ایمنی وآتش نشانی

 

مقدمه :

 

انسان از دیر باز با آتش آشنا شده و رابطه ای تنگاتنگ و دوستانه برقرار کرده و همواره از آن در راستای پیش برد اهداف گوناگون زندگی خود نهایت استفاده را کرده است.زمانی نیاز مبرم خود را در پیکار با آتش احساس کرد که میدید هستی او و جان افراد خانواده و نزدیکانش در لحظاتی کوتاه بوسیله این پدیده سرکش به تباهی کشیده میشود. آتش در گسترده حیات خود و برقراری همزیستی با انسان خدمات بس ارزنده ای کرده و او را در تمام جنبه های فرهنگی و تکنولوژی تمدن یاری داده است. امروز انسان موفق شده در اغلب جنبه های زندگی پیروزی های چشم گیری به دست آورد. بدون شک ،دستیابی به این موفقیت ها بدون کمگ آتش امکان پذیر نبود.

 

بکارگیری سفینه های فضایی برای رسیدن به کهکشان های دوردست،کشتی های غول پیکر در دل دریاها و اقیانوسها ، هواپیماهای عظیم، سیستم های پیچیده مخابرات ،کامپیوتر و هزاران پدیده دیگر که امروزه در دسترس بشر قرار دارند همه را میتوان از کمک های بی دریغ آتش دانست. اما همین آتش که اگر بخواهیم در باره خدماتش به انسان قلم را به گردش در آوریم نمیتوانیم حق مطلب را بدرستی ادا کنیم.همین دوست دیرین انسان،هر گاه که بطور ناخواسته و خودسر پا به عرصه حیات بگذارد و از کنترل بشر خارج شود ، به آنچنان دشمن ستمگری تبدیل میشود که به هیچ کس و هیچ چیز رحم نمیکند و همه را در یک چشم بر هم زدن می سوزاند،دود می کند و به آسمان میفرستد.

 

به چند فقره آتش سوزی بزرگی که در جهان رخ داده و باعث از بین رفتن و بی خانمان شدن هزاران انسان شده نگاه می کنیم:

1666 -  آتش سوزی بزرگ شهر لندن که در آن دو سوم شهر بطور کامل سوخته

1750 -  آتش سوزی شهر قسطنطنیه که باعث ویران شدن ده هزار خانه شد

1756 -  آتش سوزی مسکو که در آن پانزده هزار خانه ویران شدند

1835 -  آتش سوزی شهر نیویورک که کلیه ساختمانها در 13 جریب زمین از بین رفتند

1871 -  آتش سوزی شهر شیکاگو که در آن هفده هزار خانه ویران شدند و 350 نفر سوختند

1974 -  آتش سوزی ساختمان جوئلما در شهر سائوپولو برزیل که در آن 80 نفر سوختند

 

افزون بر موارد بالا ، سال 1988 سال فاجعه آتش سوزی در ایالات متحده امریکا نام گذاری شد.در این سال طبق آمار بدست آمده 66 فقره آتش سوزی رخ داده که در اثر آن 375 نفر از جمله 6 آتش نشان جان خود را از دست داده اند.

همین ضرباتی که از آتش به انسان وارد آمده او را وادار کرد تا برای پیشگیری و پیکار با آن تدابیری بیاندیشد و روشها و وسایلی ابداع کند . اولین گامی که انسان برای مبارزه با این دشمن ستیزه جو برداشت شناخت کامل آن بود.زیرا دریافت که انسان هر چه بیشتر و کاملتر به ماهیت و سرشت آتش پی ببرد بهتر و سریع تر آن را مهار و خاموش میکند .از این رو برای شناخت هر چه بهتر این پدیده دانشمندان و صاحب نظران گام های موثری برداشتند.

 

 

آتش چیست ؟

 

اگر بخواهیم تعریف مناسبی برای آتش داشته باشیم باید ابتدا به مبحث سوختن بپردازیم ، زیرا که سوختن تمام اجسام و مواد گوناگون نتیجه آتش سوزی است. لذا این تعریف که میگوید: سوختن نتیجه یک سری واکنش های شیمیائی است که نور )شعله ) و گرما را به همراه دارد برای آتش نیز بسیار مناسب و زیبنده است. البته نوعی از سوختن بدون گرما و شعله هم وجود دارد که اکسیداسیون نامیده میشود،و آن ترکیب فلزات با اکسیژن هواست که همان زنگ زدگی و فساد فلزات است. این گونه واکنش ها معمولا"به طور کند و در دراز مدت صورت میگیرند،در حالی که عمل سوختن با سرعت و در لحظات کوتاهی رخ می دهد.

 

 

خواص فیزیکی و شیمیائی احتراق

 

بمنظور تفهیم خواص انواع احتراق، انفجار و اطفاء حریق ها باید اطلاعات از مختصات فیزیکی و شیمیائی احتراق بدست آورد و به موازات آن خواص اجسام مختلف و مشخصات مربوط به عکس العمل اجسام در برابر حرارت و سرما مورد مطالعه قرار گرفته و مشخص گردد.

 

 

تعریف جسم یا ماده :

 

  ماده یا جسم به چیزی اطلاق می شود که دارای وزن بوده و فضا را اشغال نماید و این تعریف نه تنها شامل اجسام بحالت جامد و مایع میگردد بلکه شامل گازها و بخارات مرئی و نامرئی که فضا را اشغال می کنند و دارای وزن میباشد نیز میگردد.

خواص فیزیکی ماده شامل دو مقیاس اندازه و وزن میباشد.در کشور ایران از سیستم اندازه گیری متریک استفاده میشود.ولی در تعدادی از کشورهای بزرگ جهان از اندازه های طول،سطح،حجم و وزن بر حسب اینچ،گالن و پاند استفاده میشود.بمنظور آشنائی بیشتر و مقایسه جدولها و تعاریف ذیل ارائه میگردد.

 

 

واحدهای طول :

 

سانتیمتر                       54/2 = یک اینچ (  INCH  )

تقریبا"سانتیمتر             5/30 = یک فوت (FOOT    )

تقریبا"متر                   1600 = یک مایل (MILE    )

سانتیمتر                        100= یک متر (METER    )

 

 

 

 

واحدهای سطح :

 

در سیستم های اندازه گیری متریک سطح را بر حسب سانتیمترمربع و یا متر مربع اندازه گیری می کنند و در سایر کشورها واحد سطح را بر حسب فوت مربع و اینچ مربع اندازه گیری و محاسبه مینمایند.

 

 

واحد های حجم :

 

یک گالن امپریال         =   54/4   لیتر

یک لیتر                     =   1000   سانتیمتر مکعب

 

واحد های وزن :

 

گرم    3/28     =     یک انس (   OUNCE   )

گرم    453      =     یک پاند (   POUND   )

پاند   204/2    =   یک کیلوگرم ( KILLO    GARAM   )

 

در تکنیک آتش نشانی بعضی مواقع پیش می آید که کارمندان آتش نشانی و یا آتش نشانان باید محاسبات فوری و حتی بطور ذهنی در موارد وزن و حجم انجام دهند و در امور اطفاء حریق که با آب سروکار مستقیم دارند به ارقام زیر باید آگاهی داشته باشند:

 

یک گالن آب 10 پاند وزن دارد

یک سانتیمتر مکعب آب یک گرم وزن دارد

یک لیتر آب 1000 گرم یا یک کیلو گرم وزن دارد

یک فوت مکعب آب 4/62 پاند (تقریبا") وزن دارد

 

 

 

وزن مخصوص و چگالی جامدات – مایعات – گازها

 

هر جسم وزنی مخصوص به خود دارد و این اختلافات اوزان یکی از خواص فیزیکی قابل توجه اجسام میباشد و این اختلاف وزنها است که باعث میشود چوب روی آب شناور بماند و سنگ در آب فرو رود و همین اختلاف را میتوان تحت عنوان چگالی و وزن مخصوص شناخت و به هر جسم رقمی متناسب با آن داد.

 

 

الف : وزن مخصوص

 

وزن مخصوص یک جسم را میتوان بر حسب پاند در یک فوت مکعب و یا گرم در یک سانتیمتر مکعب بحساب آورد. برای مثال وزن یک فوت مکعب آب 4/62 پاند است و یا در سیستم متریک،یک سانتیمتر مکعب آب یک گرم وزن دارد و وزن مخصوص جیوه 6/13 گرم در یک سانتیمتر مکعب اندازه گیری شده است که این رقم نشان میدهد که جیوه 6/13 مرتبه از آب سنگین تر است.

 

ب : چگالی

چگالی یک جسم به حالت جامد یا مایع عبارت است از نسبت وزن مخصوص آن جسم به وزن مخصوص آب میباشد.در این محاسبات وزن مخصوص آب را یک در نظر گرفته اند و برای بدست آوردن وزن مخصوص یک جسم کافی است که وزن حجم معینی از آن جسم را بر وزن آب هم حجم آن تقسیم نمائیم.

 

ج : وزن مخصوص گازها

 

برای اندازه گیری وزن مخصوص گازها،وزن معینی از یک حجم معین آن گاز را بر وزن هم حجم "از هیدروژن در شرایط ثابت ( فشار و حرارت ) تقسیم میکنیم. در بعضی شرایط بجای هیدروژن این مقایسه با هوا انجام میگیرد و گاهی هم این مقایسه را با اکسیژن محاسبه میکنند در این صورت لازم است هنگام نوشتن وزن مخصوص گازها تذکر داده شود که ماخذ مقایسه و محاسبه چه نوع گازی بوده است. و باید بخاطرداشت که وزن مخصوص گازها را نسبت به آب محاسبه نمی کنند.

در امور آتش نشانی آسانتر خواهد بود اگر ماخذ محاسبه و تعیین وزن مخصوص گازها را هوا قرار دهیم و بخاطر داشته باشیم وزن مخصوص هوا تقریبا"4/14 میباشد. بعنوان مثال اگر گازکربنیک را با هیدروژن مقایسه کنیم وزن مخصوص آن 22 میشود و در صورتی که با هوا مقایسه کنیم وزن مخصوص آن تقریبا"53/1 است.یعنی گاز کربنیک 53/1 مرتبه از هوا سنگین تر است.

آشنائی به وزن مخصوص گازها میتواند برای کلیه آتش نشانان یک کلید راهنما باشد که آیا درصد غلظت آن گاز در هوا در سطوح پایین بیشتر است یا در ارتفاع بالاتر از ساختمان.

برای گازها نسبت وزن یک گاز به حجم معادل هوای خشک در همان دما و فشار میباشد همچنین وزن مخصوص گازی از فرمول زیر محاسبه میگردد:

 

                                                   

                                                    

 

               وزن مولکولی گاز

                                         =     وزن مخصوص گاز

29                                                  

 

 

 

 

 

 

 

       

 

( 29 نماینگر وزن مولکولی ترکیب هوای خشک میباشد )

 

 

وزن مخصوص گازها و مایعات

 

شاید در زندگی عادی اوزان مخصوص گازها و مایعات حائز اهمیت نباشد ولی برای سازمانهای آتش نشانی و خدمات ایمنی و بویژه آتش نشانان صنعتی باید به اهمیت وزن مخصوص گازها و مایعات واقف بوده و آشنایی کامل داشته باشد،چون دانستن وزن مخصوص یک مایع در حال اشتعال میتواند آتش نشانان را در جهت اخذ تصمیم در مورد نحوه اطفاء حریق یاری نماید که آیا این آتش را باید با اب خاموش کرد یا از کف شیمیائی یا مکانیکی و یا سایر مواد خاموش کننده استفاده نمود. در چنین مواردی حتی داشتن نسبت حلالیت آن مایع در آب میتواند کاملا"مفید باشد

 

آتش چگونه روشن می شود؟

 

آتش سوزی برای بوجود آمدن یا روشن شدن به چند عامل نیاز دارد که به آنها عوامل اساسی و حیاتی ایجاد آتش سوزی می گویند. این عوامل عبارتند از :سوخت ، حرارت و هوا .

منظور از هوا همان گاز اکسیژن است که به نسبت 21 درصد در هوای اتمسفر زمین موجود است و حیات جانداران و گیاهان به آن است . شرکت این سه عامل در فعل و انفعالات زنجیره ای تولید آتش به صورت یک مثلث نشان داده میشود،این مثلث در تمام نقاط جهان به نشانه سمبل آتش شناخته شده است. بنابراین نتیجه فعالیتهای این سه عامل آتش سوزی گرمای زیاد ، دودهای تند و غلیظ و گازهای مسموم کننده است که به شکل زیر ترسیم میشود:

 

 

حرارت

هوا

سوخت

 

 

 

سو ختها چگونه موادی هستند؟

کلیه سوخت های روی کره زمین و پیرامون زندگی انسان از لحاظ شکل ظاهری در قالب های زیر می گنجد:

 

1) جامدات یا مواد خشک : مانند لوازمات اولیه خانگی از قبیل چوب ، پشم ، پنبه و ... این نوع سوخت ها عمدتا"ریشه های گیاهی و بخصوص سلولز دارند و در هر ظرف یا محلی که قرار داده شوند در شکل ظاهری آنها تغییر و دگرگونی رخ نمی دهد.

 

2) مایعات یا مواد روان : مانند فرآورده های مختلف نفت از قبیل انواع روغن ها ، گریس ، بنزین ، گازوئیل و ...شکل ظاهری این گونه مایعات بستگی به شکل ظاهری ظرفشان دارد . در هر ظرف که ریخته شوند شکل آن را به خود میگیرند .

 

 

3) گازها یا مواد فرار : مانند گازهای طبیعی از قبیل اکسیژن ، هیدروژن ، متان و سایر گازهای ساختگی مثل اتان ، پروپان ، بوتان و ... این نکته را باید همواره در نظر داشت که هنگام روشن کردن آتش باید به سوخت های جامد و مایع آن قدر حرارت داد تا به سوخت هایی از نوع سوم یعنی گاز تبدیل شوند تا آتش بگیرند و روشن شوند . به عبارت دیگر هر گاه جسمی یا مایعی در اثر دادن گرما به بخار تبدیل نشود ، آن جسم یا مایع آتش نمیگیرد و نمی سوزد .

 

البته پاره ای از خصوصیات بارز فیزیکی و شیمیائی سوخت ها نظیر نقطه شعله زنی ، نقطه آتش گیری ، نقطه ذوب ، نقطه جوش و سایر ویژگی های دیگر در آتش گیری ، زود آتش گیری ، دیر آتش گیری و اصولا" آتش نگیری آنها دخالت مستقیم دارد .

 

 

 

چند نوع آتش سوزی وجود دارد؟

 

تا قبل از سال 1970 میلادی در کشور انگلستان ، جدا از سایر کشورهای اروپا ، آتش سوزیها بر پایه سوختهایی مثل مواد سلولزی ، کربنی ، مایعات آتش گیر ، ادوات برقی و فلزات کمیاب به طور غیر رسمی به چهار گروه تقسیم کرده بودند . در سال 1970 برای یکسان کردن تمام آتش سوزی ها بین اکثر کشورهای اروپایی توافق به عمل آمد و در نتیجه بریتیش استاندارد به شماره 4547  BS  تدوین شد که به موجب آن قرار شد کلیه آتش سوزیها بر حسب مواد سوختی آنها به انواع مختلف زیر تقسیم شوند :

 

نوع اول ( CLASS A )

 

سوخت این گونه آتش سوزیها را اغلب مواد جامد و خشک از ترکیبات مختلف کربنی تشکیل میدهد .این آتش سوزیها به دو نوع وجود دارند : بصورت شعله دار و بدون شعله یا گدازه .

 نشانه شناسایی استاندارد این گونه آتش سوزیها به این شکل است :     

 A

 

نوع دوم (  CLASS B)

 

دراین نوع آتش سوزی ها مایعات مختلف آتش گیروجامدات نرم و تبدیل شونده به مایع مثل گریس و وازلین و روغن های نباتی جامد میسوزند  .                                                   

نشانه شناسائی این گونه آتش سوزی هابه این شکل است  :

 

B

                 

 

نوع سوم ( CLASS C )

 

سوخت این نوع آتش سوزی هاعبارتنداز :گازهایی نظیر متان،بوتان،پروپان،استیلن وسایرگازهایی که درزندگی روزمره مردم و صنایع به کارمی روند .                                         

علامت شناسائی این گونه آتش سوزی ها به این شکل است  : 

C 

                                                                      

نوع چهارم ( CLASS D ) 

 

سوخت این قبیل آتش سوزی ها ازفلزات کم یاب مانند :  سدیم ، پتاسیم  ، منیزیوم ، تیتانیوم ، زیرکانیوم ، اورانیوم وپلوتونیم است.                       

 

علامت شناسائی این گونه آتش سوزی ها به این شکل است :       

 

D

نوع پنجم ( CLASS E )

 

این نوع آتش سوزی ها اغلب دردستگاههای برقی و وسایل انتقال نیرو،نیروگاههای بزرگ وکوچک شامل : ترانسفورماتورها ، الکتروموتورهاولوازم برقی خانگی مثل     سیم کشی ساختمان،تلوزیون،بخاری، اتو و اجاق های برقی رخ می دهند.

علامت سناسائی این آتش سوزی ها به این شکل است :

 

E 

 

این پنج نوع آتش سوزی را چگونه باید خاموش کرد ؟

 

دربحث "آتش چگونه به وجود می آید" نوشتیم که آتش سوزی باحضورسه عامل یعنی سوخت، حرارت و هوا به وجودمی آید. این نکته را نیزبایدبه این مطلب افزودکه هرکدام ازاین سه عامل اساسی در صحنه حضور نداشته باشد ،به وجود آمدن یا روشن شدن آتش مطلقا"ممکن نیست .

معنی دیگراین عبارت آن است که هرگاه یکی ازاین عوامل را از ریشه آتش قطع کنیم ، آتش نیز خاموش می شود . برای قطع هر کدام ازاین سه عامل و فرونشاندن آتش سوزی روش هایی ابداع شده که به شرح یک یک آنها می پردازیم :

 

 

 

 

روشهای خاموش کردن آتش سوزیها کدامند :

 

برای خاموش کردن آتش سوزیهای پنج گانه سه روش ابداع شده است ، این        روش ها ازمعمولی ترین و متداول ترین روش های فرونشاندن آتش سوزی هاست که دراصول ومبانی آتش نشانی های جهان پذیرفته شده است .  

 

1- خنک کردن یا قطع حرارت ازکانون آتش سوزی : اگر مثلث آتش رادرنظربگیریم خواهیم دیدکه یکی ازاضلاع آن نماینده حرارت است. اکنون اگراین حرارت راحذف کنیم ،مانندآن است که یک ضلع مثلث راشکسته ایم . این مثلث فرومی ریزد و آتش سوزی خاموش می شود .

