن شیر کنترل ، مسیر جریان سیال را نیز مسدود ( Blanking ) نمود .

4-1-4-3- تمام خطوط و نقاط ارتباطی فضای سربسته با سایر تجهیزات و قسمتهای دیگر واحد می بایست کاملاً جدا شده و در صورت عدم امکان جدا نمودن ، توسط صفحات مسدود کننده ( Spade ) و یا عینکی کاملاً مسدود شوند .

4-1-4-4- نیروهای محرکه و دستگاههایی که بوسیله تسمه و زنجیر به هم وصل می شوند و یا اتصالات مکانیکی مثل شفت می بایستی در محل انتقال نیرو جدا گردند .

4-1-4-5- برای نقاطی که می بایست جدا و یا مسدود شوند روشها و موارد خاص مشخص شود و ضمناً جزئیات بر روی نقشه های P&ID مشخص و به مجوز کار پیوست گردد .

4-1-5- پاکسازی و تمیزکاری :

4-1-5-1- خنثی کردن ( Inerting ) : ظروف محتوی مواد قابل اشتعال ، بخارات و یا ذرات قابل اشتعال بایستی برای کاهش میزان مواد قابل اشتعال تا میزانی که در ظرف ، مخلوط قابل اشتعال وجود نداشته باشد توسط مواد خنثی ( مثلاً گاز نیتروژن ) PURGE شوند .

4-1-5-2- با استفاده از روش PURGING توسط مواد خنثی ، خطر آتش سوزی و انفجار جای خود را به خطر وجود مواد خفقان آور داده و بنابر این باید احتیاط های لازم برای حصول اطمینان از وجود اکسیژن کافی به عمل آید .

گازهای خنثی می بایست با هوا PURGE شده و پس از آن تمام قسمتهای مربوطه برای پیشگیری از خطر کمبود اکسیژن آزمایش شوند .

4-1-5-3- تمیز کاری : در صورتی که جهت بیرون آوردن جامدات ، لجنها و یا سایر مواد خطرناک نیاز به وارد شدن به ظرف سربسته باشد می بایست حتماً مجوز ورود برای اینکار صادر گردد .

4-1-5-4- پاکسازی با بخار : مشخص کردن روش پاکسازی بستگی به نوع سیالات و مواد موجود دارد . در بسیاری از موارد پاکسازی با بخار شیوه مناسبی است در صورتی که موادی که می بایست پاکسازی شوند فرار نبوده و غیرخورنده باشند شستشوی چند باره با آب و یا استفاده از سایر حلالها می تواند قبل از روشهای دیگر صورت گیرد . مدت زمان عملیات پاکسازی برای عاری سازی محیط سربسته از مواد خطرناک باید مناسب بوده و این عملیات کاملاً تحت کنترل کارکنان بهره برداری قرار داشته باشد .

4-1-5-6- اگر ظرف سربسته بیش از چند ساعت بعد از پاکسازی بوسیله بخار رها شود با توجه به احتمال آزاد شدن گازها و بخارات محبوس در باقی مانده لجنها و یا رسوبات باقی مانده و یا وارد شدن بخارات و گازهای آزاد شده در محیط اطراف ظرف ، می بایست قبل از شروع کار مجدداً میزان گازهای داخل ظرف بسته مورد سنجش قرار گیرد .

نکته 1 : در حین پاکسازی به وسیله بخار می بایست مراقب افزایش فشار درون ظرف بود .

نکته 2 : مسیر مناسبی جهت خروج بخار و یا کندانس فراهم شود .

نکته 3 : جهت پیشگیری از خطر تخریب ظرف به علت خلاء و مکش در زمان سرد شدن بخار می بایست پس از اتمام عملیات پاکسازی بوسیله بخار ، هوا به اندازه کافی به ظرف تزریق شود .

نکته 4 : پاکسازی به وسیله بخار باید در حالیکه واحد هنوز گرم باقی مانده ، انجام شود تا حداکثر استفاده از مزایای انتقال حرارت صورت گیرد .

4-1-6- سایر روشهای پاکسازی : برخی دیگر از روشهای پاکسازی عبارتند از :

§         تمیز کاری توسط آب داغ و یا سرد

§         استفاده از حلالها و یا مواد خنثی کننده

§         فشار ناشی از ماشین جت

عدم ورود مواد سمی و یا قابل اشتعال پس از پاکسازی یک فضای سربسته بسیار با اهمیت می باشد . ممکن است برای حذف حلالهای استفاده شده جهت پاکسازی ظرف از بخار استفاده شود . پس از پایان عملیات پاکسازی تمام مایعات باقی مانده در فضای سربسته می بایست تخلیه شده ، دریچه ها و منافذ برای تهویه هوای داخل باز شوند .

نکته 5 : اگر تهویه طبیعی برای حذف باقی مانده ذرات و بخارات و گازها کافی نباشد باید از روشهایی همچون بکارگیری فن ، دمنده ، مکنده و یا هوای فشرده استفاده کرد .

4-1-7- سنجش هوای فضای بسته :

4-1-7-1- برای انجام آزمایش اکسیژن و گازهای قابل اشتعال قبل از انجام هر کاری جهت صدور مجوز ورود به داخل فضای سربسته می بایست گاز سنجی و اکسیژن سنجی انجام شود .

4-1-7-2- در آزمایش گازها وجود ذرات و رسوبات خطرناک می بایست مد نظر قرار گیرد .

4-1-7-3- حداقل میزان اکسیژن کافی 20% است . اگر میزان اکسیژن کمتر از 5/19% گردد سبب بروز خفگی در افراد می شود . در صورتی که میزان اکسیژن به بیش از 5/23% برسد سبب پایین آمدن دمای اشتعال و در نتیجه بروز آتش سوزی در دماهای کمتر از حالت طبیعی اکسیژن در هوا ( 21% ) می گردد . ( اعداد طبق استاندارد OSHA-1910-146 (b) )

4-1-7-4- آزمایش گاز بایستی در بیرون فضای محصور انجام شود . جهت این کار می بایست prob و لوله مناسب به درون ظرف فرستاده شود .

4-1-7-5- قبل از انجام گاز سنجی می بایست رسوبات و لجنهای موجود کاملاً به هم خورده شوند تا گازها و بخارات محبوس در آنها آزاد شوند .

4-1-7-6- بهینه ترین روش انجام گاز سنجی از تمام نقاطی است که امکان جمع شدن و وجود مواد هیدروکربنی وجود داشته باشد .

4-1-7-7- روش صحیح گاز سنجی بسیار با اهمیت بوده و گاز سنجهای قابل حمل گازهای قابل اشتعال ، اکسیژن و همچنین نشانگرهای H2S برای چنین هدفی مناسب می باشند در صورت عدم وجود این تجهیزات می توان از لوله های گاز یاب ( Detector tube ) مناسب و کالیبره استفاده نمود .

4-1-7-8- اگر غلظت مواد قابل اشتعال حبس شده در لجنها در حین عملیات پاکسازی به 10% LEL رسید نفرات می بایست سریعاً محل کار را ترک کرده و پس از آن به سرعت تهویه و گاز سنجی مجدداً صورت گرفته و در صورت نیاز به ورود نفر مجوز مجدد صادر شود .

4-1-7-9- اگر برای انجام آزمایش کاملتر نیاز به ورود نفر به درون فضای سربسته باشد می بایست از تجهیزات تنفسی و استحفاظی مناسب به همراه کمربند ایمنی و طناب نجات استفاده شود . انتهای طناب نجات بایستی در دست فرد مراقبی باشد که بیرون از فضای محصور ایستاده قرار گرفته است .

4-1-7-10- ورود به درون فضای سربسته می بایست حداکثر یک ساعت پس از انجام گاز سنجی و اکسیژن سنجی صورت گیرد در غیر اینصورت آزمایشها باید تکرار شود .

4-1-7-11- در صورتی که میزان اکسیژن از 15% حجمی کمتر باشد سنجش گازهای قابل اشتعال با گاز سنجهای قابل حمل دچار خطا خواهد بود . در این شرایط لوله های گاز یاب و یا تجهیزات مشابه جهت اندازه گیری مواد هیدروکربوری موجود در فضای سربسته مناسب است .

4-1-7-12- با توجه به اینکه میزان پایین ترین حد قابلیت اشتعال مواد (LEL) در بسیاری از موارد بسیار بیشتر از حد سمیت آنها می باشد بنابر این صرف سنجش گازهای قابل اشتعال بوسیله گاز سنجهای مخصوص این مواد برای سنجش خطر گازهای سمی مناسب و کافی نمی باشد .

4-1-7-13- هنگامی که آزمایشات نشان داد که میزان گازها و مواد خطرناک برای ورود مناسب می باشد به هیچ وجه نباید تصور کود که ورود به فضای سربسته بدون در نظر گرفتن احتیاط های لازم امکان پذیر است .

نکته 6 : غلظت مواد سمی می تواند بسیار متغیر باشد . در صورت بهم خوردن لجنها و یا نشت مواد از تجهیزات و یا واحدهای مجاوری که به طور کامل ایزوله نشده اند غلظت این مواد می تواند بسیار متغیر باشد .

نکته 7 : اگر در مورد وجود مواد سمی شبهه ای وجود داشته باشد نمی بایست بدون تجویز استفاده از تجهیزات تنفسی مجوز ورود صادر شود .

نکته 8 : جهت مقایسه مقادیر گازهای سمی به کتابچه حد تماس مجاز شغلی صادره از شرکت ملی صنایع پتروشیمی مراجعه گردد .

4-1-8- تهویه فضای محصور :

بر اثر بالا رفتن غلظت گازها و یا بخارات قابل اشتعال تا بیش از حد LEL خطرات جدی ایجاد شود .

برای جلوگیری از بروز این اتفاق مهمترین عامل پیشگیرانه ایجاد شرایطی است برای جلوگیری از بالا رفتن میزان گاز قابل اشتعال تا بیش از LEL 25% که اینکار می بایست بوسیله تهویه مناسب انجام شود .

میزان و مدت تهویه لازم بر اساس حداکثر ایجاد تغییر در شرایط ظرف سربسته انجام شده و کافی بودن تهویه بوسیله گاز سنجی صورت گرفته از فضای داخل ظرف سر بسته با گاز سنجهای مناسب و کالیبره شده مشخص می گردد .

4-1-9- تعیین تجهیزات و لوازم ضروری برای کار :

مطمئن شود که وارد شوندگان همۀ تجهیزات ضروری برای کار به علاوۀ تجهیزات امداد و نجات را داشته و نحوۀ استفاده از آنها را می دانند .

4-1-9-1- ورود بدون استفاده از تجهیزات تنفسی

در صورت وجود همه شرایط ذیل ورود بدون استفاده از تجهیزات تنفسی امکان پذیر است :

§         گازهای قابل اشتعال کمتر از LEL 1%

§         اکسیژن بین 20% تا 23% باشد

§         در صورت امکان وجود سولفید هیدروژن ( HS2 ) در فضای محصور مقدار آن کمتر از 1PPM باشد

§         منواکسید کربن کمتر از 1PPM

§         تماس با گازها و بخارات سمی زیر حد TVL

4-1-9-2- در شرایطی که کار در حال انجام می باشد بایست با استفاده از یک دستگاه اکسیژن سنج وضعیت داخل فضای سربسته کاملاً پایش شود .