 

2-خفه کردن یا قطع اکسیژن هوا ازکانون آتش سوزی : معنی این کارآن است که با حذف هوا ضلع دیگرمثلث آتش راکه نماینده هواست شکسته ایم . باانجام این کارآتش سوزی فرومی نشیند .

 

3-گرسنگی دادن یا قطع سوخت ازکانون آتش سوزی : دراین روش با حذف سوخت وممانعت ازقرار گرفتن سوخت دردسترس آتش ، ضلع دیگرمثلث راکه نماینده سوخت است واین ماده پایه واساس آتش سوزی ها را تشکیل می دهد شکسته ایم با این کارآتش سوزی خاموش می شود .

 

یادآوری این نکته ضروری است که درخاموش کردن بعضی ازآتش سوزی ها هرسه روش با هم و همزمان صورت می گیرند ودرپاره ای دیگریکی ازاین روش ها اعمال می شود . ضمنا"بایدتوجه داشت که گرسنگی دادن یا قطع کامل سوخت دربعضی ازآتش سوزی هابه علت حاکم بودن موقعیت ویژه وپیچیده درمحل آتش سوزی امکان پذیرنیست وبه ناچار بایدازروشهای دیگر استفاده کرد .

 

 

 

این سه روش برای خاموش کردن کامل آتش سوزی های پنج گانه ابداع شده اند ،ولی نکته بسیار مهم و ظریفی دربکارگیری این شیوه ها وجود داردکه شایسته دقت وتامل است . این نکته ظریف چیست ؟

گفتیم که آتش سوزیها را بایدبرحسب نوع موادی که می سوزند خاموش کرد. این مواد کدامند؟ پاسخ این است که این مواد یا بهتربگوییم سوختها یا جامدند یا مایع اند و یا گاز ،یعنی سوختهای متعارف مشاهده می شودکه برای خاموش کردن این سه گروه از سوخت ها ، با ویژگیهای گوناگونی که پنج نوع آتش سوزی را تغذیه می کنند ، تنها سه شیوه دردست داریم .

یکی از این سه روش باید برای هرکدام از این پنج نوع آتش سوزی به کارگرفته شود تا آتش سوزی بدون این که مجال گسترش یا فرصت سرایت به نقاط دیگررا بیابد خاموش شود .

آن نکته ظریف این است که اگر به کارگیری این شیوه ها مناسب با آتش سوزی نباشد ، نه فقط آتش سوزی خاموش نمی شود ، بلکه امکان دارد در اثر بروز بعضی اشکالات فنی باعث واردآمدن خسارات جانی به آتش نشانان و افراد حاضر در صحنه آتش سوزی ، ویا زیان های مالی سنگین به ساختمانهای همجوار و یا تاسیسات دیگرشود. بنابراین بایددقت کردکه روش انتخاب شده کاملا" موافق ومناسب سوخت آتش سوزی باشد تا هم آتش سوزی درکوتاه ترین زمان خاموش شود وهم از واردآمدن زیان مالی وجانی جبران ناپذیر جلوگیری شود . 

 

 

 

روشهای خاموش کردن آتش باتوجه به نوع آن

 

بعد از این که موقعیت استراتژیک آتش سوزی ونوع سوخت آن معلوم شد ، آنگاه موقع اتخاذ تصمیم در موردچگونگی کاربرد مناسب ترین وموثرترین روشها و تجهیزات فرا می رسد . اکنون فرض براین است که آتش سوزی درجریان است که سوخت آن ازنوع جامدات می باشد .

  کدام یک ازروش های سه گانه برای فرونشاندن این نوع آتش سوزی مناسب تر است ؟

 

 

نوع اول (CLASS A   ) :

 

 

در اینگونه آتش سوزی ها باید روش خنک کردن به کار برده شود ، که همان حذف حرارت یا شکستن یکی از اضلاع مثلث است. در به کارگیری این روش گرمای سوخت کاملا" قطع نمی شود ، بلکه با استفاده از امکانات آتش نشانی سرد وخنک کننده ، دمای سوخت درکانون آتش سوزی تا زیرنقطه شعله زنی و آتش گیری پایین آورده        می شود. در نتیجه این کار یکی ازعوامل ایجاد کننده آتش سوزی ، که حرارت است ، از بین میرود و آتش سوزی خاموش می شود . 

 

 

 

یکی از مطمئن ترین وسایل آتش نشانی سرد کننده همانا آب است ، که به خاطر داشتن پاره ای از ویژگیهای فیزیکی وشیمیایی (دراین نوشته به این ویژگیها وشیوه کاربردآب اشاره نمی شود) این ماده یکی ازبهترین و موثرترین خاموش کننده های این نوع آتش سوزی ها شناخته شده است . البته دربعضی از مواقع اگرشرایط        آتش سوزی نزدیک شدن به آن را  امکان پذیر کند ، می توان با برداشت و دور کردن سوختهای مشتعل نشده از دسترس آتش ، آن را گرسنگی داد و تضعیف نمود تا خاموش کردن زودتر و آسان تر انجام گیرد .

گفتیم که یکی از ویژگیهای آب قابلیت رسانای الکتریسیته است . بنابراین ، هنگام  استفاده از آب برای خنک و خاموش کردن این گونه آتش سوزیها باید توجه داشت که در صحنه آتش سوزی برق زنده نباشد. برای اطمینان خاطر و تامین ایمنی آتش نشانان و سایرین ، قبل از شروع به عملیات باید برق از فیوز قطع شود .

 

 

چرا برای خاموش کردن آتش سوزی سوختهای جامد از روشهای دیگر از جمله خفه کردن استفاده نمی شود ؟

 

می دانیم که این روش یعنی جلوگیری از ورود هوا و اکسیژن به کانون آتش سوزی ، کلیه سوختهای جامد و مواداولیه خانگی ، به خصوص آنهایی که طبیعی اند و ریشه های گیاهی وسلولزی دارندکه به وفور اکسیژن را در خود ذخیره دارند. ولذا تحت هیچ شرایطی نمی توان از ورود اکسیژن به کانون آتش سوزیهای این گونه سوختها ممانعت کرد. این مواد قادرند مدتهای طولانی به سوختن ادامه دهند. حال این سوختن ممکن است به صورت کند باشد و یا بدون شعله ادامه یابد .

 

روش خفه کردن برای کدام یک از آتش سوزیها به کار برده می شود ؟

 

 

 

 

نوع دوم ( CLASS B ) :

 

کاربرد این شیوه بیشتر برای خاموش کردن آتش سوزیهایی است که سوختهای مایع را می سوزانند.

یکی از ویژگیهای سوختهای مایع آن است که آتش سوزی به صورت یک ورقه نازک روی سطح مایع جریان می یابد. مفهوم این عبارت آن است که فعل و انفعالات زنجیره های شیمیائی بین سه عامل ایجاد کننده آتش سوزی روی سطح مایع انجام              می گیرد. بنابراین با پوشاندن سطح مایع با مواد خاموش کننده ، از رسیدن هوا  و اکسیژن به کانون آتش سوزی جلوگیری و در نتیجه با شکسته شدن ضلع دیگر از مثلث آتش ، که نماینده هواست ، آتش سوزی خاموش می شود. عمل خفه کردن از طریق استفاده از مواد خاموش کننده مثل کفهای مکانیکی و شیمیائی ضدآتش ، پودرهای خشک شیمیائی ، گازهای هالوژنه و دی اکسیدکربن وگاز نیتروژن انجام میگیرد. در صورتی که عمق سوخت مایع در آتش سوزیهای کوچک زیاد نباشد، می توان برای پوشش سطح آن ازماسه نرم و پتونسوز استفاده کرد. ضمنا" از بخار آب نیز برای رقیق کردن اکسیژن در کانون آتش سوزی استفاده می شود .

 

چرا از شیوه سرد کردن در اینگونه آتش سوزیها استفاده نمی شود ؟

 

سوختهای مایع اغلب به هنگام سوختن گرمای بسیار زیادی تولید میکنند که بسیار بیش از نقطه جوش آب است. در صورتی که برای خنک کردن آنها ازآب استفاده شود ، آب به محض برخورد به حرارت زیاد سریعا"به بخار تبدیل میشود و درنتیجه حجم آب تبخیرشده 1700 برابر افزایش می یابد.  این افزایش حجم توام با نیروی بسیار زیادی است که باعث میشود مایعات سوزان به صورت بمبهای آتش زا به اطراف محوطه آتش سوزی پرتاب شوند. پرتاب این گلوله های آتشین اغلب آتش سوزیهای دیگررا باعث میشود و زیانهای جانی نیزبه همراه دارد. در برخی از این آتش سوزیها ، که در صنایع نفت وگاز روی میدهد ، استفاده از روش قطع سوخت وگرسنگی دادن با اجرای تکنیکهای خاص میسر است. باید توجه داشت که کفهای ضدآتش معمولی برای خاموش کردن آتش سوزیهای الکلها و پاره ای ازحلالها مناسب وموثر نیستند و باید ازکفهای مقاوم الکل استفاده شود .

 

درخاموش کردن آتش سوزیهای گاز از چه روشهایی استفاده می شود ؟

 

 

نوع سوم ( CLASS C ) :

 

آتش سوزیهای گاز اغلب با انفجار شدید و تخریب ناهنجار همراه است . معمولا" اگر آتش سوزی در پالایشگاههای گاز یا سکوهای گاز پر کنی صورت گیرد ، میتوان  از روش خنک کردن با آب خیلی زیاد به صورت افشان  و مواد خفه کننده برای خاموش کردن استفاده کرد. مواد خفه کننده آنهایی هستند که درخاموش کردن سوخت های مایع از آنها نام برده شد .

آتش سوزیهای گاز را معمولا"در پالایشگاههای نفت و گازخاموش نمی کنند ، مگر اینکه بستن کامل جریان گاز قبل ازخاموش کردن  یا بعد ازآن امکان پذیرباشد. درغیر اینصورت چون خطر پراکنه شدن گاز در محوطه و پیرامون تاسیسات وجود دارد و برخورد آن با یک جرقه کوچک ومنبع حرارت انفجارهای پی در پی بوجود می آورد ، به همین خاطرآنرا خاموش نمی کنند و فقط با پاشیدن آب زیاد به سازه های تاسیسات و اطراف و مخازن گازآنها را خنک می کنند. در صورتی که آتش سوزی گاز در منازل یا مراکز صنعتی کوچک رخ دهد و حجم آن زیاد نباشد و بتوان گاز را بعد از خاموش کردن قطع نمود ، میتوان  آنرا به همان ترتیبی که در بالا اشاره شد خاموش کرد .

 

درخاموش کردن آتش سوزیهای فلزات کمیاب از چه روشی استفاده میشود ؟

 

 

 

 

 

 

نوع چهارم ( CLASS D ) :

 

بدیهی است که در خاموش کردن آتش سوزی سوختهای فلزات نادر نمی توان ازآب استفاده کرد بدین ترتیب روش خنک کردن به کار نمی رود.گفتیم که خنک کردن مستلزم استفاده ازآب زیاد است و بیشتر این فلزات باآب واکنشهای شیمیایی شدید و خطرناک میدهند ، که هم موجب گسترش آتش سوزی می شود و هم زیانهای جانی به آتش نشانان وارد می آورد. بنابراین مطمئن ترین روش در این حالت همانا خفه کردن است .

برای اجرای این روش از هیچ یک از مواد خاموش کننده که تاکنون نام برده شده استفاده نمی شود ، زیرا برخی از آنها با این فلزات فعل وانفعالات شیمیایی پیدا           می کنند و روی آنها بی اثرند و هم زیان آور. تعدادی موادخاموش کننده مخصوص این آتش سوزیها ساخته شده که به شماری ازآنها اشاره میشود:

پودرگرافیت ، پودرتالک ، کربنات سدیم معروف به سودا اش ، سنگ آهک ، پودرآزبست ، ماسه نرم وخشک ، سدیم کلراید. ضمنا"برخی دیگر از مواذشیمیایی وجود دارندکه برای خاموش کردن فلزات کمیاب خاص به کار می روند .

 

 

برای خاموش کردن آتش سوزی در دستگاههای  برقی  از چه روشی باید استفاده  کرد ؟

 

 

نوع پنجم ( CLASS E ) :

در خاموش کردن دستگاههای گوناگون برقی ، چه خانگی و چه صنعتی ، مطلقا" نباید از روش خنک کردن با آب استفاده کرد. زیرا آب و کف های ضد آتش هر دو رطوبت دارند و رسانای الکتریسیته اند. یعنی اگر از این دو عامل برای خاموش کردن دستگاههایی که جریان برق زنده دارند استفاده شود ، بر اثر هدایت جریان به بدن استفاده کننده ، او دچار برق گرفتگی میکند و به هلاکت میرساند .

کار خنک کردن را می توان به وسیله گاز دی اکسید کربن انجام داد که گازی است بسیار سرد کننده و سنگین تر از هوا و نفوذ کننده به کانون آتش سوزی های پنهان در دستگاههای برق.

در باره گاز دی اکسید کربن باید این نکته را به خاطر داشت که مسموم کننده نیست ، ولی وقتی به مقدار زیاد در فضای سر بسته به کار رود ، استفاده کننده باید بلافاصله محوطه را ترک و تا تهویه کامل فضای محدوده از ورود به آن محل خوداری کند. علت این امر آن است که گاز دی اکسید کربن(CO2 ) از هوا سنگین تر است و به همین سبب هوای عادی را که 21 درصد اکسیژن دارد بیرون می راند. به این عمل اصطلاحا" "لاغر شدن اکسیژن " می گویند. در چنین فضایی در عمل تنفس جانداران دگردیسی شدیدی ایجاد میشود و ادامه زنوگی ناممکن میگردد.

گازهای هالوژنه نیز که در کشورهای دیگر به هالون معروف اند کم و بیش همین خاصیت را دارند و بعضی هم اندکی مسموم کننده اند.

در گروه گازهای هالوژنه ای که امروز کاربرد گسترده ای در خاموش کردن برخی از آتش سوزی ها دارند و در بیشتر کشورها معمول و متداول اند . گازی است به نام تترا کلرور کربن یا تترا کلراید ، این گاز خاصیت مسموم کنندگی شدیدی دارد و به صورت مایع در کپسول خاموش کننده وجود دارد. ولی به محض بیرون آمدن از کپسول به بخاری به بخاری خنک تبدیل می شود.همین بخار اگر قبل ازاین که به کانون آتش سوزی هدایت شود ، سردرد شدید توام باحالت تهوع ایجاد می کند. این حالت برحسب مقدار تراکم گاز در هوای تنفس شده از چند ساعت تا چند روز ادامه خواهد یافت. ولی بعد از اینکه به کانون آتش سوزی رسید و با اشیای داغ برخوردکرد ، فورا"تجزیه می شود وگازی بس خطرناک و مسموم کننده به نام گاز فسژن تولید می کند این همان گاز کشنده ای است که در عملیات نظامی در جبهه ها به کار برده می شود .

به مناسبت داشتن چنین خواص خطرناک و زیان آوری بیشتر سازمانهای ایمنی و بهداشتی جهان از سالها پیش استفاده از این گاز را در تمام موارد ممنوع اعلام کردند ، به ویژه اکنون هم ثابت شده که گازهای هالون وگاز دی اکسیدکربن درآسیب رساندن به لایه آتمسفر اوزن سهم به سزایی داشته اند . به همین جهت درصددند که استفاده از این گونه گازها را رها کنند .

برای خاموش کردن دستگاههای برقی میتوان از روش خفه کردن با پودرهای خشک شیمیائی وگاز نیتروژن استفاده کرد. صاحب نظران علوم آتش نشانی به علت سوختن موادجامد در اینگونه آتش سوزیهای دستگاههای برقی قادر به طبقه بندی جداگانه اینگونه آتش سوزیها نیستند و آنها را جزءآتش سوزی جامدات به شمارمی آورند. ولی به علت وجود ویژگیهای خاص و خطرات بالقوه آنها را جداگانه طبقه بندی کرده اند .

امید است توانسته باشیم در این نوشته مختصردر باره علوم و فنون آتش نشانی و خاموش کردن آتش سوزیهای گوناگون به زبان ساده ، بدون اشاره به مبانی علمی و فرمولهای آزمایشگاهی ،حق مطلب را به گونه ای که برای خوانندگان گرامی و همگان قابل استفاده باشد ادا کنیم. ضمنا"باید یادآور شویم که علوم و فنون آتش نشانی که در چند دهه اخیر گستردگی شگرفی یافته اند ، به اندازه ای وسیع اند که میتوان درباره هریک از مبانی آن دهها جلد کتاب نوشت. در زمینه خاموش کردن آتش سوزیها و بکارگیری مواد خاموش کننده نیز نکاتی باریکتر از مو وجود دارد که شایان تامل و مطالعه است .

طبقه بندی عناصر خاموش کننده

 

بطور کلی میتوان عناصر خاموش کننده را به 4 دسته مشخص تقسیم کرد :

 

1- عناصر سرد کننده مانند آب ) REMOVAL OF HEAT (

2- عناصر خفه کننده مانند کف ، شن وماسه نرم ، پتوی نسوز ) FIRE BLANKET (

3- عناصر رقیق کننده ) ( DILUENT  مانند CO2 و 2 N ، بخار خشک  ( DRY STEAM )

4- عناصر ضد ترکیب (INHIBITOR )  مانند پودر خشک و پودر خشک شیمیایی

 ( DRY CHEMICAL & DRY POWDER )

 

 

 

قابل ذکر است که با وجود مطالعات و آزمایشات دامنه داری که سالیان دراز در زمینه خاموش کننده ها بعمل آمده و می آید هنوز هیچکدام به تنهایی قادر به خاموش کردن انواع آتش ها نمی باشند و در عمل هر کدام دارای نواقصی میباشند و هیچ یک خاصیت سرد کنندگی آب را ندارند . لذا در صورت خاموش کردن حریق چنانچه تا مدت زمان زیاد بعمل اطفاء ادامه ندهند ممکن است مواد مجددا" آتش بگیرد زیرا درجه حرارت محیط از درجه آتش گیری ماده سوزان بیشتر است.

گر چه کف روی سطح مایعات سوختنی مشتعل را می پوشاند و مانع رسیدن هوا          ( اکسیژن ) به آن می گردد ولی چون حرارت زیاد مایع شعله ور و هوای داغ مجاور بسرعت کف پخش شده را ( در صورتیکه ضخامت کافی نداشته باشد ) سوزانده و از بین میبرد و مایع خاموش شده دوباره شعله ور می شود .

از طرف دیگر کف خاموش کننده معمولا"برای سطحهای افقی است . روی دیوارهای عمودی یا مثلا"زیر بدنه هواپیمای مشتعل و از این قبیل قرار نمی گیرد . لذا در اینگونه موارد موثر نیست.

عناصر رقیق کننده که از گازها می باشد مانند CO2 و N2 در صورتیکه با فشار زیاد پرتاب شوند باز برد کافی نداشته و بسرعت بر اثر جریان عادی هوا و وزش باد ، حریق پراکنده شده و خاصیت خود را بسرعت از دست می دهد. از این رو برای خاموش کردن حریق های مربوطه باید بمقدار زیاد مصرف شود. در مقایسه این دو خاموش کننده یعنی CO2 و N2 چون ترکیب ازت با اکسیژن هوا یک واکنش جاذب حرارت است لذا  ازت از CO2 موثرتر بنظر می رسد.

در باره پودرهای ویژه شیمیائی نیز موضوع برگشت شعله صدق می کند مگر آنکه آنقدر به پرتاب پودر ادامه داده شود تا رفته رفته اطراف ماده سوزان سرد شده و درجه آتش گیری پائین تر رود.

 

 

 

 

 

آب

 

آب ترکیبی بسیار پایدار از اکسیژن و هیدروژن است بطوریکه حتی در حرارت 2000 درجه سانتیگراد نیز بیش از یک دهم مولکولهایش تجزیه نمی شود . همچنین بمناسبت پیوند خاص هیدروژنی دارای مختصاتی است که میتوان گفت در هیچ یک از مایعات وجود ندارد که بشرح ذیل میباشد :

 

1- با وجود وزن مولکولی ناچیز بصورت مایع است و حال آنکه مولکولهائی بسیار سنگین تر از آن در درجه حرارت و فشار عادی بحالت گاز می باشد.

2- نیروی کشش سطحی surface tension   آن بسیار و پس از جیوه از کلیه مایعات عادی دیگر بیشتر است بطور کلی اجسامی بمراتب بیش از وزن خود را تحمل می کند. مانند سوزن یا حشراتیکه روی آن می دوند.

3- قدرت نفوذ کافی دارد.

4- نقطه انجمادش زیادتر از حد معمول پائین و نقطه تبخیرش زیادتر از حد معمول بالاست موضوعی که نمودار ظرفیت حرارتی زیاد و غیر عادی است.

5- در وزن مساوی قدرت سردکنندگی آب 5/6 برابر بیش از گاز CO2 است و یا قدرت خنک کنندگی 34 گالن آب برابر با 1 تن CO2 می باشد.

6- بطوریکه تجربه شده برای جذب حرارت تولیدی از سوخت 1 گالن نفت قریب 810 پوند CO2 ولی آب فقط 3/12 گالن لازم است و این اختلاف فاحش مربوط به تبخیر آب است در صورتیکه اگر به درجه حرارت تبخیر نرسد اختلاف سرد کننده یا جذب حرارت دو ماده فوق بسیار کم خواهد بود و نزدیک به برابر  می شود.

7- در فشار عادی در صورت تبخیر 1700 مرتبه بر حجمش افزوده می شود        ( انفجار دیگهای بخار و پرتاب شدن به مسافات نسبتا"دور روی این اصل است )

8- هر گرم یخ 80 کالری حرارت لازم دارد تا ذوب شود و 540 کالری حرارت جذب میکند تا بصورت بخار در آید.

9- قدرت خنک کنندگی آب شور کمتر از آب معمولی است.

10- ارزانی و فراوانی آن که معمولا"همه جا بسهولت در دسترس قرار میگیرد.

11- قدرت بسیار سیلان آب در انواع لوله های فلزی و لاستیکی و برزنتی که انتقال آب را از فواصل دور به کانون حریق میسر می سازد.

 

    

 

زیانهای آب

 

1- وزن آب نسبتا"سنگین است. یک متر مکعب آب یک تن وزن دارد و از نظر حمل مشکل آفرین است.

2- چون هادی الکتریسیته میباشد در محلهائی که احتمال برخورد با سیمهای برق یا ادوات برقی وجود دارد خطر برق گرفتگی دارد مگر اینکه آب بصورت گرد (مه پاش ) پاشیده شود.

3- خسارت وارده آب به اماکن زیاد بوده و از خسارت خود حریق کمتر نیست.

4- رسیدن آب به بعضی مواد شیمیائی مایعات قابل اشتعال یا فلزات و مواد قابل احتراق نه تنها اثر خاموش کنندگی ندارد بلکه گاه بر شدت احتراق و دامنه دار شدن حریق افزوده و گاه نیز ممکن است موجب انفجارات شدید گردد.

5- در صورت رسیدن آب به موادی مانند کاربیت ، بلافاصله گاز بسیار خطرناک استیلن به هوا برخاسته و محیط انفجاری تولید می نماید.

 

 

 

 

کف

 

برای خاموش کردن آتش سوزیهای مایعات نفتی و سایر مایعات قابل اشتعالی که وزن مخصوص آنها سبکتر از آب می باشد٬ نمی توان به تنهائی آب بکار برد٬ زیرا که آب برای لحظه ای حرارت آتش را پائین می آورد و بعلت اینکه سنگین تر از مایع قابل اشتعال است فورا"در زیر سطح مایع قرار گرفته و آتش سوزی ادامه خواهد داشت. بنابراین لازم است که برای خاموش کردن این قبیل آتش سوزیها از مواد دیگر استفاده کرد.

 

 

این مواد مایع کف مبارزه با آتش سوزی است که دارای خواص زیر میباشد :

 

1-  سبک است و روی سطح مایع قرار میگیرد.

2-  حائلی بین مایع مشتعل و هوا ایجاد میکند.

3- در مقابل حرارت مقاوم است و از اشتعال مجدد مایع خاموش شده جلوگیری می نماید.

4-  در مقابل وزش باد مقاوم است.

 

 

 

 

 

 

انواع کف مبارزه با آتش:

 

1- کف شیمیائی ( این نوع کف بدلیل مقرون به صرفه نبودن از رده خارج گردیده است ).

2- کف مکانیکی

 

انواع مواد تولید کف

 

1- مواد تولید کف پروتئینی

2- مواد تولید کف با ترکیبات فلور و پروتئینی

3- مواد تولید کف ( سرد ) مخصوص مناطق سردسیر

4- نوع مخصوص AFFF (AQUEOUS FILM FORMING FOAM )

5- مواد تولید کف مخصوص الکلها

 

 

دی اکسید کربن ( CO2 )

 

گازی است غیر قابل احتراق ، بی بو ، غیر سمی ، فاسد کننده نبوده و هادی جریان الکتریسیته نیست ، چون از هوا سنگین تر است. لذا در صورت پرتاب بر روی حریق اکسیژن هوا را از محیط خارج ساخته و جانشین آن می شود.

 وزن مخصوص دی اکسید کربن 529/1 می باشد و با تقلیل درصد اکسیژن هوا موجب خاموش شدن حریق می شود. زیرا وقتی درصد اکسیژن هوا از 21 % به 15 % رسید ، تقریبا"هر نوع حریقی خاموش می شود بطور استثنا این درصد را در بعضی مواد باید تا 6% تقلیل داد.

انبار کردن آن ممکن است بصورت گاز ، مایع یا جامد صورت گیرد.

در ظروف بسته ( سیلندر ها )و زیر فشاری معادل 70 بار بین درجه حرارتهای 9/61 تا 8/87 درجه فارنهایت بصورت مایع است و از درجه حرارت 8/87 بالاتر دیگر حالت مایع بودن را از دست داده و به حالت گاز در می آید. این درجه حرارت را برای CO2 درجه حرارت بحرانی می نامند زیرا در این درجه حرارت فشار وارده هر چقدر هم زیاد باشد ، تغییر حالت نداده و به همان صورت گاز باقی خواهد ماند. CO2 جامد یا یخ خشک ( DRY ICE ) در 110 درجه سانتیگراد بدست می آید.

یک پوند CO2 مایع در صورت آزاد شدن ، تولید 8 فوت مکعب گاز می کند و این توسعه زیاد و سریع حجمی اثر شدید و خنک کننده داشته بطوریکه قسمتی از گاز مزبور را بدور لوله دستگاه بصورت برفک و برودتی برابر 110-  درجه فارنهایت در می آورد. بدیهی است این برفک نیز بزودی بر اثر حرارت محیط حریق بحالت گاز در می اید.

وقتی مایع آن در 80 درجه فارنهایت انبار شود ، بهنگام تخلیه قریب 25 درصد آن تبدیل به برفک میگردد و اثرات خنک کننده اش برابر BTU/lb 120 خواهد بود. در صورتیکه اگر مایعش را در صفر درجه فارنهایت انبار کند متجاوز از 45 % آن به برفک تبدیل و اثر خنک کننده اش برابر با BTU/lb 170 می گردد با وجود این اثرات خنک کننده اش در حریق نا چیز است.

در مکان در بسته این گاز بعلت تقلیل درصد اکسیژن هوا حالت سمی پیدا کرده و در صورت تمرکز زیاد موجب بیهوشی و حتی مرگ خواهد شد. بدین جهت استفاده از دستگاه تنفسی هوای فشرده الزامی است.

این گاز در خاموش کردن حریق موادی مانند سلولز و نیترات که در خود اکسیژن کافی دارند و یا حریقهای مواد مانند سدیم ، پتاسیم و منیزیم موثر نمی باشند. این فلزات همچنین هیدراتهای فلزی CO2 را تجزیه می کند.

برای پر کردن یک فضای بسته بمنظور خاموشی حریق معمولا"یک پوند CO2 برای هر 100 فوت مکعب فضا در نظر می گیرند که تمرکزی بین 35 تا 40 % ایجاد می کند. این درصد برای دستگاههای الکترونیکی مانند کامپیوتر زیاد است زیرا یخزدگی می نماید مگر آنکه سیستم آن دارای ادوات تبخیر کننده باشد.

سیلندرهای این گاز را هر پنج سال یکبار باید مورد آزمایش دقیق هیدرواستاتیک قرار دهند تا یقین حاصل شود که مقاومت خود را از دست نداده و باید به خاطر داشت که نیروی متمرکز در قاعده یک خاموش کننده 5/2 گالن آب تحت فشار pressurized water‌برابر با psi 100 یا 3700 پوند است و حال آنکه نیروی متمرکز در کف یک دستگاه 10 پوندی CO2 ،28000 پوند می باشد. بدیهی است هر گاه چنین سیلندری بترکد قطعاتش بصورت گلوله های مهلک در خواهد آمد. معمولا"تا 2000 پوند گنجایش این گاز را در حرارت 70 درجه فارنهایت و فشار PSI 850 پر می کنند و جهت مقادیر بیشتر به سیستم کم فشار با PSI‌ 3000 پر می نماید.

 

حادثه : در آمریکا یک سیلندر ( 15 پوندی CO2 ) در یک کارگاه اتومبیل سازی ٬ 5 سال و یک ماه پس از تحویل در حالیکه بدیوار نصب بود ترکید. سر آن الوار 5 سانتیمتری سقف را سوراخ کرده و متجاوز از (200 ) متر بهوا پرواز نمود و قسمت ته آن از بدنه اتومبیل گذشته و به کف کارگاه افتاد. (علت این حادثه بطوریکه حدس   زده اند وجود رطوبت درون سیلندر بهنگام پر کردن بوده است). در جای دیگر وقتی سیلندر خالی این گاز را بدون آزمایش هیدروستاتیک پر میکردند ، چون بدنه قدرت اولیه خود را بر اثر زنگ زدگی از دست داده بود ، سیلندر ترکید و به 400 متری پرتاب و به بدنه کامیونی خسارت کلی رساند. در ضمن دست کارگر پر کننده گاز را نیز قطع کرد.

معمولا"معایب ذیل علت حادثه میشوند :

 

1. بدنه صدمه دیده

2. خستگی فلز

3. خوردگی درونی

4. خوردگی برونی

5. بار زیادی

6. مواد ناخالص

لذا مراقبت دائمی از این سیلندرها موضوعی است حیاتی که باید مورد توجه قرار گیرد.

 

 

 

 

 

پودرهای شیمیایی

 

تاریخچه پیدایش پودر خشک شیمیایی (  DRY CHEMICAL )

قبل از سال 1959 بیکربنات سدیم برای اولین بار بعنوان پودر پایه انتخاب شد و در همان سال تغییراتی روی آن داده شد تا در موقع استفاده با کف سنگین پروتئینی سازگاری داشته باشد.

در سال 1960 بیکربنات پتاسیم بعنوان پودر پایه پس از تغییراتی که بر روی پودرهای ‌شیمیائی داده شد مورد استفاده آتش نشانی قرار گرفت بعد از مدت کوتاهی بر روی پودر پتاسیم کلراید تغییراتی داده شد تا از نظر تاثیر پذیری مساوی بیکربنات پتاسیم باشد.

در سال 1967 پودر شیمیائی انگلیسی بنام اوره بیکربنات پتاسیم بعنوان پایه درست شد که در حال حاضر پنج نوع پودر خشک شیمیائی بعنوان پودر پایه موجود می باشد تحقیقات ادامه دارد و انواع دیگری نیز بدست خواهد آمد.

مجموع پودرهایی که برای اطفاء حریق بکار برده میشود پودر خشک شیمیائی          می نامند.

 

توجه : پودر خشک شیمیائی را نباید با پودر خشک که برای اطفاء حریقهای فلزات مورد استفاده قرار میگیرد اشتباه گرفت. (DRY POWDER )

 

پودر شیمیائی در حرارتهای عادی و پائین معمولا"پایدار است ولی در حرارتهای مافوق 60 درجه سانتیگراد امکان دارد بعضی از مواد اضافه شده به آن ذوب شده و موجب چسبندگی پودر می گردد.

 

مهم : باید توجه داشت که هر دستگاه معمولا"برای نوع خاصی پودر شیمیائی ساخته شده در صورتیکه بدون توجه از انواع مختلف پر شود بسیار خطرناک بوده و امکان انفجار دستگاه می رود. بویژه نوع بیکربنات آن با نوع آمونیوم فسفات.

 

 

 

انواع پودر خشک شیمیائی

 

1) بیکربنات سدیم

2) بیکربنات پتاسیم

3) کلرو پتاسیم

4) اوره بیکربنات پتاسیم

5) منو فسفات آمونیوم

 

خواص فیزیکی و شیمیائی پودر خشک شیمیائی

 

1) قدرت انبار شدن

2) خاصیت روان بودن

3) ریز بودن ذرات

 

اندازه ذرات پودر خشک شیمیائی از 10 میکرون تا 75 میکرون می باشد. اندازه ذرات کارائی و اثر مهمی در خاموش کردن آتش دارد. بهترین نتیجه موقعی حاصل می شود که ذرات پودر در حد متوسط بین 25 تا 20 میکرون باشد.

 

 

 

خاصیت ضد رطوبت پذیری

 

برای بالا بردن کیفیت پودر معمولا"افزودنی هائی به آنها اضافه می شود که عبارتند از :استئارات فلزی ٬ فسفات تری کلسیم یا سیلیکونها ( یک نوع پولمین ) که ذرات پودر را پوشش داده تا آنها را روان و در مقابل اثرات کلوخه شدن و ارتعاشات مقاوم نمایند.

 

 

استحکام و ثبات پودر خشک شیمیائی

 

پودر خشک شیمیائی در درجه حرارت معمولی و پائین پایدار می باشد ولی بعضی افزودنیها ممکن است ذوب شده و تولید چسبندگی در درجه حرارت بالا را بنماید.

بالاترین درجه حرارت نگهداری پودر شیمیائی 140 درجه فارنهایت یا 60 درجه سانتیگراد می باشد.

 

 

 

درجه سمیت

 

ترکیباتی که در حال حاضر در پودر شیمیائی مصرف میشوند سمی نیستند با وجود این تنفس در محیطی که ذرات پودر پراکنده شده تولید اشکالاتی در امر تنفس می نماید.

 

 

خصوصیات خاموش کنندگی پودر

 

موقعی که پودر بطور مستقیم به محوطه آتش سوزی هدایت می شود شعله تقریبا"در یک آن از بین میرود.

مکانیزم اصلی و شیمیائی خاموش کردن آتش توسط پودر هنوز بطور کامل شناخته نشده است.

بطور کلی خفه کردن ٬ خنک کردن و سپر تشعشعی دست بدست هم داده و کارائی پودر شیمیائی را بوجود می آورند ولی مطالعات روشن میکند که یک واکنش قطع زنجیره ای در شعله ممکن است علت اصلی خاموش شدن آتش باشد.

 

 

 

 

عمل خفه کردن آتش توسط پودر شیمیائی

 

برای سالهای متمادی این باور وجود داشت که خاصیت اصلی پودرهای خاموش کننده مانند بیکربنات سدیم تولید گاز کربنیک در حین برخورد با حرارت زیاد در محوطه آتش سوزی می باشد.

بهر حال آزمایشات ثابت نموده که این گازها نمی توانند عامل اصلی خاموش شدن آتش باشند. برای مثال 5 پوند پودر خشک شیمیائی همان کارائی را دارد که 10 پوند گاز کربنیک می تواند داشته باشد. حتی اگر پودر تجزیه هم شده باشد.

 

موقعی که پودر منو فسفات آمونیم بر روی آتش های نوع اول جامدات قابل اشتعال خالی میشوند در اثر حرارت زیاد تغییر شکل داده و از خود ماده چسبنده ای باقی     می گذارد که معمولا"مواد گداخته را از نفوذ اکسیژن هوا محفوظ می دارد. در این عمل علاوه بر خاموش شدن آتش از دوباره آتش گرفتن آن نیز جلوگیری می نماید.   

 

 

عمل خنک کنندگی

 

عمل خنک کنندگی پودر خشک شیمیائی را نمی توان دلیل خاموش کردن آتش بطور کامل قبول کرد.

تحقیقاتی که دانشمندان در مورد ظرفیت حرارتی پودرهای مختلف برای موثرترین پودرها نموده اند شامل ، تخمین مقدار حرارت مورد نیاز برای بالا بردن درجه حرارت با استفاده از وزنهای مساوی از مواد مختلف از 18 تا 300 درجه سانتیگراد را پیدا نموده اند که دو ماده خاموش کننده اثرات مساوی در خاموش کردن دارند.

این دو ماده عبارتند از : مواد شیمیائی خشک که شامل 15 درصد یا بیشتر بیکربنات سدیم و پراکس با 2 درصد استئارات روی کربنات سدیم که قدرت خاموش کنندگی آن یک مقدار کمتر است. بطور متوسط 79 کالری بر هر گرم جذب می کند.