4-1-9-3- در صورت انجام یک کار گرم یک دستگاه سنجش گاز قابل اشتعال می بایست درون یک فضای سربسته قرار داده شود .

4-1-9-4- برخی شرایط به گونه ایست که اکسیژن اضافی در فضای سربسته تولید می شود . برخی مواد خاص همچون گریس و روغن در معرض محیط اشباع شده از هیدروژن به طور خود بخودی دچار آتش سوزی می شوند .

4-1-9-5- هر گاه خطر تخلیه بار الکتریکی باشد اتصال سیم اتصال به زمین ( EARTING ) بدنه و یا قسمتهای فلزی لوله AIR LINE به بدنه فلزی تجهیزات ضروری است .

4-1-9-6- هنگامی که نفرات درون فضای سربسته کار می کنند نفرات ایمنی و بهره برداری می بایست جهت احتیاط به طور متناوب از فضای درون ظرف سربسته گاز سنجی به عمل آورده و همچنین فرد مراقب شرایط را در کنترل داشته باشد .

4-1-9-7- در صورتی که کارکنان به هنگام کار از طناب ایمنی استفاده می کنند باید احتمال گیر کردن آن به قطعات و اتصالات درون ظرف را در نظر گرفت .

4-1-9-8- با توجه به شرایط و خطرات کار باید زمان ماندن نفرات داخل فضای سربسته و همچنین استراحتهای بین زمانهای کار مشخص شده تا فرد پس از مدت زمانی کار کردن درون ظرف ، در هوای آزاد به استراحت بپردازد  همچنین پس از ساعت انقضاء مجوز کار کارکنان باید از ظرف سربسته خارج شوند . مگر اینکه مسئولین بهره برداری و ایمنی مجوز را تمدید کنند .

4-1-9-9- در تمامی موارد حتی زمانیکه مجوز کار بدون استفاده از تجهیز تنفسی صادر می شود ماسکهای فرار می بایست در دست افرادی که در ظرف و یا فضای سربسته هستند قرار داشته  در تمام مدت انجام کار ، درون فضای محصور پایش شود .

4-1-9-10- هنگامی که ورود ، نیاز به تجهیزات تنفسی دارد .

تجهیزات تنفسی می بایست کاملاً چسبان بودن و به طور مناسبی پوشیده شوند . هنگامی که از تجهیزات SCBA استفاده شود فرد مراقب می بایست جهت پایش فشار هوا و همچنین تغییرات احتمالی بوجود آمده در موقعیت مناسب قرار گرفته و در صورت نیاز نسبت به تعویض سیلندر اقدام نماید .

4-1-9-11- ماسکهای تنفسی کارتریج دار که صرفاً جهت فرار بوده نمی بایست در فضای سر بسته مورد استفاده قرار گیرند . همچنین استفاده از این ماسکها در شرایطی که غلظت آلاینده زیاد بوده و یا اکسیژن به اندازه کافی نباشد ، مجاز نمی باشد .

4-1-9-12- برای ورود به فضای سربسته با استفاده از تجهیزات تنفسی شرایط ذیل می بایست فراهم باشد :

§         گازهای قابل اشتعال کمتر از LEL 25%

§         سولفید هیدروژن (H2S) کمتر از PPM20

§         منوکسید کربن (CO) کمتر از PPM250

4-1-9-13- جهت ورود و خروج افراد به فضای محصور بایستی حتی المقدور از تجهیزات مناسب مانند پایه ، قرقره ، طناب ، کمربند ایمنی مناسب (Safety harness) و نردبان مناسب استفاده شود .

4-1-10- برنامه ریزی برای واکنش در شرایط اضطراری :

سرپرستان و کنترل کنندگان کار باید از چگونگی پاسخ به وضعیت های اضطراری ، افراد و محل هایی که باید از شرایط آگاه شوند و نیز چگونگی خارج کردن افرادی که در فضای بسته وارد شده اند ، آگاه باشند .

4-1-11- ولتاژ مورد استفاده :

کلیه وسایل برقی و کابل های آنها باید سالم و بی عیب بوده و نوع ولتاژ روشنایی 24 ولت باشد . کابلهای چراغ ها را از بین دریچه ورودی سقف عبور دهید و برای این منظور از روزنه های بدنه فضای بسته استفاده نکنید . همچنین دستگاههای برقی مورد استفاده در فضای محصور بایستی به سیم اتصال به زمین ( ارت ) که به سیستم برقی مجهز به اتصال زمین ( ارت دار ) متصل باشند . همچنین این دستگاهها بایستی به ترانس ایزوله نیز متصل باشند .

4-1-12- لامپ های مورد استفاده :

در فضای محصور بایستی از نوع ضد انفجار با IP متناسب با شرایط فضای محصور باشند ( به پیوست 2 مراجعه نمایید ) . چراغها نباید فقط به کابل خود آویزان باشند .