 

 

 

سپر تشعشعی پودر خشک شیمیائی

 

زمانی که پودر از خاموش کننده در محوطه آتش سوزی خارج می شود ابری از پودر بین شعله وبخارات ماده قابل اشتعال ایجاد می شود این ابر ماده قابل اشتعال راازتشعشعات شعله بدور نگه می دارد . آزمایشات دانشمندان برای ارزیابی این فرضیه به نتیجه رسیده است که فاکتور سپر تشعشعی ازاهمیت خاصی برخودار است .

 

عکس العمل شکستن ارتباط زنجیره ای

 

عوامل خاموش کننده قبلی هر کدام تا اتدازه ای در خاموش کردن آتش نقشی را ایفا می کند . بهر حال مطالعات دانشمندان روشن می کند فاکتور دیگری که سهم بیشتری در خاموش کردن آتش دارد ، واکنشهای زنجیره ای به وسیله احتراق می باشد . اطلاعات به دست آمده سر رشته خوبی در مورد فاکتور اصلی خاموش کنندگی به ما خواهد داد . بر حسب این تئوری رادیکالهای آزاد شده در احتراق بوجود آمده و واکنشهای این رادیکالها با یکدیگر جهت ادامه احتراق ضروری می باشد . مکانیزم این عمل شکستن ارتباط زنجیره ای آتش می باشد .

 

نحوه استفاده و محدودیتها

 

پودر خشک شیمیایی اصولا" برای خاموش کردن آتش مایعات اشتعال بکار برده         می شود بعلت غیر هادی بودن در آتش هائی که منشاء الکتریسته دارند نیز استفاده می شود .

 

مشخصات پودرهای شیمیائی توسط آزمایشگاههای معتبر شناخته وبررسی می شوند تااز نحوه عمل کردن وخاموش کنندگی آنها اطمینان حاصل گردد.

 

 

مشخصاتی که از طرف آزمایشگاها کنترل می شوند عبارتند از :

مقدار رطوبت ، قدرت دفع آب ، مقاومت در مقابل کلوخه شدن ، عمل چسبندگی ، ریز بودن ذرات و قدرت خاموش کنندگی پودر های شیمیائی بوسیله آزمایشهائی که روی آتش های استاندارد تحت شرایط از طرف سازنده پیشنهاد می شود ، تعیین      می شود .

 

 

 

 

وسایل ولوازم مبارزه با آتش سوزی : ((EXIHNGUSHFRS EQUIPMENT

حال که با چگونگی و انواع طبقه بندی آتش و روشهای اطفاء حریق آشنا شدیم بشرح وسایل و لوازم مبارزه با آتش می پردازیم .

وسایل ولوازم آتش نشانی از ابتدائی ترین وسایل تا مدرن ترین آنها موجود می باشد . ابتدائی ترین وسیله آتش نشانی سطل آب است . سطل آب آتش نشانی حداگثر 15 لیتر گنجایش دارد و تنها تفاوت آن با سطلهای معمولی دسته ای است که در زیر آن نصب شده تا آب پاشیدن با آن سهولت وفشار صورت گیرد . غالبا" این سطلها به رنگ قرمز می باشند که آنها را توسط قلاب در محل مناسب آویزان می نمایند .

 

 

سطلهای شن و ماسه

این نوع سطلها نیز برنگ قرمز بوده و شن وماسه تمیز در داخل آنها ریخته می شود که این سطلها باید مورد بازدید قرار گرفته تا چنانچه شن و ماسه بر اثر رطوبت و چسبندگی سفت شده باشد تعویض گردد.

 

 

 

 

 

 

خاموش کننده ها

 

خاموش کننده ها به سه دسته زیر تقسیم می شوند :

- خاموش کننده های دستی           ((FIRE EXTINGUSHER

- خاموش کننده های چرخدار        ( WHEELED EXTINGUSHER)

-  خاموش کننده های ثابت           (EXTINGUSHER   (FIXD

 

 

1- خاموش کننده های دستی (EXTINGUSHER FIER HAND) 

1-1- خاموش کننده های دستی آبی شامل : سودا اسید ، آب وگاز ، آب وهوا

1-2- خاموش کننده های دستی پودر خشک شیمیائی شامل : پودر گاز ، پودر وهوا

1-3- خاموش کننده های دستی  نوع کف شامل : کف شیمیائی ، کف مکانیکی

1-4- خاموش کننده های دستی نوع گازی شامل : گاز کربنیک ، هیدروکربورهای هالوژنه

 

1-1-1-   خاموش کننده های دستی آبی سودا اسید

این نوع خاموش کننده یکی از قدیمی ترین ومعمولی ترین دستگاه دستی آتش نشانی است که بیشتر در کارخانجات ، منازل و مؤسسات عمومی مورد استفاده قرار          می گرفت . این خاموش کننده به شکل استوانه ای یا مخروطی ساخته می شد که دوسوم حجم آنرا محلول آب وجوش شیرین ومقداری اسید سولفوریک (750 گرم جوش شیرین و100 کرم اسید سولفوریک ) تشکیل می دهد که به منظور ایجاد نیرو برای خارج کردن آب داخل خاموش کننده از گاز کربنیک که در اثر واکنش شیمیائی اسید با جوش شیرین بوجود می آید ، استفاده می شد .

 

 

ابتدا باید توجه داشت که مقدار جوش شیرین موجود در خاموش کننده می بایست تا حدی باشد که بتواند تمام اسید موجود در خاموش کننده را خنثی کرده واثر اسیدی باقی نگذارد . بدنه این نوع خاموش کننده معمولا" از آلیاژ سخت که حداقل فشاری برابر 350 پوند براینچ مربع را برای 5دقیقه تحمل نماید می ساختند .

 

 

1-1-2- خاموش کننده آب وهوا

این کپسولهاصرفا" جهت خاموش کردن آتش های کوچک وموضعی (طبقه A) به کار می رود. در داخل این کپسولها تا دو سوم حجم آب قرار گرفته  و چون این آب برای پرتاب شدن بر روی آتش نیاز به فشار دارد ، نسبت به آب بکار رفته درکپسول در فضای یک سوم باقیمانده هوای فشرده وارد می نمایند

 

 

 

1-1-3-   خاموش کننده آب و گاز

یک نوع کپسول آبی دیگری نیز وجود دارد که بجای هوا ی فشرده در بغل یا داخل کپسول یکعدد فشنگی (کارتریج)گاز فشردهCO2 یا نیتروژن قرارگرفته که درموقع استفاده شیرآنرا باز نموده و یا با ضربه زدن بر روی کلاهک خاموش کننده فشار مورد نیاز آب توسط انتقال این گاز به داخل کپسول ایجاد می گردد. به این کپسولها آب وگاز می گویند .

باید توجه داشت که گاز CO2 در اینجا صرفا"عامل فشار است. غالبا"بدنه این کپسولها از فولاد زنگ نزن (STAINLESS STEEL) و بادوام ساخته شده است .

توجه : از این خاموش کنندها به هیچ وجه برای خاموش کردن وسایل الکتریکی استفاده ننمائید .

 

 

 

 

 

 

1-2-        خاموش کننده های دستی پودر خشک شیمیائی   

 

1-2-1- خاموش کننده پودروگاز

کپسولهای پودروگاز برای خاموش کردن آتش نوعB بکارمیرود. در این نوع کپسولها تا دو سوم حجم کپسول از پودر پرشده است و در داخل کپسول لوله ای تعبیه شده که منتهی به دستگیره و نازل پاشش پودر می باشد . عامل تولید فشار ، کپسول کوچکی از گاز CO2 و یا نیتروژن می باشد که می توانددرکنار ویاداخل کپسول قرار بگیرد . درموقع استفاده بیشتر فلکه مربوط به کپسول گاز تحت فشار راباز نموده ویا برسرکلاهک خاموش کننده ضربه زده تا گاز بر روی پودر منتقل شده و فشار مورد نیاز را جهت پاشش پودر بخارج ایجاد نماید. در این نوع کپسولها پودر و گاز تا زمان استفاده جدا از هم قرارگرفته اند و فقط موقع استفاده در مجاورت هم قرار می گیرند .

جهت استفاده از پودر باقیمانده می توان کپسول را بر عکس نموده تا هوای فشرده آن خارج گردد.

  

 

 

 

1-2-2-خاموش کننده پودر هوا

در این نوع کپسولها ، پودر داخل آن زیر فشار دائم هوا و یا گاز ازت می باشد. غالبا" روی این کپسولها فشارسنج نصب می نمایند تا فشار داخل کپسول قابل رویت باشد. تا زمانی که فشارداخل به اندازه کافی باشدکپسول قابل استفاده است. جهت استفاده ازکپسول به دستورالعمل نصب شده برروی بدنه آن توجه نمائید .

 

 

 

 

 

1-3-   خاموش کننده های کف

 

1-3-1- خاموش کننده کف مکانیکی

دراین نوع کپسولها به مقدار 6 یا 9 لیترآب باضافه مقدار نیم لیترموادتولیدکننده کف ازنوع AQUEOUS FILM – FORMING FOAM (AFFF) ریخته می شود و توسط هوا و یا گاز ازت بطور دائم تحت فشار قرار می گیرد. از این نوع کپسول برای اطفاء حریق نوع B استفاده می شود در حبابهای این نوع کف فقط هوا وجود دارد .

 

 

 

 

1-3-2- خاموش کننده کف شیمیائی

کف شیمیائی که بر اثر واکنش مخلوطی ازماده شیمیائی به نام A که معمولا" سولفات آلومینیم و ماده دیگری بنام B که معمولا" بیکربنات دو سود یا جوش شیرین است وماده تثبیت کننده ( STABILZER) در آب بدست می آید . یکی از تولیدات این واکنش CO2  می باشد که درون حبابهای این نوع کف قرار گرفته است . کف شیمیائی به مرور زمان جای خود را به کف مکانیکی داده است .

 

 

 

1-4- خاموش کننده دستی نوع گازی

1-4-1- خاموش کننده های CO2 (دی اکسید کربن )

در این نوع کپسول گاز CO2 بکار رفته که این گاز تحت فشار زیاد به مایع تبدیل شده و هنگام استفاده به صورت گاز خارج می شود . این کپسول برای آتش های نوع B و C بکار می رود . اغلب جهت اطفاء حریق ادوات الکتریکی (کلاس C) مورد مصرف دارد . چون گاز داخل بصورت مایع وتحت فشار است ، لذا بدنه این کپسول از آلیاژمقاوم فولاد مخصوص ساخته می شود و در فشارهای بالا تحت آزمایش قرار می گیرد . در هنگام عمل گاز کربنیک مقدار هوای داخل و اطراف مواد مشتعل راکم می کند که مقدار اکسیژن هوا از 21% به 15% یا کمتر تقلیل می یابد وچون گاز CO2 از هوا سنکین تر است بخوبی سطح آتش را می پوشاند .

 

 

1-4-2- خاموش کننده هیدروکربورهای هالوژته

در این خاموش کننده ها از هیدروکربورهای هالوژنه استفاده شده است . کلیه هیدروکربورهای هالوژنه دارای یک بنیان هیدروکربوری CH4 و یا C2H6 هستند که یکی از هالوژنها FوBR-CLوI جایگزین یکی از هیدروژنها شده است . ازاین         هیدرو کربورها ، هیدروکربور برم از عوامل اطفاء حریق معروف و موثر شناخته شده اند ودلیل آن وجود خواص بی شماری است که دارا می باشند . دونوع از این هیدروکربورها که جهت استفاده درسال 1960 در فرانسه وامریکا ساخته شده عبارتنداز:

CF2CLBR  ( دی فلورو کلرو برمومتان )                                                                                                                      

CF3BR      ( تری فلورو برمومتان   )

 

 

 

 

موارد استفاده خاموش کننده های هالوژنه :

از این نوع خاموش کننده ها برای اطفاء آتش سوزیهائی که خطرات خاص دربردارند و یا در جاهائیکه خطرات برقی وجود دارد بسیار مفید و موثر است.

 

 

 

 

                            

 

 

2- خاموش کننده های چرخدار ( WHEELED EXTINGUSHER )

 

2-1- خاموش کننده چرخدار نیز مانند خاموش کننده های دستی از انواع مختلف آبی ، پودری ، کفی ، گازی با ظرفیتهای مختلف ساخته شده و در اختیار مصرف کنندگان قرار می گیرد.

توضیح اینکه خاموش کننده های چرخدار دارای وزنهای متفاوت بوده که بستگی به محل انتخاب از نظر نوع وسعت آتش در محل قرار داده می شود.

 

 

 -3خاموش کننده های ثابت

 

این نوع خاموش کننده ها عموما"بصورت ثابت و مجهز به سیستم اعلام حریق در محلهای حساس بنا به ظرفیت و شرایط محل ، نصب می گردند و همانند خاموش کننده های دستی از نظر نوع عنصر خاموش کننده به انواع زیر تقسیم بندی می شوند:

:

1- سیستم خاموش کننده ثابت آبی

2- سیستم خاموش کننده ثابت پودری

3- سیستم خاموش کننده ثابت گاز هالون

4- سیستم خاموش کننده ثابت گاز CO2  ( دی اکسید کربن )

5- سیستم خاموش کننده ثابت کف مکانیکی ( کف پر توسعه )                   

 

 

 

 

 

 

 

 

خطرات ناشی از دود ٬ حرارت وگازهای سمی:

 

واژه گاز حالت فیزیکی ماده ای را بیان می نماید که شکل و حجم معینی از خود نداشته٬ ولی در صورتیکه به یک ظرف یا محدوده بسته وارد گردد شکل آن ظرف یا محدوده را به خود می گیرد و در مقایسه با تعریف مایعات و یا جامدات متوجه میشویم که مایعات حجم معینی داشته ولی شکل مشخصی ندارند و یا اینکه در جامدات شکل و حجم جامد مشخص می باشد.

خواص و رفتار گازها با علم به اینکه گازها از ذرات فوق العاده کوچک که دارای حرکت ثابتی می باشند بهتر شناخته می گردد و هر چه حرارت افزایش یابد حرکت این ذرات سریعتر می شود.

 

 

گازهای سمی :

 

بعضی از گازها هنگامی که در فضا رها می گردند ٬ تولید خطرات جدی برای سلامتی می نمایند. این گازها در صورت تماس ٬ تنفس و بلع ٬ سمی و محرک می باشند بعضی از این گازها عبارتند از : دی اکسید کربن – منو اکسید کربن – کلر – سولفید هیدروژن – آمونیاک و ...

وجود این گازها در آتش سوزی ها موجب انتشار گازهای سمی نموده و کنترل آتش سوزی و عملکرد نامطلوب گروه آتش نشانان که در معرض این گازها قرار گرفته اند می شود.

 

در میان گازهای سمی ناشی از آتش سوزی و احتراق ناقص اکسید و کربن مهمترین عامل در بروز حوادث و تلفات جانی می باشد. بعضی از گازهای سمی دیگر ممکن است بمراتب خطرناکتر باشند. ولی از آنجائیکه در هر آتش سوزی یافت نمی شوند در مراحل بعدی از لحاظ خطرات احتمالی قرار گرفته اند. بعد از گاز دی اکسید  و کربن گاز کربنیک به نسبت زیاد در محل آتش سوزی عامل مهمی به شمار میرود. البته در شرایط مختلف گازهای متفاوت دیگری بوجود می آید که هر کدام به تنهائی می تواند خطرناک باشد.

 

بعضی مواقع وجود دو یا چند گاز و بخارات مختلف تواما"می توانند شرائطی مرگ آور بوجود آورند. بویژه وجود گاز کربنیک به مقدار زیاد موجب تحریکات شدید تنفسی و بالا بردن میزان استنشاق درتنفس گازهای سمی می گردد.

 

با توجه به بررسی دقیقی که از طرف کارشناسان امور حریق و NFPA در مورد علل حوادث ناشی از آتش سوزی ها بعمل آمده گازهای نامبرده در زیر عامل بروز حوادث و تلفات جانی بوده اند.

 

 

اکسید کربن ( CO ):

                          وجود 28/1 درصد از این گاز در هوا تولید بیهوشی کرده و در کمتر از 3 دقیقه انسان را از بین میبرد.

 

 

گاز کربنیک ( CO2 ):

                         وجود درصد زیادی از این گاز در هوا تولید تحریکات شدید تنفسی و مقدار 10 درصد از این گازدر مدت کمتر از چند دقیقه انسان را از بین میبرد.

 

 

هیدروژن سولفوره ( H2S ):

                        وجود این گاز در اثر سوخت ناقص موادی که دارای گوگرد می باشند تولید می گردد وجود این گاز را تا میزان 2/. درصد میتوان تشخیص داد.

 

 

 

اکسید گوگرد ( SO2 ):

                       وجود این گاز به نسبت 5/. تا یک درصد برای مدت 5 دقیقه می تواند صدمات شدید تولید نماید. این گاز شدیدا"تحریک کننده مجرای تنفسی می باشد.

 

 

 

آمونیاک ( NH3  ):

                   وجود این گاز از5/. تا یک درصد در هوا بمدت یک ساعت تولید مرگ مینماید. این گاز موجب تحریکات چشم ٬ بینی و مجرای تنفسی و ریه و حتی در سطح پوست نیز تولید سوختگی شیمیائی می نماید.

 

 

سیانید هیدروژن ( HCN ):

                  این گاز شدیدا"سمی است و در اثر تماس آب و با اسیدها بر روی سیانید ها بوجود می آید. این گاز در اثر سوختن تعدادی از مواد محتوی نیتروژن مانند: پشم ٬ ابریشم و بعضی از انواع پلاستیک تولید میگردد.

 

اکسید نیتروژن ( NO,N2O,N2O3,… ):

                 اکسید نیتروژن یا پراکسیدها شدیدا"سمی میباشند و در اثر تجزیه و سوختن نیترات سلولز و یا نیترات آمونیوم تولید می شود وجود این گاز در آتش سوزی ها می توان با رنگ شعله قهوه ای قرمز رنگ است تشخیص داد. این گاز در اثر تماس اسید نیتریک با فلزات نیز تولید می شود. وجود 10 تا 40 واحد در میلیون را می توان متحمل کرد و از 200 تا 700 PPM خطرناک است.

گازهائی که به آنها اشاره شد معمولی ترین و فراوان ترین انواع موجود در آتش سوزی ها می باشند ولی باید انتظار انواع گازهای شیمیائی از قبیل اسیدها – پراکسیدها  هالوژنها و غیره را در آتش سوزیها پیش بینی کرده و آمادگی و آگاهی کامل در مقابل خطرات احتمالی داشته باشند و هر گونه سهل انگاری در این موارد و عدم آگاهی از نوع خطرات ممکن است به قیمت جان خود یا دیگران تجربه گردد.

 

دودهای حاصله در آتش سوزی :

دود از مواد بسیار ریز و قطرات متعلق مایع که بعنوان آئروسل ( ذرات معلق در هوا ) شناخته می شود تشکیل شده است. از سوختن ناقص اکثر مواد ٬ ذرات کربن دار حاصل می شود ٬ مواد آلی که بطور ناقص سوخته می شوند در تشکیل آئروسل و در نتیجه تولید دود نیز سهیم می باشند. در سوخت مواد معمولی مانند چوب مقداری بخار آب٬ گازکربنیک و کمی اکسید کربن متصاعد می شود. موادی که از مشتقات نفت می باشند جهت تشکیل مواد کربن دار یا دوده نقش عمده ای دارند ٬ اگر تحت شرایط خاص عمل سوختن بطور کامل انجام گیرد ٬ در این حالت تولید مواد قابل رویت که همان دوده است نمی گردد.

وجود دوده همراه آتش مانند وجود شعله همراه با حریق است. دود سبب ایجاد اثرات فیزیکی و فیزیولوژیکی میگردد. از آنجائیکه دود اغلب موجب مانع عبور نور می شود ٬ بنابراین مانع از یافتن علائم و یا دربهای خروجی می شود.

در بسیاری از موارد دود اعلام کننده و هشدار دهنده خوبی برای وقوع حریق در مراحل اولیه آتش سوزی می باشد ٬ ولی با این وجود بواسطه ایجاد تاریکی و اثر سوزانندگی خود باعث ترس و وحشت نیز می گردد.

ذرات دود معلق در هوا در صورت تنفس می توانند خطرناک باشند همانطور که حرارت و شعله و گازهای سمی می توانند تولید صدمات در دستگاه تنفسی بنمایند.

 

ذرات دود موجب سوزش چشم و جمع شدن اشک در آن گردیده و بدین طریق عمل دید را مختل می سازد. در صورتیکه ذرات دود به مقدار کافی و مدت طولانی ادامه داشته باشد در بینی و گلو سبب ایجاد سرفه و عطسه می شوند و از طرفی چون شخص در این هنگام به تمرکز فکر احتیاج دارد ٬ عمل سرفه یا عطسه موجب ضعف در تمرکز فکر می گردد. همچنین ذرات دود بعلت کوچکی وارد ریه ها و برونش ها شده و چون حامل سموم مختلف نیز می باشند موجب آسیب دیدگی اعضاء مختلف        می گردند.

 

در صورتیکه میزان و نسبت اکسیژن در هوای مرطوب از مقدار معمولی ( 21% ) به پانزده درصد برسد ٬ ماهیچه های بدن قدرت خود را از دست می دهند و در صورتیکه به 10% برسد انسان ممکن است بیهوش شود و به حیات ادامه دهد ولی در قوه ادراک و قضاوت او اثر می گذارد و معمولا" خود را نمی شناسد. اگر درصد اکسیژن به میزان 6% تقلیل یابد شخص کنترل خود را از دست داده و بی حال سقوط می کند که البته در چنین شرایطی با دریافت هوا و اکسیژن کافی بحال طبیعی باز میگردد.

 

نظر به اینکه در عملیات اطفاء حریق بدن در اکثر فعالیت فیزیکی می باشد در نتیجه به مقدار بیشتری اکسیژن نیاز دارد و همین موضوع خطر تنفس گازهای سمی ٬ بخارات مضرو ذرات دود را به مراتب زیادتر می کند.

باید به این نکته توجه داشت که حرکت دود در هر ساعت هزار متر است و در یک دقیقه 16 متر حرکت دارد. فشار دود داخل اطاق بیش از خارج است و از لابه لای درزها به خارج نفوذ می کند.  

 

 

عملیات اطفاء  حریق :

 

مهمترین کار گروه آتش نشانان خاموش کردن حریق می باشد که با توجه به        آتش سوزیهایی که در صنایع رخ می دهد باید نوع آتش سوزی و یا نشتی را به خوبی شناسایی کنیم تا ضمن عملیات اطفاء از پرسنل و گروه عملیات نیز محافظت کرد .    لذا در صورتیکه حریقی در یکی از واحدهای صنعتی رخ دهد باید حریق را در لحظات اولیه خاموش کنیم تا از حوادث بزرگتر پیشگیری شود . همچنین با توجه به اینکه حریقهای صنعتی می تواند گازهای سمی حاصل از حریق تولید کند باید جهت بادرا در نظر گرفت تا از مسمومیتهای احتمالی جلوگیری کنیم و حریقها را با توجه به روشهای اطفاء خاموش می کنیم . در ضمن در عملیاتهای اطفاء حریق باید منشاء حریق را شناسایی کرد و با قطع سوخت حریق را خاموش کرد . زیرا در صنایع پتروشیمی معمولا" حریقهایی که رخ می دهد ناشی از نشت گازهای قابل اشتعال و مایعات آتش گیر می باشد که در چنین مواردی معمولا"از خاموش کننده های پودری و آب بصورت اسپری استفاده می شود .

در صورتیکه نشت گاز در محیط وجود داشته باشد باید از وسایل ثابت اطفاءازآب بصورت اسپری استفاده کنیم تا از انفجارات احتمالی جلوگیری کنیم .       

 

 

 

 

 

 

 

 

+   امین زمزم ; ۱٢:۱٥ ‎ق.ظ ; دوشنبه ۳ اسفند ،۱۳۸۸

 

 

مقدمه

کمیته استقرار HSE-MS به منظور حفظ یکپارچگی در نظام مدیریت بهداشت ، ایمنی و محیط زیست ، این سند را بعنوان راهنمایی برای انجام عملیات ورود افراد به ظروف و فضاهای سربسته تهیه نموده است . در این سند حداقل الزامات در برآورده کردن نیازمندیهای مربوطه بیان شده است .

1-     هدف :

هدف از نوشتن این دستورالعمل اطمینان از ایمنی افراد و انتخاب روشی مناسب برای ورود افراد به ظروف و فضاهای سربسته می باشد .

2-    مسئولیتها :

2-1- مسئولین بهره برداری :

2-1-1- اطمینان داشتن از اجرای کامل تمامی دستورالعملها و احتیاطهای ایمنی لازم

2-1-2- مشاوره با بازرسین و مهندسی ایمنی جهت انتخال روش مناسب و در نظر گرفتن پیش بینی های لازم برای ورود نفر

2-1-3- مهیا سازی شرایط دستگاهها و محیط کار برای ورود ایمن نفرات

2-2- مهندسین و بازرسین ایمنی :

2-2-1- اطمینان یافتن از انجام ارزیابی خطر برای ورود نفرات با در نظر گرفتن دستوالعمل شناسایی و ارزیابی خطر

2-2-2- پایش موارد ایمنی مرتبط با هر فعالیت

2-2-3- آزمایش گاز اکسیژن و آموزش دادن استفاده از تجهیزات گاز سنجی به افراد

2-2-4- آموزش افراد مراقب

2-2-5- مشاوره با مهندسین بهره برداری و فرآیند جهت در نظر گرفتن پیش بینی های لازم برای ورود افراد

2-3- مسئولین تعمیرات / مسئولین فنی اجرای کار :

2-3-1- مشارکت در ارزیابی خطر طبق دستورالعمل شناسایی و ارزیابی خطر

2-3-2- اخذ مجوزهای ورود به فضای محصور همچنین مجوزهای تکمیلی ( از قبیل کار گرم و یا سرد و ... ) جهت کار در فضای محصور

2-3-3- حصول اطمینان از انجام شدن مراحل کار در مطابقت با این دستورالعمل

2-4- افراد مراقب :

مسئولیتهای افراد مراقب عبارتند از :

2-4-1- پایش تمامی افراد و کنترل فعالیتهای صورت گرفته درون ظرف و یا فضای سربسته

2-4-2- حصول اطمینان از اینکه تمامی تجهیزات ایمنی مورد نیاز بر اساس مجوز صادر شده در دسترس بوده و کارایی مناسب دارند

2-4-3- پایش و مراقبت از دیگر فعالیتهایی که در مجاورت فضای سربسته در حال انجام می باشد جهت اطمینان یافتن از اینکه این فعالیتها شرایط فضای سربسته را تحت تأثیر قرار نمی دهد

2-4-4- به صدا در آوردن آژیر خطر و یا علائم خطر در صورت بروز شرایط اضطراری که بر این اساس افراد مراقب می بایست مجهز به وسائل ارتباطی با اتاق کنترل باشند .

3- موارد عمومی :

3-1- منظور از فضای محصور فضایی است که ضمن امکان دسترسی و ورود به داخل آن ، برای کار دائمی نفرات طراحی نشده و ممکن است افراد برای انجام کارهایی چون بازرسی ، تعمیر و نگهداری ، تعمیرات و ... وارد آن شوند . خطراتی همچون وجود مواد قابل اشتعال ، گازها ، بخارات و ذرات معلق خطرناک و همچنین کمبود اکسیژن ، سقوط ، استرسهای حرارتی ، برق گرفتگی و غیره در آن وجود دارد . بویلرها ، تانکها ، گودالها و چاله ها ، سیلوها ، خطوط لوله ، فاضلابها ، کوره ها ، مخازن ذخیره ، ظروف سربسته ، دریچه های آدم رو ، کانالها و یا فضاهای تهویه نشده مثالهایی از این فضاها می باشند .

نواحی واحدهای فرآیندی ، بخشها و یا قسمتهایی که شامل سیالات زیان آور می باشند ممکن است شامل چنبن فضاهایی باشند .

نفرات تنها پس از اخذ مجوز ورود و دریافت مجوزهای تکمیلی ( در صورت نیاز به انجام کار گرم یا سرد در داخل فضاهای محصور ، اخذ مجوزهای مربوط به این گونه کارها لازم است ، اجازه ورود به یک فضای سربسته را پیدا می کنند ، مگر اینکه به جهت نجات افراد درون فضای سربسته نیاز به ورود باشد .

3-2- حداقل قابلیت انفجار ( LEL ) عبارت است از حداقل تراکم یک ماده جهت انفجار و یا اشتعال بر حسب درصد حجمی در هوا .

حداکثر قابلیت انفجار ( UEL ) عبارت است از حداکثر تراکم یک ماده جهت انفجار و یا اشتعال بر حسب درصد حجمی در هوا .

حد پایین انفجار ( LEL ) و حد بالای انفجار ( UEL ) عددهایی هستند که در محدوده مابین آنها اشتعال و انفجار رخ خواهد بداد . این اعداد به این معنا هستند که در صورتی که غلظت یک ماده قابل اشتعال در فضا بین آنها باشد در صورت وجود یک منبع جرقه مثل شعله یا گرما ، حریق حادث خواهد شد . در صورتی که مخلوط مورد نظر از UEL بیشتر باشد آن مخلوط نیز آتش نمی گیرد زیرا زیادی غنی شده است . برای مثال LEL و UEL برای تری کلر و اتان به ترتیب 7% و 15% است . این بدین معناست که مخلوطی از 7 تا 15 درصد تری کلر و اتان و هوا قابل انفجار است و خارج از این محدوده ، شرایط برای انفجار مساعد نخواهد بود .

3-3- حد آستانه مجاز ( TLV ) بدین معناست که فرد می تواند با چه مقدار از ماده شیمیایی در تماس باشد بدون اینکه اثر نامطلوبی بر روی او ایجاد نماید .

TLV-TWA ( میانگین وزن یافته زمانی ) اصطلاحاتی است به معنای این که روی هم رفته به طور میانگین ، فرد به مدت 8 ساعت در روز و 40 ساعت در هفته با غلظت مورد نظر آلاینده در تماس باشد .

TLV-STEL ( حد تماس کوتاه مدت ) اصطلاحی است که بیشترین غلظتی از یک آلاینده شیمیایی می باشد که فرد می تواند حداکثر 15 دقیقه با آن در تماس باشد و تعداد دفعات تماس هم در روز از چهار دفعه بیشتر نگردد . فاصله هر بار تماس هم حداقل می بایستی 60 دقیقه باشد .

3-4- شناخت و ارزیابی خطرات مربوط به فضاهای محصور در واحدهای مختلف بایستی با روشهای مناسب انجام گیرد .

3-5- افرادی که از طرف واحد بهره برداری مسئولیت صدور پرمیت دارند بایستی دوره های تخصصی صدور و کار با پرمیت را گذرانده و گواهینامه مربوطه از طرف امور HSE برای آنان صادر گردد .

3-6- پس از گذراندن دوره آموزشی مربوطه امور HSE نسبت به صدور مجوز و کارت مربوط به صادر کنندگان پرمیت اقدام می کند .

3-7- پس از هر دوره زمانی شش ماهه بایستی نسبت به آموزش مجدد صادر کنندگان پرمیت اقدام شده و در صورت تائید توسط واحد ایمنی نسبت به تمدید مجوز یا ابطال آن اقدام گردد .

3-8- کسانی که پرمیت صادر می نمایند بایستی همیشه کارت مجوز صدور پرمیت خود را که حاوی نمونه امضاء وی می باشد به همراه داشته باشند . همچنین بایستی شماره کارت مجوز صدور پرمیت خود را که از طرف امور HSE تعیین شده است در هنگام امضای پرمیت در زیر امضای خود درج نمایند .

3-9- پرسنل ایمنی و بهره برداری که متصدی انجام گاز سنجی می باشند بایستی آموزشهای لازم در خصوص کار با دستگاههای سنجش گازهای سمی ، قابل اشتعال و گاز اکسیژن و نیز روش صحیح گاز سنجی را فرا گیرند و مجوز لازم را پس از گذراندن دوره های آموزشی از واحد ایمنی دریافت کنند .

3-10- افرادی قرار است در فضای محصور کار کنند بایستی از لحاظ مشکلات و بیماریهای قلبی ، عروقی و تنفسی طی معاینات پیش از استخدام و دوره ای توسط پزشک مورد ارزیابی قرار گرفته و در صورت تائیدیه موجود در پرونده پزشکی مبنی بر عدم وجود بیماریهای قلبی عروقی اجازه ورود و کار در فضای محصور را داشته باشند . همچنین این افراد بایستی آموزشهای لازم در خصوص کار در فضای محصور را فرا گیرند .

3-11- افرادی که مسئول عملیات امداد و نجات می باشند بایستی دوره های آموزشی مربوط را بگذرانند .

3-12- کلیه دستگاه های سنجش گاز بایستی در شرایط خوبی بوده و کالیبره باشند . کالیبراسیون دستگاه های سنجش گاز بایستی حداقل هر 6 ماه یکبار انجام شود و گواهی کالیبراسیون آنها صادر گردد و در نگهداری شود .

3-13- کلیه افراد درگیر اعم از بهره بردار ، افراد Standby و افرادی که در فضای محصور کار می کنند بایستی شماره تلفن های اضطراری ( ایمنی و آتش نشانی ، درمانگاه ، کشیک ارشد و حراست ) را بدانند .

3-14- همچنین افرادی که در فضای محصور کار می کنند بایستی در کار محوله خود مهارت لازم را داشته باشند و برای این منظور دوره های کارآموزی مربوط به شغل خود را گذرانده باشند .

3-15- هرگز نبایستی به یک نفر اجازه داده شود تا در ظروف بسته به تنهایی کار کند و نیز افرادی که در این گونه فضاها با هم کار می کنند بایستی با طناب نجات به یکدیگر متصل شوند . در ظروف کوچک که امکان ورود حداکثر یک نفر وجود دارد بایستی فرد به صورت جداگانه با طناب نجات از بیرون متصل شود .

3-16- کلیه افراد در گیر بایستی دستورالعملهای استفاده از وسایل حفاظت فردی ، چگونگی برخورد با مشکلات و نواقص احتمالی در حین کار ، دستورالعمل های شرایط اضطراری و روش های احیاء و تنفس مصنوعی را آموزش دیده باشند .

3-17- پیمانکاران می بایست کلیه دستورالعمل ها و مقررات ایمنی کارفرما را در اختیار داشته و آنها را مطالعه نموده و نسبت به اجرای آنها متعهد شوند .

3-18- پیمانکاران اجرایی می بایست جهت مراحل انجام کار برنامه زمانبندی مناسبی تهیه کرده و بدین وسیله زمینه را برای اطلاع سرپرستان نوبتکاری بهره برداری از پیشرفت کار جهت اطلاع و تخمین خطرات هر مرحله از کار و نیز در نظر گرفتن جوانب برای صدور مجوزهای تکمیلی فراهم نمایند .

4- روش اجراء

4-1- اقدامات قبل از ورود

4-1-1- ارسال درخواست :

انجام عملیات کار ورود به فضاهای بسته ای که از طرف واحد ایمنی پرمخاطره اعلام شده توسط مجری عملیات به واحد ایمنی ( حداقل 24 ساعت قبل از انجام عملیات تحویل گردد ) : این درخواست بایستی واجد اطلاعات زیر باشد :

موقعیت دقیق اجرای عملیات ، تاریخ و ساعت اجرا ، اسامی نفرات مجری عملیات ، لیست کامل تجهیزات پیش بینی شده جهت اجرای عملیات

4-1-2- اتصال به زمین :

اگر فضای درون ظرف سربسته عاری از گازهای قابل اشتعال نباشد در صورت استفاده از تجهیزاتی همچون دستگاه جت زن ، AIR LINE و یا نظایر آن می بایست حتماً سیستم اتصال به زمین ( EARTHING ) برقرار گردد تا بار الکتریکی درون فضای حاوی گاز قابل اشتعال به زمین تخلیه شود . به طور کلی تمام تجهیزات بکار رفته باید در شرایط کاملاً ایمن قرار داشته باشند .

4-1-2- دستورالعمل های تخلیه :

این کار در مورد انتقال مواد از ظرفی به ظرف دیگر بوده و بایستی قبل از خارج شدن از سرویس نمودن تجهیز اجرا شود .

4-1-3- خارج از سرویس نمودن دستگاه و جداسازی الکتریکی :

4-1-3-1- قبل از شروع هر فعالیتی ، دستگاه می بایست از سرویس خارج شده و Rack Out گردیده و بطور کامل ایزوله شود . بطوریکه هیچ یک از کارکنان امکان به بکار انداختن شیرها و سایر تجهیزاتی که بر ایمنی افراد مؤثر می باشند را پیدا نکنند .