4-1-13- تکمیل و اخذ مجوز ورود :

4-1-13-1- پس از مشورت مسئولین بهره برداری با مسئول ایمنی روشهای ورود به فضای سر بسته مشخص می گردد ، برخی از مواردی که جهت مشخص کردن روش ورود در نظر گرفته می شود              عبارتند از :

§         مناسب بودن وضعیت ایزوله شدن ظرف

§         میزان لجنها و مواد باقی مانده در ظرف پس از تمیزکاری

§         نتایج آزمایشات گاز سنجی از درون ظرف

§         نوع کاری که می خواهد انجام شود و نیز ماهیت تجهیز مربوطه

4-1-13-2- پرمیت ورود به فضای محصور بایستی در سه نسخه تهیه و دارای حداقل اطلاعات لازم به شرح زیر باشد :

§         تاریخ و زمان انجام عملیات ورود مشخص باشد

§         هدف از ورود به فضای محصور و شرح فعالیتی که قرار است انجام شود

§         موقعیت ، شماره و نام فضای محصور مشخص باشد

§         شرح دقیق موقعیت یا ناحیه ای که بایستی ورود به فضای محصور انجام گیرد

§         نام و شماره تلفن های امداد و نجات و اورژانس مشخص باشد

§         روش کار در برقراری ارتباط بین نفرات در پرمیت مشخص باشد

§         جزئیات مربوط به خطرات بالقوه موجود در پرمیت بیان شود

§         زمان صدور مجوز و طول مدت اعتبار پرمیت

§         افرادی که بایستی وارد شوند ، ناظران و گروه امداد و نجات مشخص شوند

§      نتایج آزمون گازها و بخارات قابل اشتعال و سمی و نیز میزان گاز اکسیژن مشخص باشد و امضاء فرد یا افرادیکه گاز سنجی را انجام داده اند ، انجام شود

§         جزئیات مربوطه به ابزار آلات دستی و الکتریکی که افراد در فضای بسته با آن کار می کنند بیان شود

§         جزئیات مربوط به سیستم روشنایی و ولتاژ تجهیزات الکتریکی مورد استفاده در فضای محصور ذکر شود

§         جزئیات مربوط به وسایل حفاظت فردی که بایستی افراد از آنها استفاده نمایند بیان شود

§         امضاء فرد مسئول انجام کار

§         امضاء فرد مسئول صدور مجوز ورود

§         امضاء برای تحویل مسئولیت در هنگام تغییر شیفت کاری

§      امضاء فرد مسئول انجام کار و شرحی که در آن بیان کرده که کار به طور کامل یا نیمه تمام متوقف شده و سایت در شرایط ایمن رها گردیده است

§      امضاء فرد مسئول صدور پرمیت پس از انجام کار مبنی بر اینکه سایت بررسی گردیده و تجهیزات به طور ایمن ایزوله شده و پرمیت قبلی باطل گردیده است

4-1-13-3- امضاها :

تکمیل مجوز کار با توجه به موارد ذیل صورت می گیرد :

§          شرایط ایزوله کردن ، گاز سنجی و موارد مشابه در نظر گرفته شود

§     موارد احتیاطی که می بایست برای ورود نفر به داخل فضای سر بسته همچون تهویه مناسب ، طناب نجات ، تجهیزات مناسب برای نجات شخص در شرایط اضطراری و نفرات آموزش دیده در نظر گرفته شود

§       تاریخ انقضاء مجوز کار مشخص باشد

§       تمام محدودیتهایی که با توجه به محیط کار و تجهیزاتی که کار بر روی آنها انجام شود ، در نظر گرفته می شوند

§       نوع عملیاتی که باید انجام شود مشخص باشد

§     مجوز ورود به فضای سر بسته فقط برای یک نوبتکاری اعتبار داشته و اگر تا پایان نوبتکاری کار به پایان نرسید ، تائید و صدور مجدد مجوز کار الزامی است

§     سرپرست نوبتکار بعدی می بایست از محیط کار بازدید نموده و از آخرین وضعیت ظرف بازدید به عمل آورد ، تغییرات احتمالی بوجود آمده را در نظر بگیرد و در صورت نیاز به انجام آزمایشات مجدد ، سنجشهای لازم را انجام دهد . اگر شرایط تغییر کرده باشد مجدداً          می بایست ارزیابی خطر از وضعیت ایجاد شده صورت گرفته و پیش بینی های لازم در نظر گرفته شود

§در محل امضاء رئیس / سرپرست یا مسئول واحد به عنوان سرپرست تأسیسات و مسئول گروه تعمیراتی به عنوان مسئول انجام کار امضاء نمایند .

4-1-13-4- یک نسخه از مجوز انجام کار بایستی در اطاق کنترل ، یک نسخه نزد متصدی انجام کار در محل ورود و یک نسخه به واحد ایمنی ارسال گردد و در هنگام حضور بازرس ایمنی و شخص ناظر حتماً ارائه گردد .

4-1-13-5- تمدید پرمیت

در صورتی که شرایط انجام کار تغییر نکند و فرد صادر کننده پرمیت از این موضوع اطمینان داشته باشد ، پس از پایان شیفت کاری ، در صورتی که کارادامه داشته باشد می تواند آن را تمدید کند .

4-1-13-6- ابطال موقت پرمیت

شرایطی که در آن موقتاً پرمیت باطل می گردد .

§          در شرایط اضطراری

§          در زمانی که یک فعالیت با فعالیت دیگری تداخل نماید

§                                         در صورتی که افراد منتظر رسیدن مواد و سایر سرویسها باشند

4-1-13-7- تحویل شیفت

تحویل شیفت یکی از زمانهای حساس و بحرانی برای سیستم صدور پرمیت است . عدم انتقال اطلاعات صحیح در هنگام تعویض شیفت ، باعث ایجاد حوادث زیادی شده است . مسئولین و مدیران بایستی تمهیدات و برنامه هایی را ایجاد کنند که دو شیفت متوالی ، همپوشانی کافی را ایجاد نمایند تا فرصت تبادل اطلاعات و مباحث ضروری بین افراد ، بخصوص در شرایطی که پرمیت برای کار طولانی مدت صادر شده است را فراهم نمایند .

برای اطمینان از تبادل اطلاعات بین دو شیفت می بایستی بازرسی های منظمی توسط سرپرستان شیفت انجام گیرد .