4-1-3-2- برای اطمینان از خارج شدن دستگاهها از سرویس ، نیاز است افرادی که مسئول از سرویس خارج نمودن آن قسمت می باشند بر صدور مجوزهای مربوط به ایزوله کردن نظارت کنند .

4-1-3-3- اطلاع پیدا کردن کلیه کارکنان ذیربط و زمان از سرویس خارج شدن دستگاه بسیار مهم است . بنابراین اطلاعات و هشدارهای لازم می بایست به طور آشکار به افراد داده شود .

4-1-3-4- کلیه تجهیزات خطرناک متصل و مربوط به فضای بسته را از برق جدا و قفل کرده ( Lock Out ) و آویز برگ ( Tag Out ) شود .

4-1-4-2- جهت پیشگیری از ورود مجدد مواد خطرناک به داخل دستگاه تجهیزات پنوماتیکی و هیدرولیکی می بایستی علاوه بر بستن شیر کنترل ، مسیر جریان سیال را نیز مسدود ( Blanking ) نمود .

4-1-4-3- تمام خطوط و نقاط ارتباطی فضای سربسته با سایر تجهیزات و قسمتهای دیگر واحد می بایست کاملاً جدا شده و در صورت عدم امکان جدا نمودن ، توسط صفحات مسدود کننده ( Spade ) و یا عینکی کاملاً مسدود شوند .

4-1-4-4- نیروهای محرکه و دستگاههایی که بوسیله تسمه و زنجیر به هم وصل می شوند و یا اتصالات مکانیکی مثل شفت می بایستی در محل انتقال نیرو جدا گردند .

4-1-4-5- برای نقاطی که می بایست جدا و یا مسدود شوند روشها و موارد خاص مشخص شود و ضمناً جزئیات بر روی نقشه های P&ID مشخص و به مجوز کار پیوست گردد .

4-1-5- پاکسازی و تمیزکاری :

4-1-5-1- خنثی کردن ( Inerting ) : ظروف محتوی مواد قابل اشتعال ، بخارات و یا ذرات قابل اشتعال بایستی برای کاهش میزان مواد قابل اشتعال تا میزانی که در ظرف ، مخلوط قابل اشتعال وجود نداشته باشد توسط مواد خنثی ( مثلاً گاز نیتروژن ) PURGE شوند .

4-1-5-2- با استفاده از روش PURGING توسط مواد خنثی ، خطر آتش سوزی و انفجار جای خود را به خطر وجود مواد خفقان آور داده و بنابر این باید احتیاط های لازم برای حصول اطمینان از وجود اکسیژن کافی به عمل آید .

گازهای خنثی می بایست با هوا PURGE شده و پس از آن تمام قسمتهای مربوطه برای پیشگیری از خطر کمبود اکسیژن آزمایش شوند .

4-1-5-3- تمیز کاری : در صورتی که جهت بیرون آوردن جامدات ، لجنها و یا سایر مواد خطرناک نیاز به وارد شدن به ظرف سربسته باشد می بایست حتماً مجوز ورود برای اینکار صادر گردد .

4-1-5-4- پاکسازی با بخار : مشخص کردن روش پاکسازی بستگی به نوع سیالات و مواد موجود دارد . در بسیاری از موارد پاکسازی با بخار شیوه مناسبی است در صورتی که موادی که می بایست پاکسازی شوند فرار نبوده و غیرخورنده باشند شستشوی چند باره با آب و یا استفاده از سایر حلالها می تواند قبل از روشهای دیگر صورت گیرد . مدت زمان عملیات پاکسازی برای عاری سازی محیط سربسته از مواد خطرناک باید مناسب بوده و این عملیات کاملاً تحت کنترل کارکنان بهره برداری قرار داشته باشد .

4-1-5-6- اگر ظرف سربسته بیش از چند ساعت بعد از پاکسازی بوسیله بخار رها شود با توجه به احتمال آزاد شدن گازها و بخارات محبوس در باقی مانده لجنها و یا رسوبات باقی مانده و یا وارد شدن بخارات و گازهای آزاد شده در محیط اطراف ظرف ، می بایست قبل از شروع کار مجدداً میزان گازهای داخل ظرف بسته مورد سنجش قرار گیرد .

نکته 1 : در حین پاکسازی به وسیله بخار می بایست مراقب افزایش فشار درون ظرف بود .

نکته 2 : مسیر مناسبی جهت خروج بخار و یا کندانس فراهم شود .

نکته 3 : جهت پیشگیری از خطر تخریب ظرف به علت خلاء و مکش در زمان سرد شدن بخار می بایست پس از اتمام عملیات پاکسازی بوسیله بخار ، هوا به اندازه کافی به ظرف تزریق شود .

نکته 4 : پاکسازی به وسیله بخار باید در حالیکه واحد هنوز گرم باقی مانده ، انجام شود تا حداکثر استفاده از مزایای انتقال حرارت صورت گیرد .

4-1-6- سایر روشهای پاکسازی : برخی دیگر از روشهای پاکسازی عبارتند از :

§         تمیز کاری توسط آب داغ و یا سرد

§         استفاده از حلالها و یا مواد خنثی کننده

§         فشار ناشی از ماشین جت

عدم ورود مواد سمی و یا قابل اشتعال پس از پاکسازی یک فضای سربسته بسیار با اهمیت می باشد . ممکن است برای حذف حلالهای استفاده شده جهت پاکسازی ظرف از بخار استفاده شود . پس از پایان عملیات پاکسازی تمام مایعات باقی مانده در فضای سربسته می بایست تخلیه شده ، دریچه ها و منافذ برای تهویه هوای داخل باز شوند .

نکته 5 : اگر تهویه طبیعی برای حذف باقی مانده ذرات و بخارات و گازها کافی نباشد باید از روشهایی همچون بکارگیری فن ، دمنده ، مکنده و یا هوای فشرده استفاده کرد .

4-1-7- سنجش هوای فضای بسته :

4-1-7-1- برای انجام آزمایش اکسیژن و گازهای قابل اشتعال قبل از انجام هر کاری جهت صدور مجوز ورود به داخل فضای سربسته می بایست گاز سنجی و اکسیژن سنجی انجام شود .

4-1-7-2- در آزمایش گازها وجود ذرات و رسوبات خطرناک می بایست مد نظر قرار گیرد .

4-1-7-3- حداقل میزان اکسیژن کافی 20% است . اگر میزان اکسیژن کمتر از 5/19% گردد سبب بروز خفگی در افراد می شود . در صورتی که میزان اکسیژن به بیش از 5/23% برسد سبب پایین آمدن دمای اشتعال و در نتیجه بروز آتش سوزی در دماهای کمتر از حالت طبیعی اکسیژن در هوا ( 21% ) می گردد . ( اعداد طبق استاندارد OSHA-1910-146 (b) )

4-1-7-4- آزمایش گاز بایستی در بیرون فضای محصور انجام شود . جهت این کار می بایست prob و لوله مناسب به درون ظرف فرستاده شود .

4-1-7-5- قبل از انجام گاز سنجی می بایست رسوبات و لجنهای موجود کاملاً به هم خورده شوند تا گازها و بخارات محبوس در آنها آزاد شوند .

4-1-7-6- بهینه ترین روش انجام گاز سنجی از تمام نقاطی است که امکان جمع شدن و وجود مواد هیدروکربنی وجود داشته باشد .

4-1-7-7- روش صحیح گاز سنجی بسیار با اهمیت بوده و گاز سنجهای قابل حمل گازهای قابل اشتعال ، اکسیژن و همچنین نشانگرهای H2S برای چنین هدفی مناسب می باشند در صورت عدم وجود این تجهیزات می توان از لوله های گاز یاب ( Detector tube ) مناسب و کالیبره استفاده نمود .

4-1-7-8- اگر غلظت مواد قابل اشتعال حبس شده در لجنها در حین عملیات پاکسازی به 10% LEL رسید نفرات می بایست سریعاً محل کار را ترک کرده و پس از آن به سرعت تهویه و گاز سنجی مجدداً صورت گرفته و در صورت نیاز به ورود نفر مجوز مجدد صادر شود .

4-1-7-9- اگر برای انجام آزمایش کاملتر نیاز به ورود نفر به درون فضای سربسته باشد می بایست از تجهیزات تنفسی و استحفاظی مناسب به همراه کمربند ایمنی و طناب نجات استفاده شود . انتهای طناب نجات بایستی در دست فرد مراقبی باشد که بیرون از فضای محصور ایستاده قرار گرفته است .

4-1-7-10- ورود به درون فضای سربسته می بایست حداکثر یک ساعت پس از انجام گاز سنجی و اکسیژن سنجی صورت گیرد در غیر اینصورت آزمایشها باید تکرار شود .

4-1-7-11- در صورتی که میزان اکسیژن از 15% حجمی کمتر باشد سنجش گازهای قابل اشتعال با گاز سنجهای قابل حمل دچار خطا خواهد بود . در این شرایط لوله های گاز یاب و یا تجهیزات مشابه جهت اندازه گیری مواد هیدروکربوری موجود در فضای سربسته مناسب است .

4-1-7-12- با توجه به اینکه میزان پایین ترین حد قابلیت اشتعال مواد (LEL) در بسیاری از موارد بسیار بیشتر از حد سمیت آنها می باشد بنابر این صرف سنجش گازهای قابل اشتعال بوسیله گاز سنجهای مخصوص این مواد برای سنجش خطر گازهای سمی مناسب و کافی نمی باشد .

4-1-7-13- هنگامی که آزمایشات نشان داد که میزان گازها و مواد خطرناک برای ورود مناسب می باشد به هیچ وجه نباید تصور کود که ورود به فضای سربسته بدون در نظر گرفتن احتیاط های لازم امکان پذیر است .

نکته 6 : غلظت مواد سمی می تواند بسیار متغیر باشد . در صورت بهم خوردن لجنها و یا نشت مواد از تجهیزات و یا واحدهای مجاوری که به طور کامل ایزوله نشده اند غلظت این مواد می تواند بسیار متغیر باشد .

نکته 7 : اگر در مورد وجود مواد سمی شبهه ای وجود داشته باشد نمی بایست بدون تجویز استفاده از تجهیزات تنفسی مجوز ورود صادر شود .

نکته 8 : جهت مقایسه مقادیر گازهای سمی به کتابچه حد تماس مجاز شغلی صادره از شرکت ملی صنایع پتروشیمی مراجعه گردد .

4-1-8- تهویه فضای محصور :

بر اثر بالا رفتن غلظت گازها و یا بخارات قابل اشتعال تا بیش از حد LEL خطرات جدی ایجاد شود .

برای جلوگیری از بروز این اتفاق مهمترین عامل پیشگیرانه ایجاد شرایطی است برای جلوگیری از بالا رفتن میزان گاز قابل اشتعال تا بیش از LEL 25% که اینکار می بایست بوسیله تهویه مناسب انجام شود .

میزان و مدت تهویه لازم بر اساس حداکثر ایجاد تغییر در شرایط ظرف سربسته انجام شده و کافی بودن تهویه بوسیله گاز سنجی صورت گرفته از فضای داخل ظرف سر بسته با گاز سنجهای مناسب و کالیبره شده مشخص می گردد .

4-1-9- تعیین تجهیزات و لوازم ضروری برای کار :

مطمئن شود که وارد شوندگان همۀ تجهیزات ضروری برای کار به علاوۀ تجهیزات امداد و نجات را داشته و نحوۀ استفاده از آنها را می دانند .

4-1-9-1- ورود بدون استفاده از تجهیزات تنفسی

در صورت وجود همه شرایط ذیل ورود بدون استفاده از تجهیزات تنفسی امکان پذیر است :

§         گازهای قابل اشتعال کمتر از LEL 1%

§         اکسیژن بین 20% تا 23% باشد

§         در صورت امکان وجود سولفید هیدروژن ( HS2 ) در فضای محصور مقدار آن کمتر از 1PPM باشد

§         منواکسید کربن کمتر از 1PPM

§         تماس با گازها و بخارات سمی زیر حد TVL

4-1-9-2- در شرایطی که کار در حال انجام می باشد بایست با استفاده از یک دستگاه اکسیژن سنج وضعیت داخل فضای سربسته کاملاً پایش شود .

4-1-9-3- در صورت انجام یک کار گرم یک دستگاه سنجش گاز قابل اشتعال می بایست درون یک فضای سربسته قرار داده شود .

4-1-9-4- برخی شرایط به گونه ایست که اکسیژن اضافی در فضای سربسته تولید می شود . برخی مواد خاص همچون گریس و روغن در معرض محیط اشباع شده از هیدروژن به طور خود بخودی دچار آتش سوزی می شوند .

4-1-9-5- هر گاه خطر تخلیه بار الکتریکی باشد اتصال سیم اتصال به زمین ( EARTING ) بدنه و یا قسمتهای فلزی لوله AIR LINE به بدنه فلزی تجهیزات ضروری است .

4-1-9-6- هنگامی که نفرات درون فضای سربسته کار می کنند نفرات ایمنی و بهره برداری می بایست جهت احتیاط به طور متناوب از فضای درون ظرف سربسته گاز سنجی به عمل آورده و همچنین فرد مراقب شرایط را در کنترل داشته باشد .

4-1-9-7- در صورتی که کارکنان به هنگام کار از طناب ایمنی استفاده می کنند باید احتمال گیر کردن آن به قطعات و اتصالات درون ظرف را در نظر گرفت .

4-1-9-8- با توجه به شرایط و خطرات کار باید زمان ماندن نفرات داخل فضای سربسته و همچنین استراحتهای بین زمانهای کار مشخص شده تا فرد پس از مدت زمانی کار کردن درون ظرف ، در هوای آزاد به استراحت بپردازد  همچنین پس از ساعت انقضاء مجوز کار کارکنان باید از ظرف سربسته خارج شوند . مگر اینکه مسئولین بهره برداری و ایمنی مجوز را تمدید کنند .

4-1-9-9- در تمامی موارد حتی زمانیکه مجوز کار بدون استفاده از تجهیز تنفسی صادر می شود ماسکهای فرار می بایست در دست افرادی که در ظرف و یا فضای سربسته هستند قرار داشته  در تمام مدت انجام کار ، درون فضای محصور پایش شود .

4-1-9-10- هنگامی که ورود ، نیاز به تجهیزات تنفسی دارد .

تجهیزات تنفسی می بایست کاملاً چسبان بودن و به طور مناسبی پوشیده شوند . هنگامی که از تجهیزات SCBA استفاده شود فرد مراقب می بایست جهت پایش فشار هوا و همچنین تغییرات احتمالی بوجود آمده در موقعیت مناسب قرار گرفته و در صورت نیاز نسبت به تعویض سیلندر اقدام نماید .

4-1-9-11- ماسکهای تنفسی کارتریج دار که صرفاً جهت فرار بوده نمی بایست در فضای سر بسته مورد استفاده قرار گیرند . همچنین استفاده از این ماسکها در شرایطی که غلظت آلاینده زیاد بوده و یا اکسیژن به اندازه کافی نباشد ، مجاز نمی باشد .

4-1-9-12- برای ورود به فضای سربسته با استفاده از تجهیزات تنفسی شرایط ذیل می بایست فراهم باشد :

§         گازهای قابل اشتعال کمتر از LEL 25%

§         سولفید هیدروژن (H2S) کمتر از PPM20

§         منوکسید کربن (CO) کمتر از PPM250

4-1-9-13- جهت ورود و خروج افراد به فضای محصور بایستی حتی المقدور از تجهیزات مناسب مانند پایه ، قرقره ، طناب ، کمربند ایمنی مناسب (Safety harness) و نردبان مناسب استفاده شود .

4-1-10- برنامه ریزی برای واکنش در شرایط اضطراری :

سرپرستان و کنترل کنندگان کار باید از چگونگی پاسخ به وضعیت های اضطراری ، افراد و محل هایی که باید از شرایط آگاه شوند و نیز چگونگی خارج کردن افرادی که در فضای بسته وارد شده اند ، آگاه باشند .

4-1-11- ولتاژ مورد استفاده :

کلیه وسایل برقی و کابل های آنها باید سالم و بی عیب بوده و نوع ولتاژ روشنایی 24 ولت باشد . کابلهای چراغ ها را از بین دریچه ورودی سقف عبور دهید و برای این منظور از روزنه های بدنه فضای بسته استفاده نکنید . همچنین دستگاههای برقی مورد استفاده در فضای محصور بایستی به سیم اتصال به زمین ( ارت ) که به سیستم برقی مجهز به اتصال زمین ( ارت دار ) متصل باشند . همچنین این دستگاهها بایستی به ترانس ایزوله نیز متصل باشند .

4-1-12- لامپ های مورد استفاده :

در فضای محصور بایستی از نوع ضد انفجار با IP متناسب با شرایط فضای محصور باشند ( به پیوست 2 مراجعه نمایید ) . چراغها نباید فقط به کابل خود آویزان باشند .

4-1-13- تکمیل و اخذ مجوز ورود :

4-1-13-1- پس از مشورت مسئولین بهره برداری با مسئول ایمنی روشهای ورود به فضای سر بسته مشخص می گردد ، برخی از مواردی که جهت مشخص کردن روش ورود در نظر گرفته می شود              عبارتند از :

§         مناسب بودن وضعیت ایزوله شدن ظرف

§         میزان لجنها و مواد باقی مانده در ظرف پس از تمیزکاری

§         نتایج آزمایشات گاز سنجی از درون ظرف

§         نوع کاری که می خواهد انجام شود و نیز ماهیت تجهیز مربوطه

4-1-13-2- پرمیت ورود به فضای محصور بایستی در سه نسخه تهیه و دارای حداقل اطلاعات لازم به شرح زیر باشد :

§         تاریخ و زمان انجام عملیات ورود مشخص باشد

§         هدف از ورود به فضای محصور و شرح فعالیتی که قرار است انجام شود

§         موقعیت ، شماره و نام فضای محصور مشخص باشد

§         شرح دقیق موقعیت یا ناحیه ای که بایستی ورود به فضای محصور انجام گیرد

§         نام و شماره تلفن های امداد و نجات و اورژانس مشخص باشد

§         روش کار در برقراری ارتباط بین نفرات در پرمیت مشخص باشد

§         جزئیات مربوط به خطرات بالقوه موجود در پرمیت بیان شود

§         زمان صدور مجوز و طول مدت اعتبار پرمیت

§         افرادی که بایستی وارد شوند ، ناظران و گروه امداد و نجات مشخص شوند

§      نتایج آزمون گازها و بخارات قابل اشتعال و سمی و نیز میزان گاز اکسیژن مشخص باشد و امضاء فرد یا افرادیکه گاز سنجی را انجام داده اند ، انجام شود

§         جزئیات مربوطه به ابزار آلات دستی و الکتریکی که افراد در فضای بسته با آن کار می کنند بیان شود

§         جزئیات مربوط به سیستم روشنایی و ولتاژ تجهیزات الکتریکی مورد استفاده در فضای محصور ذکر شود

§         جزئیات مربوط به وسایل حفاظت فردی که بایستی افراد از آنها استفاده نمایند بیان شود

§         امضاء فرد مسئول انجام کار

§         امضاء فرد مسئول صدور مجوز ورود

§         امضاء برای تحویل مسئولیت در هنگام تغییر شیفت کاری

§      امضاء فرد مسئول انجام کار و شرحی که در آن بیان کرده که کار به طور کامل یا نیمه تمام متوقف شده و سایت در شرایط ایمن رها گردیده است

§      امضاء فرد مسئول صدور پرمیت پس از انجام کار مبنی بر اینکه سایت بررسی گردیده و تجهیزات به طور ایمن ایزوله شده و پرمیت قبلی باطل گردیده است

4-1-13-3- امضاها :

تکمیل مجوز کار با توجه به موارد ذیل صورت می گیرد :

§          شرایط ایزوله کردن ، گاز سنجی و موارد مشابه در نظر گرفته شود

§     موارد احتیاطی که می بایست برای ورود نفر به داخل فضای سر بسته همچون تهویه مناسب ، طناب نجات ، تجهیزات مناسب برای نجات شخص در شرایط اضطراری و نفرات آموزش دیده در نظر گرفته شود

§       تاریخ انقضاء مجوز کار مشخص باشد

§       تمام محدودیتهایی که با توجه به محیط کار و تجهیزاتی که کار بر روی آنها انجام شود ، در نظر گرفته می شوند

§       نوع عملیاتی که باید انجام شود مشخص باشد

§     مجوز ورود به فضای سر بسته فقط برای یک نوبتکاری اعتبار داشته و اگر تا پایان نوبتکاری کار به پایان نرسید ، تائید و صدور مجدد مجوز کار الزامی است

§     سرپرست نوبتکار بعدی می بایست از محیط کار بازدید نموده و از آخرین وضعیت ظرف بازدید به عمل آورد ، تغییرات احتمالی بوجود آمده را در نظر بگیرد و در صورت نیاز به انجام آزمایشات مجدد ، سنجشهای لازم را انجام دهد . اگر شرایط تغییر کرده باشد مجدداً          می بایست ارزیابی خطر از وضعیت ایجاد شده صورت گرفته و پیش بینی های لازم در نظر گرفته شود

§در محل امضاء رئیس / سرپرست یا مسئول واحد به عنوان سرپرست تأسیسات و مسئول گروه تعمیراتی به عنوان مسئول انجام کار امضاء نمایند .

4-1-13-4- یک نسخه از مجوز انجام کار بایستی در اطاق کنترل ، یک نسخه نزد متصدی انجام کار در محل ورود و یک نسخه به واحد ایمنی ارسال گردد و در هنگام حضور بازرس ایمنی و شخص ناظر حتماً ارائه گردد .

4-1-13-5- تمدید پرمیت

در صورتی که شرایط انجام کار تغییر نکند و فرد صادر کننده پرمیت از این موضوع اطمینان داشته باشد ، پس از پایان شیفت کاری ، در صورتی که کارادامه داشته باشد می تواند آن را تمدید کند .

4-1-13-6- ابطال موقت پرمیت

شرایطی که در آن موقتاً پرمیت باطل می گردد .

§          در شرایط اضطراری

§          در زمانی که یک فعالیت با فعالیت دیگری تداخل نماید

§                                         در صورتی که افراد منتظر رسیدن مواد و سایر سرویسها باشند

4-1-13-7- تحویل شیفت

تحویل شیفت یکی از زمانهای حساس و بحرانی برای سیستم صدور پرمیت است . عدم انتقال اطلاعات صحیح در هنگام تعویض شیفت ، باعث ایجاد حوادث زیادی شده است . مسئولین و مدیران بایستی تمهیدات و برنامه هایی را ایجاد کنند که دو شیفت متوالی ، همپوشانی کافی را ایجاد نمایند تا فرصت تبادل اطلاعات و مباحث ضروری بین افراد ، بخصوص در شرایطی که پرمیت برای کار طولانی مدت صادر شده است را فراهم نمایند .

برای اطمینان از تبادل اطلاعات بین دو شیفت می بایستی بازرسی های منظمی توسط سرپرستان شیفت انجام گیرد .

روشهای مکتوب انتقال اطلاعات پرمیت به یکی از اشکال زیر بین دو شیفت قابل انجام است :

§         دفتر ثبت پرمیت

§         پوشه پرمیت

§         برد نمایش پرمیت

§         صفحه نمایش کامپیوتر

4-1-13-8-برگشت پرمیت

پس از اتمام عملیات تمامی نسخه های پرمیت می بایستی به محل صدور اولیه برگشت داده شوند. نسخه های برگشتی می بایستی توسط مسئول صدور پرمیت مجددأ امضا و تاریخ زده شوند. تمامی افرادی که پرمیت را امضاء نموده اند بایستی از اتمام کار اطلاع حاصل نمایند.

4-1-13-9-ثبت سوابق

سیستم صدور پرمیت می بایستی پرمیت های صادره را حداقل به مدت 6 ماه نگهداری نماید.

4-1-14-حفاظ گذاری در اطراف فضای بسته :

در اطراف فضای بسته موانع و علایم هشدار دهنده ای نصب کنید تا ضمن جلوگیری از ورود افراد غیر مجاز به منطقه کار و احتمال بروز حادثه، از سقوط اجسام بر سر افرادی که به درون فضای بسته وارد شده اند، جلوگیری شود.

جهت آگاهی دادن به افراد در خصوص خطرات فضای سربسته در تمامی نقاطی که امکان ورود افراد وجود دارد (man way) و علائم هشدار دهنده مناسب نصب شود.

4-2-اقدامات پس از ورود

4-2-1-حفظ ارتباط با وارد شدگان

·      سرپرست نوبتکاری بعدی می بایست از محیط کار بازدید نموده و از آخرین وضعیت ظرف بازدید به عمل آورد، تغییرات احتمالی بوجود آمده را در نظر بگیردو در صورت نیاز به انجام آزمایشات مجدد، سنجش های لازم را انجام دهد. اگر شرایط تغییر کرده باشد مجدداً می بایستی ارزیابی خطر از وضعیت ایجاد شده صورت گرفته و پیش بینی های لازم در نظر گرفته شود.

·      در محل امضاء رئیس/سرپرست یا مسئول واحد به عنوان سرپرست تأسیسات و مسئول گروه تعمیراتی به عنوان مسئول انجام کار امضاء نمایند.

4-1-13-4-یک نسخه  از مجوز انجام کار بایستی در اتاق کنترل، یک نسخه نزد متصدی انجام کار در محل ورود و یک نسخه به واحد ایمنی ارسال گردد و در هنگام ورود بازرس ایمنی و شخص ناظر حتماً ارائه گردد.

4-1-13-5-تمدید پرمیت :

در صورتی که شرایط انجام کار تغییر نکند و فرد صادر کننده پرمیت از این موضوع اطمینان داشته باشد، پس از پایان شیفت کاری، در صورتی که کار ادامه داشته باشد میتواند آن را تمدید کند.

4-1-13-6-ابطال موقت پرمیت

شرایطی که در آن موقتاً پرمیت باطل می گردد.

·         درشرایط اضطراری

·         در زمانی که یک فعالیت با فعالیت دیگری تداخل نماید.

·         در صورتی که افراد منتظر به رسیدن مواد و سایر سرویس ها باشند.

4-1-13-7-تحویل شیفت

تحویل شیفت یکی از زمان های حساس و بحرانی برای سیستم صدور پرمیت است. عدم انتقال اطلاعات صحیح در هنگام تعویض شیفت، باعث ایجاد حوادث زیادی شده است. مسئولین و مدیران بایستی تمهیدات و برنامه هایی را ایجاد کنند که دو شیفت متوالی، همپوشانی کافی را ایجاد نمایند تا فرصت تبادل اطلاعات و مباحث ضروری بین افراد، بخصوص در شرایطی که پرمیت برای کار طولانی مدت صادر شده است را فراهم نمایند.

وارد شوندگان به فضای بسته و کسانی که در بیرون از فضای بسته قرار دارند باید ارتباط خود را با هم حفظ کنند. آنها باید نوع و نحوه استفاده ی مٶثر از وسایل ارتباطی را بدانند.

هنگامی که فرد مراقب در معرض دید نفر وارد شده قرار نداشته یا فاصله با او زیاد باشد می بایست با و سایل ارتباطی نظیر بی سیم این ارتباط برقرار گردد. فرد مراقب به طور دائم تا پایان کار در بیرون از ظرف ایستاده باشد و دائماً با نفراتی که در فضای محصور کار می کنند ارتباط برقرار نماید.

4-2-2-جلوگیری از نزدیک شدن افراد غیر مجاز به منطقه

سرپرست ورود و همکاران او باید از ورود افراد غیر مجاز به محل کار در فضای بسته جلوگیری کرده و آنان را از محل دور کنند.

4-2-3-پایش فعالیت های داخل و بیرون فضای بسته

زمانی که افراد در داخل فضای بسته مشغول کارند، افراد مجازی که در بیرون از فضای بسته و در دهانه ی ورودی آن قرار دارند باید به طور مداوم خطرات ذکر شده در مجوز ورود را بررسی کنند.

4-2-4-امداد ونجات

4-2-4-1-در شرایط اضطراری وظیفه شخص مراقب به صدا در آوردن آژیر، تماس با اتاق کنترل و در صورت امکان کشیدن فرد حادثه دیده  به بیرون از فضای محصور می باشد. شخص مراقب نیمی بایست به هیچ وجه وارد فضای محصور شود.

4-2-4-2-انجام عملیات نجات ورود به داخل ظرف سربسته در شرایط اضطراری وظیفه افرادی است که در شرایط  اضطراری توسط اتاق کنترل به محل فراخوانده می شوند. افرادی که جهت کمک به داخل فضای سربسته وارد می شوند می بایست کاملاً در خصوص استفاده کار با تجهیزات اضطراری آموزش های لازم را دیده باشند.

4-2-4-3-در صورت بروز هر گونه حادثه فقط افراد مجاز جهت کمک به نفرات داخل با همراه داشتن وسایل حفاظتی مناسب مجاز به ورود فضای محصور می باشند.

4-2-4-4-افراد بایستی قبل از ورود جهت امداد و نجات، همکاران و سرپرستان خود را مطلع نمایند.

پیوست 1: چک لیست:

چک لیست ذیل به عنوان راهنما مواردی که می بایست در صدور مجوز ورود مورد توجه قرار گیرند را نشان می دهد.

ردیف

موضوع

بله

خیر

کاربردی ندارد

پیشنهادات

1

آیا ارزیابی خطر برای فعالیت مربوطه صورت گرفته است؟

 

 

 

 

2

آیا مجوز کار به طور صحیح تکمیل شده است؟

 

 

 

 

3

آیا جلسه هماهنگی با تمام گروه های مرتبط قبل از شروع کار تشکیل شده است؟

 

 

 

 

4

آیا فرد مراقب حضور دارد؟

 

 

 

 

5

آیا شخص مراقب با وظایف خود در شرایط اضطراری آشنایی دارد؟

 

 

 

 

6

آیا فضا برای ورود نفر بدون استفاده از تجهیزات تنفسی مناسب است؟ (ظرف کاملاً ایزوله شده، از مواد آتش گیر،رسوبات و ذرات زدوده شده، فضای داخل از گاز عاری شده و اکسیژن مناسب وجود دارد)

 

 

 

 

7

اگر تجهیزات تنفسی مورد نیاز می باشد افراد ذیربط آموزش های لازم را دیده اند؟

 

 

 

 

8

آیا علائم هشدار دهنده در ورودی فضای سربسته نصب شده است؟

 

 

 

 

9

آیا مجوز های مربوط به ایزوله کردن و دیگر موارد مرتبط تکمیل شده اند؟

 

 

 

 

10

آیا فضای سربسته به طور کامل تمیز و تهویه شده است؟آیا تجهیزات مناسب جهت نجات افراد در محل ورودی به ظرف سربسته وجود دارد؟

 

 

 

 

11

آیا گاز سنجی انجام شده است؟

 

 

 

 

12

آیا میزان اکسیژن مناسب می شود ؟(حداقل ٪ 20 حجمی هوا)

 

 

 

 

13

آیا دستگاه پایش اکسیژن با آلارم هشدار دهنده مناسب در داخل ظرف وجود دارد؟

 

 

 

 

14

آیا قبل از انجام کار گرم درون ظرف گاز سنجی صورت گرفته است؟آیا میزان L با تجهیزات مناسب و دارای آلارم جهت پایش مداوم می باشد؟

 

 

 

 

15

آیا کارکنان از اقدامات لازم در شرایط اضطراری آگاهی دارند؟

 

 

 

 

  

 

 

 

 

 

 

پیوست 2:

درجه حفاظت در برابر ورود مواد (IP) برای تجهیزات الکتریکی از قبیل فن ها، لامپ ها ،دستگاه های گرما ساز و ...

طبق استاندارد EEE IEC 529 و E EN60 529 در واقع IP  بیان کننده درجه حفاظت دهی برای تجهیزات الکتریکی است. این شاخص از دو عدد تشکیل شده است که عدد اول سمت چپ بیانگر درجه حفاظت دهی در برابر ورود ذرات خطرناک جامد و عدد دوم سمت راست بیان کننده درجه حفاظت دهی در برابر ورود ذرات و قطرات مایع خطرناک است.

 

بخش اول نشانگر حفاظت تجهیزات در مقابل ورود ذرات جامد خطرناک است:

X = حفاظت دهی نامشخص

0 = حفاظت دهی خاصی انجام نشده است

1 = حفاظت از دست در مقابل دسترسی اتفاقی به بخش های خطرناک و حفاظت از تجهیزات در مقابل اشیاء بزرگتر از 50 میلیمتر

2 = حفاظت انگشتان در هنگام دسترسی به بخش های خطرناک و حفاظت از تجهیزات در مقابل اشیاء بزرگتر از 12 میلیمتر

3 = حفاظت در مقابل اشیاء بزرگتر از 5/2 میلیمتر (برای مثال ابزار، سیم ها )

4 = حفاظت در مقابل اشیاء بزرگتر از یک میلی متر (برای مثال ابزارهای خطوط، سیم ها)

5 = حفاظت در مقابل ورود گرد و غبار با کمیت کافی برای مداخله با عملیات رضایت بخش تجهیزات

6 = حفاظت دهی کامل در مقابل گرد و غبار ورودی

 

بخش دوم نشانگر حفاظت تجهیزات در مقابل ورود خطرناک آب است :

X   حفاظت دهی نامشخص

 1 = حفاظت دهی خاصی انجام نمی گیرد

2 = حفاظت دهی در مقابل قطرات آب زمانی که شیء از موقعیت طبیعی خود حدود 15 درجه جابجا شده است.

3 = حفاظت دهی در مقابل اسپری آب تا زاویه حدود 60 درجه از حالت قائم

4 = حفاظت دهی در برابر پاشش آب از هر جهتی

5 = حفاظت دهی در برابر جت آب با فشار کم از هر جهتی

6= حفاظت دهی در برابر جت آب با فشار بالا یا فشار سنگین آب دریا از هر جهتی

X6 =  حفاظت دهی در مقابل بارندگی از زاویه های پائین تر از سطح افق

7 = حفاظت دهی در مقابل غوطه ور شدن موقت در عمق 15 سانتی متری تا 1 متری

8 = حفاظت دهی در مقابل غوطه ور سازی دائم تحت فشار آب

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

راهنمای ورود به فضاهای بسته در سیستم مدیریت بهداشت، ایمنی و محیط زیست

شماره سند:                                                                                                     02-301-HSE                

تعداد فرم/ضمائم:         نسخه

صفحه :                20 از 20

 

 

 

 

+   امین زمزم ; ۱٢:۱٤ ‎ق.ظ ; دوشنبه ۳ اسفند ،۱۳۸۸

 

مخازن

اصطلاح عمومی مخزن را می توان از نظر ساختار به دو دسته کلی مخازن با اجزاء داخلی (مثل پوسته مبدل های حرارتی ، ظروف همزن دار ، برج تقطیر و ... ) و مخازن بدون اجزاء داخلی که تانک ها و درام ها می باشند ، محدود کرد . تفاوت تانک و درام در اندازه آنها می باشد که زمان اقامت یک جریان مداوم در درام از چند دقیقه تجاوز نمی کند ، در صورتیکه این زمان اقامت برای تانک ها به چندین ساعت می رسد . درام ها در خطوط فرآیند قبل یا بعد از دستگاه های فرآیندی استفاده می شوند که به عنوان مثال می توان به درام واقع در قبل ازکمپرسور ها اشاره کرد که قطرات مایع را از جریان گازی جدا می کنند. درام قبل از دیگ مانع از آن می شود که دستگاه در وضعیت خشک کار کند . درام پس از کمپرسور رفت و برگشتی ضربه آن را متعادل می کند . تانک ها مخازن بزرگتری هستند که می توان به تانک خوراک (Feed Tank) برج تقطیر ناپیوسته که ممکن است خوراک چندین روز را در خود نگهدارد و همینطور مخازن ذخیره اشاره کرد .

مخازن از نظر کاربرد به 2 دسته مخازن ذخیره و تحت فشار تقسیم می شوند که هر کدام در موارد خاص فرآیندی مورد استفاده قرار می گیرند .

انواع مخازن ذخیره :
به طور کلی فرآورده های نفتی را از نظر انباشتن در مخزن ها می توان به سه دسته تقسیم کرد :
1-  فرآورده هایی که فشار بخار آنها از 1.5 پوند بر اینچ مربع کمتر است ، معمولا" در مخزن های سقف ثابت نگهداری می شوند .
2- فرآورده هایی که فشار بخار آنها بیشتر از 1.5 پوند بر اینچ مربع است در مخزن های سقف شناور نگهداری می شوند .
3- فرآورده هایی که دارای فشار بخار زیادتر تا نزدیک 100 پوند بر اینچ مربع هستند ، در مخزن های کروی یا استوانه ای نگهداری می شوند .

مخزن های سقف ثابت :
این نوع مخزن های استوانه ای ، قائم و با سقف ثابت مخروطی شکل بوده ، بر پایه مناسبترین اندازه قطر و بلندی برای تامین ظرفیت مورد نیاز استاندارد شده است و برای انباشتن فرآورده های گوناگون نفتی مورد استفاده قرار می گیرد.