روشهای مکتوب انتقال اطلاعات پرمیت به یکی از اشکال زیر بین دو شیفت قابل انجام است :

§         دفتر ثبت پرمیت

§         پوشه پرمیت

§         برد نمایش پرمیت

§         صفحه نمایش کامپیوتر

4-1-13-8-برگشت پرمیت

پس از اتمام عملیات تمامی نسخه های پرمیت می بایستی به محل صدور اولیه برگشت داده شوند. نسخه های برگشتی می بایستی توسط مسئول صدور پرمیت مجددأ امضا و تاریخ زده شوند. تمامی افرادی که پرمیت را امضاء نموده اند بایستی از اتمام کار اطلاع حاصل نمایند.

4-1-13-9-ثبت سوابق

سیستم صدور پرمیت می بایستی پرمیت های صادره را حداقل به مدت 6 ماه نگهداری نماید.

4-1-14-حفاظ گذاری در اطراف فضای بسته :

در اطراف فضای بسته موانع و علایم هشدار دهنده ای نصب کنید تا ضمن جلوگیری از ورود افراد غیر مجاز به منطقه کار و احتمال بروز حادثه، از سقوط اجسام بر سر افرادی که به درون فضای بسته وارد شده اند، جلوگیری شود.

جهت آگاهی دادن به افراد در خصوص خطرات فضای سربسته در تمامی نقاطی که امکان ورود افراد وجود دارد (man way) و علائم هشدار دهنده مناسب نصب شود.

4-2-اقدامات پس از ورود

4-2-1-حفظ ارتباط با وارد شدگان

·      سرپرست نوبتکاری بعدی می بایست از محیط کار بازدید نموده و از آخرین وضعیت ظرف بازدید به عمل آورد، تغییرات احتمالی بوجود آمده را در نظر بگیردو در صورت نیاز به انجام آزمایشات مجدد، سنجش های لازم را انجام دهد. اگر شرایط تغییر کرده باشد مجدداً می بایستی ارزیابی خطر از وضعیت ایجاد شده صورت گرفته و پیش بینی های لازم در نظر گرفته شود.

·      در محل امضاء رئیس/سرپرست یا مسئول واحد به عنوان سرپرست تأسیسات و مسئول گروه تعمیراتی به عنوان مسئول انجام کار امضاء نمایند.

4-1-13-4-یک نسخه  از مجوز انجام کار بایستی در اتاق کنترل، یک نسخه نزد متصدی انجام کار در محل ورود و یک نسخه به واحد ایمنی ارسال گردد و در هنگام ورود بازرس ایمنی و شخص ناظر حتماً ارائه گردد.

4-1-13-5-تمدید پرمیت :

در صورتی که شرایط انجام کار تغییر نکند و فرد صادر کننده پرمیت از این موضوع اطمینان داشته باشد، پس از پایان شیفت کاری، در صورتی که کار ادامه داشته باشد میتواند آن را تمدید کند.

4-1-13-6-ابطال موقت پرمیت

شرایطی که در آن موقتاً پرمیت باطل می گردد.

·         درشرایط اضطراری

·         در زمانی که یک فعالیت با فعالیت دیگری تداخل نماید.

·         در صورتی که افراد منتظر به رسیدن مواد و سایر سرویس ها باشند.

4-1-13-7-تحویل شیفت

تحویل شیفت یکی از زمان های حساس و بحرانی برای سیستم صدور پرمیت است. عدم انتقال اطلاعات صحیح در هنگام تعویض شیفت، باعث ایجاد حوادث زیادی شده است. مسئولین و مدیران بایستی تمهیدات و برنامه هایی را ایجاد کنند که دو شیفت متوالی، همپوشانی کافی را ایجاد نمایند تا فرصت تبادل اطلاعات و مباحث ضروری بین افراد، بخصوص در شرایطی که پرمیت برای کار طولانی مدت صادر شده است را فراهم نمایند.

وارد شوندگان به فضای بسته و کسانی که در بیرون از فضای بسته قرار دارند باید ارتباط خود را با هم حفظ کنند. آنها باید نوع و نحوه استفاده ی مٶثر از وسایل ارتباطی را بدانند.

هنگامی که فرد مراقب در معرض دید نفر وارد شده قرار نداشته یا فاصله با او زیاد باشد می بایست با و سایل ارتباطی نظیر بی سیم این ارتباط برقرار گردد. فرد مراقب به طور دائم تا پایان کار در بیرون از ظرف ایستاده باشد و دائماً با نفراتی که در فضای محصور کار می کنند ارتباط برقرار نماید.

4-2-2-جلوگیری از نزدیک شدن افراد غیر مجاز به منطقه

سرپرست ورود و همکاران او باید از ورود افراد غیر مجاز به محل کار در فضای بسته جلوگیری کرده و آنان را از محل دور کنند.

4-2-3-پایش فعالیت های داخل و بیرون فضای بسته

زمانی که افراد در داخل فضای بسته مشغول کارند، افراد مجازی که در بیرون از فضای بسته و در دهانه ی ورودی آن قرار دارند باید به طور مداوم خطرات ذکر شده در مجوز ورود را بررسی کنند.

4-2-4-امداد ونجات

4-2-4-1-در شرایط اضطراری وظیفه شخص مراقب به صدا در آوردن آژیر، تماس با اتاق کنترل و در صورت امکان کشیدن فرد حادثه دیده  به بیرون از فضای محصور می باشد. شخص مراقب نیمی بایست به هیچ وجه وارد فضای محصور شود.

4-2-4-2-انجام عملیات نجات ورود به داخل ظرف سربسته در شرایط اضطراری وظیفه افرادی است که در شرایط  اضطراری توسط اتاق کنترل به محل فراخوانده می شوند. افرادی که جهت کمک به داخل فضای سربسته وارد می شوند می بایست کاملاً در خصوص استفاده کار با تجهیزات اضطراری آموزش های لازم را دیده باشند.

4-2-4-3-در صورت بروز هر گونه حادثه فقط افراد مجاز جهت کمک به نفرات داخل با همراه داشتن وسایل حفاظتی مناسب مجاز به ورود فضای محصور می باشند.

4-2-4-4-افراد بایستی قبل از ورود جهت امداد و نجات، همکاران و سرپرستان خود را مطلع نمایند.

پیوست 1: چک لیست:

چک لیست ذیل به عنوان راهنما مواردی که می بایست در صدور مجوز ورود مورد توجه قرار گیرند را نشان می دهد.

ردیف

موضوع

بله

خیر

کاربردی ندارد

پیشنهادات

1

آیا ارزیابی خطر برای فعالیت مربوطه صورت گرفته است؟

 

 

 

 

2

آیا مجوز کار به طور صحیح تکمیل شده است؟

 

 

 

 

3

آیا جلسه هماهنگی با تمام گروه های مرتبط قبل از شروع کار تشکیل شده است؟

 

 

 

 

4

آیا فرد مراقب حضور دارد؟

 

 

 

 

5

آیا شخص مراقب با وظایف خود در شرایط اضطراری آشنایی دارد؟

 

 

 

 

6

آیا فضا برای ورود نفر بدون استفاده از تجهیزات تنفسی مناسب است؟ (ظرف کاملاً ایزوله شده، از مواد آتش گیر،رسوبات و ذرات زدوده شده، فضای داخل از گاز عاری شده و اکسیژن مناسب وجود دارد)

 

 

 

 

7

اگر تجهیزات تنفسی مورد نیاز می باشد افراد ذیربط آموزش های لازم را دیده اند؟

 

 

 

 

8

آیا علائم هشدار دهنده در ورودی فضای سربسته نصب شده است؟

 

 

 

 

9

آیا مجوز های مربوط به ایزوله کردن و دیگر موارد مرتبط تکمیل شده اند؟

 

 

 

 

10

آیا فضای سربسته به طور کامل تمیز و تهویه شده است؟آیا تجهیزات مناسب جهت نجات افراد در محل ورودی به ظرف سربسته وجود دارد؟

 

 

 

 

11

آیا گاز سنجی انجام شده است؟

 

 

 

 

12

آیا میزان اکسیژن مناسب می شود ؟(حداقل ٪ 20 حجمی هوا)

 

 

 

 

13

آیا دستگاه پایش اکسیژن با آلارم هشدار دهنده مناسب در داخل ظرف وجود دارد؟

 

 

 

 

14

آیا قبل از انجام کار گرم درون ظرف گاز سنجی صورت گرفته است؟آیا میزان L با تجهیزات مناسب و دارای آلارم جهت پایش مداوم می باشد؟

 

 

 

 

15

آیا کارکنان از اقدامات لازم در شرایط اضطراری آگاهی دارند؟

 

 

 

 

  

 

 

 

 

 

 

پیوست 2:

درجه حفاظت در برابر ورود مواد (IP) برای تجهیزات الکتریکی از قبیل فن ها، لامپ ها ،دستگاه های گرما ساز و ...

طبق استاندارد EEE IEC 529 و E EN60 529 در واقع IP  بیان کننده درجه حفاظت دهی برای تجهیزات الکتریکی است. این شاخص از دو عدد تشکیل شده است که عدد اول سمت چپ بیانگر درجه حفاظت دهی در برابر ورود ذرات خطرناک جامد و عدد دوم سمت راست بیان کننده درجه حفاظت دهی در برابر ورود ذرات و قطرات مایع خطرناک است.

 

بخش اول نشانگر حفاظت تجهیزات در مقابل ورود ذرات جامد خطرناک است:

X = حفاظت دهی نامشخص

0 = حفاظت دهی خاصی انجام نشده است

1 = حفاظت از دست در مقابل دسترسی اتفاقی به بخش های خطرناک و حفاظت از تجهیزات در مقابل اشیاء بزرگتر از 50 میلیمتر

2 = حفاظت انگشتان در هنگام دسترسی به بخش های خطرناک و حفاظت از تجهیزات در مقابل اشیاء بزرگتر از 12 میلیمتر

3 = حفاظت در مقابل اشیاء بزرگتر از 5/2 میلیمتر (برای مثال ابزار، سیم ها )

4 = حفاظت در مقابل اشیاء بزرگتر از یک میلی متر (برای مثال ابزارهای خطوط، سیم ها)

5 = حفاظت در مقابل ورود گرد و غبار با کمیت کافی برای مداخله با عملیات رضایت بخش تجهیزات

6 = حفاظت دهی کامل در مقابل گرد و غبار ورودی

 

بخش دوم نشانگر حفاظت تجهیزات در مقابل ورود خطرناک آب است :

X   حفاظت دهی نامشخص

 1 = حفاظت دهی خاصی انجام نمی گیرد

2 = حفاظت دهی در مقابل قطرات آب زمانی که شیء از موقعیت طبیعی خود حدود 15 درجه جابجا شده است.

3 = حفاظت دهی در مقابل اسپری آب تا زاویه حدود 60 درجه از حالت قائم

4 = حفاظت دهی در برابر پاشش آب از هر جهتی

5 = حفاظت دهی در برابر جت آب با فشار کم از هر جهتی

6= حفاظت دهی در برابر جت آب با فشار بالا یا فشار سنگین آب دریا از هر جهتی

X6 =  حفاظت دهی در مقابل بارندگی از زاویه های پائین تر از سطح افق

7 = حفاظت دهی در مقابل غوطه ور شدن موقت در عمق 15 سانتی متری تا 1 متری

8 = حفاظت دهی در مقابل غوطه ور سازی دائم تحت فشار آب

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

راهنمای ورود به فضاهای بسته در سیستم مدیریت بهداشت، ایمنی و محیط زیست

شماره سند:                                                                                                     02-301-HSE                

تعداد فرم/ضمائم:         نسخه

صفحه :                20 از 20

 

 

 

 

+   امین زمزم ; ۱٢:۱٤ ‎ق.ظ ; دوشنبه ۳ اسفند ،۱۳۸۸

 

مخازن

اصطلاح عمومی مخزن را می توان از نظر ساختار به دو دسته کلی مخازن با اجزاء داخلی (مثل پوسته مبدل های حرارتی ، ظروف همزن دار ، برج تقطیر و ... ) و مخازن بدون اجزاء داخلی که تانک ها و درام ها می باشند ، محدود کرد . تفاوت تانک و درام در اندازه آنها می باشد که زمان اقامت یک جریان مداوم در درام از چند دقیقه تجاوز نمی کند ، در صورتیکه این زمان اقامت برای تانک ها به چندین ساعت می رسد . درام ها در خطوط فرآیند قبل یا بعد از دستگاه های فرآیندی استفاده می شوند که به عنوان مثال می توان به درام واقع در قبل ازکمپرسور ها اشاره کرد که قطرات مایع را از جریان گازی جدا می کنند. درام قبل از دیگ مانع از آن می شود که دستگاه در وضعیت خشک کار کند . درام پس از کمپرسور رفت و برگشتی ضربه آن را متعادل می کند . تانک ها مخازن بزرگتری هستند که می توان به تانک خوراک (Feed Tank) برج تقطیر ناپیوسته که ممکن است خوراک چندین روز را در خود نگهدارد و همینطور مخازن ذخیره اشاره کرد .

مخازن از نظر کاربرد به 2 دسته مخازن ذخیره و تحت فشار تقسیم می شوند که هر کدام در موارد خاص فرآیندی مورد استفاده قرار می گیرند .

انواع مخازن ذخیره :
به طور کلی فرآورده های نفتی را از نظر انباشتن در مخزن ها می توان به سه دسته تقسیم کرد :
1-  فرآورده هایی که فشار بخار آنها از 1.5 پوند بر اینچ مربع کمتر است ، معمولا" در مخزن های سقف ثابت نگهداری می شوند .
2- فرآورده هایی که فشار بخار آنها بیشتر از 1.5 پوند بر اینچ مربع است در مخزن های سقف شناور نگهداری می شوند .
3- فرآورده هایی که دارای فشار بخار زیادتر تا نزدیک 100 پوند بر اینچ مربع هستند ، در مخزن های کروی یا استوانه ای نگهداری می شوند .

مخزن های سقف ثابت :
این نوع مخزن های استوانه ای ، قائم و با سقف ثابت مخروطی شکل بوده ، بر پایه مناسبترین اندازه قطر و بلندی برای تامین ظرفیت مورد نیاز استاندارد شده است و برای انباشتن فرآورده های گوناگون نفتی مورد استفاده قرار می گیرد.

 

عواملی که در گزینش قطر و بلندی مخزن موثرند :

فضای موجود برای نصب مخزن ، تحمل فشار ، خاک زیر مخزن ، فراریت فرآورده هایی که باید در مخزن انبار شود ، سرعت ته نشین شدن مواد نفتی مورد نظر و ناخالصی هایی که در مخزن انبار می گردد. مخزن هایی که برای انباشتن مایعات فرار ساخته می شود باید بدون منفذ (Gas Tight) بوده و تغییرات فشار میان 6 تا 20 سانتی متر آب را تحمل نماید تغییرات فشار به وسیله شیر اطمینان ویژه ای خنثی می گردد. دیگر تجهیزات این مخزن ها عبارتند از حوضچه و شیر زیر آب ، لوله های مارپیچ بخار ، پروانه همزن برای آمیختن فرآورده ها ، عمق سنج خودکار ، دماسنج و غیره .

دیسک شکست (Rupture Disk) قسمتی روی سقف تانک است که ضعیفتر از قسمت های دیگر ساخته می شود و در مواقعی که کنترل کننده ها خوب عمل نکنند و همینطور برای شیرهای اطمینان مشکل به وجود آمده باشد پاره شده و مانع از صدمه دیدن برج می شوند .

مخزن های سقف شناور :
در این مخزن ها سقف شناور روی مایع شناور بوده با مایع به بالا و پایین حرکت می کند معمولا" 2 نوع از این مخزن ها بیش از انواع دیگر به کار رفته می شوند .

سقف های ماهی تابه ای شکل (Pan Type) :
این سقف ها مسطح بوده و از فولاد ساخته می شوند و دارای پایه های عمودی هستند که به محیط سقف متصل می باشد . نقطه ضعف این سقف ها این است که به مجرد سوراخ شدن غرق می شوند.

سقف های خزینه دار (Pontoon Type) :
که در آن خزینه جعبه مانند و تو خالی پیرامون سقف نصب شده ، آن را شناور کرده است . برتری این نوع سقف در این است که با سوراخ شدن یک یا چند خزینه غرق نخواهد شد .

مخزن های کروی و استوانه ای :


مخزن های کروی یا استوانه ای برای مقاومت در برابر فشار های بالا به کار می رود و ممکن است فشار تا 100 پوند بر اینچ مربع یا بیشتر را تحمل کنند .
این نوع مخزن ها جهت نگهداری بوتان و پروپان و گاز مایع و بنزین های سبک و به طور کلی مواد شیمیایی سبک کاربرد دارد.

مشخصات عمومی مخازن تحت فشار :
شکل اکثر مخازن تحت فشار استوانه ای یا کروی بوده که فرم استوانه ای آن با کلگی کروی یا بیضوی یا کاسه ای قابل ساخت و مونتاژ می باشد . و کلگی های کروی به دو حالت نورد گرم و سرد تولید می شوند .

استاندارد ASME Boiler & Pressure Vessel Code برای مخازن ذخیره ای نیز استفاده می شود ، طبق استاندارد موجود بعد از مشخص بودن پارامتر های اصلی یاد شده ضخامت و مشخصات هندسی و جوشکاری و جنس مواد تعیین شده با امکانات کارگاهی نیز تهیه می شود .
اتصالات مختلفی که روی مخازن تعبیه می گردد ، از قبیل محل مورد نصب فشار سنج ، شیر تخلیه اضطراری ، ترمومتر ، سطح سنج ، و در صورتی که مخزن جهت کارهای پیچیده تر استفاده شود ، طبعا" نیاز اتصالات مربوط به آن نیز اضافه خواهد شد .

خصوصیات فنی مخازن تحت فشار :
طراحی و ساخت مخازن تحت فشار بر اساس پارامتر های مختلف فنی از قبیل فشار ، درجه حرارت ، نوع فولاد مصرفی حجم مورد مصرف ، امکانات کارگاهی ، تاثیر عوامل جوی از قبیل باد و برف و باران و زلزله ، عمر مفید مقاومت مصالح و مواد مصرفی در مقابل خوردگی الکتروشیمیایی و مکانیکی به شرح زیر طراحی می شود :
فشار مخزن با توجه به استاندارد (
ASME Code) با ضخامت ، تنش مجاز مواد مصرفی ، امکانات جوشکاری ارتباط دارد .
درجه حرارت که عاملی در طراحی و ساخت بوده یکیدیگر از عوامل مهم در طراحی می باشند .
مواد مصرفی در مخازن تحت فشار و ذخیره ای معمولا"
Carbon Steel از انواع مختلف بوده که انتخاب هر کدام از این فولاد ها با توجه به تنش مجاز درجه حرارت کاری و فرم پذیری فولاد و جوشکاری آن و ... انجام می گیرد.
عامل حجم مخزن با در نظر گرفتن موقعیت محل نصب و با تغییراندازه و قطر و ارتفاع بر اساس استاندارد مربوطه و با حفظ تناسب اجزاء ، مطابق با نیاز طراحی و ساخته می شود .
پارامتر تاثیرات جوی به صورت بار اضافی در شرایط مختلف محاسبه می شود .

ایمنی در مخازن ذخیره :
از دیدگاه ایمنی مخزن ها باید دارای تجهیزات زیر باشند :
 1- سقف شناور : برای کاهش میزان تبخیر مواد سبک و جلوگیری از آتش سوزی ، مخزن های فرآورده های سبک و فرار با سقف شناور ساخته می شوند . این نوع سقف ها از ورود هوا به مخزن و هم آمیزی با بخار های نفتی ممانعت می کند و از این راه انفجار و آتش سوزی که ممکن است از جرقه ساکن ایجاد شود جلوگیری می نماید .

2- رنگ مخزن ها : مخزن های محصولات سبک و میان تقطیر به رنگ سفید رنگ آمیزی می شود تا کمترین گرما را از محیط و انرژی تابشی آفتاب جذب کرده دمای محتوای مخزن ها در کمترین حد ممکن نگه داشته می شود .نتیجتا" مقدار تبخیر و هدر رفتن مواد سبک نفتی کمتر شده شرایط خطرناکی در بالای مخزن پدید نمی آید .
3- خطر الکترسیته ساکن در مخزن : خطر های الکتریسیته ساکن را که به هنگام نقل و انتقال مواد نفتی آتش زا دو عامل سبب بارور شدن مخزن با الکتریسیته ساکن می گردد . یکی پخش شدن مایعات به قطرات کوچک و دیگری اصطکاک مایعات هنگام جریان در خطوط لوله ، پس از ورود مایع به مخزن و بارور شدن مخزن از دو راه بالا ، حتی جرقه کوچکی در آمیزه بخارات نفتی و هوای موجود در بالای مخزن ، سبب انفجار و آتش سوزی می شود . دیواره همه مخزن ها باید به وسیله سیم به زمین متصل شود . (
Earthing Wire) کار این سیم هدایت بار الکتریسیته ساکن از مخزن به زمین و جلوگیری از تراکم الکتریسیته در بدنه مخزن می باشد .

منبع : وبسایت تخصصی مهندسی شیمی

 

+   امین زمزم ; ۱٢:۱۳ ‎ق.ظ ; دوشنبه ۳ اسفند ،۱۳۸۸

 

خواص مشتقات نفتی یا مواد آلی مرکب از چند جز (مخلوط یا محلول )

در مواد آلی یا مشتقات نفتی ، کربن وهیدروژن بصورت ترکیب موجود می باشد و معمولی ترین آنها عبارتند از گاز متان ، بنزین ، نفت سفید ، روغن های موتور ، که قابلیت اشتعال هر یک از آنها مرتبط با قدرت تبخیر شدن آنها در هوا می باشد .

نفت خام (crude oil)

آشنایی با اشتعال نفت خام زمانی میسر است که مختصات آن بطور کلی شناخته شود که بشرح ذیل می باشد :

1) نقطه جوش ابتدایی