 

عواملی که در گزینش قطر و بلندی مخزن موثرند :

فضای موجود برای نصب مخزن ، تحمل فشار ، خاک زیر مخزن ، فراریت فرآورده هایی که باید در مخزن انبار شود ، سرعت ته نشین شدن مواد نفتی مورد نظر و ناخالصی هایی که در مخزن انبار می گردد. مخزن هایی که برای انباشتن مایعات فرار ساخته می شود باید بدون منفذ (Gas Tight) بوده و تغییرات فشار میان 6 تا 20 سانتی متر آب را تحمل نماید تغییرات فشار به وسیله شیر اطمینان ویژه ای خنثی می گردد. دیگر تجهیزات این مخزن ها عبارتند از حوضچه و شیر زیر آب ، لوله های مارپیچ بخار ، پروانه همزن برای آمیختن فرآورده ها ، عمق سنج خودکار ، دماسنج و غیره .

دیسک شکست (Rupture Disk) قسمتی روی سقف تانک است که ضعیفتر از قسمت های دیگر ساخته می شود و در مواقعی که کنترل کننده ها خوب عمل نکنند و همینطور برای شیرهای اطمینان مشکل به وجود آمده باشد پاره شده و مانع از صدمه دیدن برج می شوند .

مخزن های سقف شناور :
در این مخزن ها سقف شناور روی مایع شناور بوده با مایع به بالا و پایین حرکت می کند معمولا" 2 نوع از این مخزن ها بیش از انواع دیگر به کار رفته می شوند .

سقف های ماهی تابه ای شکل (Pan Type) :
این سقف ها مسطح بوده و از فولاد ساخته می شوند و دارای پایه های عمودی هستند که به محیط سقف متصل می باشد . نقطه ضعف این سقف ها این است که به مجرد سوراخ شدن غرق می شوند.

سقف های خزینه دار (Pontoon Type) :
که در آن خزینه جعبه مانند و تو خالی پیرامون سقف نصب شده ، آن را شناور کرده است . برتری این نوع سقف در این است که با سوراخ شدن یک یا چند خزینه غرق نخواهد شد .

مخزن های کروی و استوانه ای :


مخزن های کروی یا استوانه ای برای مقاومت در برابر فشار های بالا به کار می رود و ممکن است فشار تا 100 پوند بر اینچ مربع یا بیشتر را تحمل کنند .
این نوع مخزن ها جهت نگهداری بوتان و پروپان و گاز مایع و بنزین های سبک و به طور کلی مواد شیمیایی سبک کاربرد دارد.

مشخصات عمومی مخازن تحت فشار :
شکل اکثر مخازن تحت فشار استوانه ای یا کروی بوده که فرم استوانه ای آن با کلگی کروی یا بیضوی یا کاسه ای قابل ساخت و مونتاژ می باشد . و کلگی های کروی به دو حالت نورد گرم و سرد تولید می شوند .

استاندارد ASME Boiler & Pressure Vessel Code برای مخازن ذخیره ای نیز استفاده می شود ، طبق استاندارد موجود بعد از مشخص بودن پارامتر های اصلی یاد شده ضخامت و مشخصات هندسی و جوشکاری و جنس مواد تعیین شده با امکانات کارگاهی نیز تهیه می شود .
اتصالات مختلفی که روی مخازن تعبیه می گردد ، از قبیل محل مورد نصب فشار سنج ، شیر تخلیه اضطراری ، ترمومتر ، سطح سنج ، و در صورتی که مخزن جهت کارهای پیچیده تر استفاده شود ، طبعا" نیاز اتصالات مربوط به آن نیز اضافه خواهد شد .

خصوصیات فنی مخازن تحت فشار :
طراحی و ساخت مخازن تحت فشار بر اساس پارامتر های مختلف فنی از قبیل فشار ، درجه حرارت ، نوع فولاد مصرفی حجم مورد مصرف ، امکانات کارگاهی ، تاثیر عوامل جوی از قبیل باد و برف و باران و زلزله ، عمر مفید مقاومت مصالح و مواد مصرفی در مقابل خوردگی الکتروشیمیایی و مکانیکی به شرح زیر طراحی می شود :
فشار مخزن با توجه به استاندارد (
ASME Code) با ضخامت ، تنش مجاز مواد مصرفی ، امکانات جوشکاری ارتباط دارد .
درجه حرارت که عاملی در طراحی و ساخت بوده یکیدیگر از عوامل مهم در طراحی می باشند .
مواد مصرفی در مخازن تحت فشار و ذخیره ای معمولا"
Carbon Steel از انواع مختلف بوده که انتخاب هر کدام از این فولاد ها با توجه به تنش مجاز درجه حرارت کاری و فرم پذیری فولاد و جوشکاری آن و ... انجام می گیرد.
عامل حجم مخزن با در نظر گرفتن موقعیت محل نصب و با تغییراندازه و قطر و ارتفاع بر اساس استاندارد مربوطه و با حفظ تناسب اجزاء ، مطابق با نیاز طراحی و ساخته می شود .
پارامتر تاثیرات جوی به صورت بار اضافی در شرایط مختلف محاسبه می شود .

ایمنی در مخازن ذخیره :
از دیدگاه ایمنی مخزن ها باید دارای تجهیزات زیر باشند :
 1- سقف شناور : برای کاهش میزان تبخیر مواد سبک و جلوگیری از آتش سوزی ، مخزن های فرآورده های سبک و فرار با سقف شناور ساخته می شوند . این نوع سقف ها از ورود هوا به مخزن و هم آمیزی با بخار های نفتی ممانعت می کند و از این راه انفجار و آتش سوزی که ممکن است از جرقه ساکن ایجاد شود جلوگیری می نماید .

2- رنگ مخزن ها : مخزن های محصولات سبک و میان تقطیر به رنگ سفید رنگ آمیزی می شود تا کمترین گرما را از محیط و انرژی تابشی آفتاب جذب کرده دمای محتوای مخزن ها در کمترین حد ممکن نگه داشته می شود .نتیجتا" مقدار تبخیر و هدر رفتن مواد سبک نفتی کمتر شده شرایط خطرناکی در بالای مخزن پدید نمی آید .
3- خطر الکترسیته ساکن در مخزن : خطر های الکتریسیته ساکن را که به هنگام نقل و انتقال مواد نفتی آتش زا دو عامل سبب بارور شدن مخزن با الکتریسیته ساکن می گردد . یکی پخش شدن مایعات به قطرات کوچک و دیگری اصطکاک مایعات هنگام جریان در خطوط لوله ، پس از ورود مایع به مخزن و بارور شدن مخزن از دو راه بالا ، حتی جرقه کوچکی در آمیزه بخارات نفتی و هوای موجود در بالای مخزن ، سبب انفجار و آتش سوزی می شود . دیواره همه مخزن ها باید به وسیله سیم به زمین متصل شود . (
Earthing Wire) کار این سیم هدایت بار الکتریسیته ساکن از مخزن به زمین و جلوگیری از تراکم الکتریسیته در بدنه مخزن می باشد .

منبع : وبسایت تخصصی مهندسی شیمی

 

+   امین زمزم ; ۱٢:۱۳ ‎ق.ظ ; دوشنبه ۳ اسفند ،۱۳۸۸

 

خواص مشتقات نفتی یا مواد آلی مرکب از چند جز (مخلوط یا محلول )

در مواد آلی یا مشتقات نفتی ، کربن وهیدروژن بصورت ترکیب موجود می باشد و معمولی ترین آنها عبارتند از گاز متان ، بنزین ، نفت سفید ، روغن های موتور ، که قابلیت اشتعال هر یک از آنها مرتبط با قدرت تبخیر شدن آنها در هوا می باشد .

نفت خام (crude oil)

آشنایی با اشتعال نفت خام زمانی میسر است که مختصات آن بطور کلی شناخته شود که بشرح ذیل می باشد :

1) نقطه جوش ابتدایی (initial boiling point) : درجه حرارتی است که سبکترین قسمتهای نفت خام در فشار هوای معمولی از نفت جدا شده و بصورت گاز خارج شود .

2) نقطه جوشش انتهایی (final boiling point) : درجه حرارتی است که سنگین ترین قسمتهای نفت خام به گاز تبدیل می گردد .

3) نقطه اشتعال (ignition point) : پایین ترین درجه حرارتی است که انرژی لازم برای اشتعال بخارات و هوای محیط را فراهم می سازد .

4) مواد سبک نهایی (light end) : دسته کوچکی از هیدروکربنهای سبک موجود در نفت خام که نقطه جوش آنها از دمای محیط پایین تر است .

5) مواد سنگین نهایی (heavy end) :دسته کوچکی از هیدروکربنهای سنگین نفت خام که نقطه جوش آنها از سایر مواد در نفت خام بالاتر است .

اثر حرارت :

خاموش کردن نفت خام مانند کلیه مایعات دیگر در اثر بر هم زدن توازن میزان هوا و گاز صورت می گیرد . در هنگام خاموش کردن و اطفا حریق مخازن نفت خام باید به انتقال حرارت در قسمتهای پایین تر از سطح آتش و شعله توجه نمود . در اکثر حریق مخازن با مخزنی بدون سقف روبرو خواهیم شد . یاسقف شناور مخزن غرق شده و یا سقف ثابت آن در اثر انفجار و شعله از بین رفته است . بخارات مخلوط نفت خام با میزان با میزان هوای کافی و غیر کافی ترکیب شده و به آسانی ، احتراق کامل یا ناقصی را بوجود می آورد . ترکیبات سبک موجود در نفت خام بعلت پایین تر بودن دمای جوش آنها ، سریع تر به بخار تبدیل شده و در حجم وسیع و زمان کم باعث شعله ور شدن مخزن می شوند . در همین زمان ترکیبات سنگین تر در مجاورت سطح شعله و مواد سبک ، گرم شده ولی اکثرا بدلیل نرسیدن به دمای جوش و خروج مواد سبک موجود در لایه های پایین تر ، بجای آنها به لایه های زیرین سقوط کرده و فقط میزان کمی از آنها در مراحل اولیه احتراق شرکت می کنند و بعضا بصورت مولکولی در جریان حرکتی ناشی از احتراق از سطح شعله و بستر آتش جدا شده و ستون دود را ایجاد می کنند.

سقوط مواد سنگین با دمایی بالا به لایه های زیرین شعله ، باعث انتقال حرارت به شیوه جابجایی می شود و تبادل حرارت آنها با مایعات (نفت خام) باعث گرم شدن آنها و بالا رفتن مولکولهای سبکتر و رسیدن آنها به بستر آتش و شعله می شود . مواد سبک در نزدیکی سطح شعله و بستر آتش به دمای مطلوب جهت تبخیر ، رسیده و بخارات آنها در سطح بستر آتش ، با هوا ترکیب و باعث ادامه حریق می شوند .

هر اندازه حرارت زیاد و سوخت ادامه داشته باشد این حرکت بیشتر ادامه داشته و به قسمتهای پایین تر و کف مخزن انتقال می یابد . تا زمانی که قسمتهای سبک در مخزن موجود است ، تبخیر و بسطح آتش انتقال می یابد و با کم شدن میزان آنها به آرامی فاصله شعله تا سطح مایع کمتر می شود و دمای شعله از 300 درجه فارینهایت به حدود 600 درجه فارینهایت افزایش می یابد . با رسیدن حرارت به لایه های پایین و کف مخزن ، در صورت موجود بودن آب در آن ناحیه ، تبخیر شده و افزایش حجم بسیار بالای آن (حدود 1600 الی 1700 برابر ) باعث بالا رفتن سطح مایع و لبریز و پاشیده شدن آن به محیط اطراف می گردد .

بنابراین باید از هر گونه ورود آب در هنگام اطفا حریق مخازن به درون آنها خودداری نمود . و صرفا باید جهت خنک نمودن جداره مخزن استفاده نمود . در اکثر مخازن سیستم خنک کننده اسپری آب جداره از  سیستم خنک کننده سقف مخزن جداگانه طراحی و از مسیرهای جداگانه و ولوهای مجزا استفاده می شود و در صورت انهدام سقف ، برای جلوگیری از ورود هر گونه مقدار آب از قسمت سقف ، باید جریان آب منتهی به سقف را قطع نمود .

روش اطفا حریق مخازن :

1) در اولین فرصت اقدام به خنک کردن سطح جداره مخزن نمایید.

2) در صورت امکان محتویات داخل مخزن را تخلیه نمایید .

3) در صورت سرایت حریق به محوطه اطراف مخازن ، اقدام به اطفا حریق نمایید .

4) با استفاده از فوم به میزان کافی نسبت به اطفا حریق سوخت درون مخازن اقدام نمایید .

خنک کردن مخزن COOLING

تمامی مخازن حاوی مایعات قابل اشتعال دارای سیستم خنک کننده اسپری آب می باشند که بصورت رینگهای لوله آب که در فواصل مناسب نازلهای آب پاش بروی آن  نصب  شده است ، هستند. اگر مخزنی دچار حریق شده باشد باید میزان 10 لیتر در هر دقیقه برای هر متر مربع از سطح مخزن ، آب بصورت اسپری استفاده شود .

با توجه به جهت وزش باد، باید توسط مانیتور و نازلهای آب جداره مخزن در بالاترین قسمت و نزدیک به لبه فوقانی آن خنک شود تا در اثر حرارت ناشی از حریق ، لبه فوقانی جداره تغییر شکل ندهد و باعث جاری شدن محتویات  درون مخزن به محوطه اطراف مخازن نگردد . هرگز آب بداخل مخزن وارد نشود . همچنین مخازن مجاور حریق نیز به نسبت فاصله از مرکز مخزن مورد حریق ، باید خنک شوند .

 

 

محاسبه میزان آب مورد نیاز برای خنک نمودن مخازن

همان طوری که قبلا ذکر شد برای مخزن مورد حریق میزان ( lit/min/m2 10) آب نیاز می باشد . مرکز هندسی سطح مقطع مخزن مورد حریق را مد نظر گرفته و کمیت  T   را بصورت ذیل محاسبه می کنیم .

=R+30                                                  T

 Rشعاع مخزن مورد حریق

هر مخزنی که در محوطه دایره شکل به مرکز مخزن مورد حریق و به شعاعT قرار گرفته باشد بمیزان 3 لیتر در هر دقیقه برای هر متر مربع آب برای خنک شدن نیاز دارد . و در صورتیکه مخزن خارج از این محوطه دایره شکل باشد بمیزان 1 لیتر در دقیقه برای هر متر مربع آب برای خنک شدن کافی می باشد .

فرماندهی عملیات اطفا حریق باید از میزان ذخیره آب و فشار شبکه آب آتش نشانی اطلاع کامل داشته باشد و میزان مصرف آب را بر اساس اولویت بندی مناسب و زمان تقریبی اطفا حریق مد نظر داشته باشد . همچنین پساب های ناشی از عملیات اطفا حریق می تواند مشکل ساز باشد و در صورت وجود نشت مواد نفتی و قابل اشتعال بسیار خطرساز باشد. بسیاری از سیستمهای پساب توان چنین حجم بالای آب را ندارند و آب گرفتگی محوطه دور از انتظار نخواهد بود . در چنین مواردی نیاز به پمپهای جمع آوری آبهای سطحی (وکیوم لاری) می باشد و اگر با کمبود آب مواجه باشیم استفاده مجدد از پساب می تواند برای cooling  مد نظر قرار گیرد .

روش های طراحی سیستم کولینگ

1) برای مخازن استوانه ای با قطر کوچک اکثرا سیستم رینگ اسپری آب و سیستم آب افشان بروی سقف طراحی و نصب نمی گردد و نصب چند مانیتور آب با قابلیت فوگ و جت شدن در فاصله مناسب از مخازن اقدام می شود . که در مواقع لازم بکارگیری می شوند .

2) برای مخازن استوانه ای با قطر کوچک گاهی از یک رینگ اسپری آب در لبه فوقانی جداره استفاده می شود و از همان رینگ یک انشعاب جهت سیستم آب افشان بروی سقف نیز گرفته میشود . که در نتیجه در یک زمان و بوسیله یک ولو کولینگ مخزن صورت می گیرد .

3) برای مخازن استوانه ای برزگ سیستم کولینگ اسپری آب جداره و سقف مجزا از یکدیگر نصب می گردد تا این امکان برای عملکرد جداگانه آنها فراهم باشد . گاهی اوقات برای کولینگ جداره مخزن از دو یا سه مسیر مختلف استفاده می شود . بدین ترتیب می توان بطور مثال نیمه شمالی سطح را جداگانه از نیمه جنوبی آن ، از لحاظ میزان آبدهی کنترل نمود .گاهی فقط از یک رینگ با میزان آبدهی مشخص در لبه فوقانی سطح جداره مخزن استفاده می شود که در این روش با توجه به حرارت بسیار زیاد آن ناحیه در هنگام حریق ، این میزان آب مفید می باشد و در درجه اول حساس ترین و گرم ترین نقاط با میزان آب بالا، خنک می شوند و با جاری شدن بروی سایر نقاط سطح از بالا تا پایین باعث خنک شدن مخزن می گردد . در طراحی دیگر از چند رینگ باریکتر و در فواصل متناسب بترتیب از بالای مخزن تا پایین آن پوشش لازم صورت می پذیرد و بطور مثال از 4 رینگ بجای یک رینگ استفاده می شود . یکی از ایرادهای وارده به این روش ، بعلت کم قطر شدن رینگهای متعدد ، کاهش میزان آب پوشش دهنده لبه فوقانی جداره مخزن نسبت به حالت تک رینگ می باشد البته با کم کردن فواصل رینگها در قسمتهای فوقانی این مشکل برطرف میگردد. مزیت استفاده از رینگهای متعدد ، در شرایط حریق مخزن وتغییر شکل قسمت فوقانی جداره در اثر حرارت و آسیب دیدن بالاترین رینگ ، کارکرد سایر رینگها و در نتیجه عملیات کولینگ مختل نمی گردد در صورتیکه استفاده از یک رینگ ، باعث عدم کارایی کل مجموعه در چنین شرایطی می گردد .

1) تخلیه مواد درون مخزن

همانگونه که قبلا گفته شد یکی از کارهای موثر جهت اطفا حریق کاهش سوخت یا گرسنگی آتش می باشد و با حذف ضلع سوخت از مثلث آتش می توان اطفا حریق را انجام داد . اطفا حریق یک مخزن بسیار پر هزینه و زمان بر می باشد و نیاز به وسایل و مواد قابل ملاحظه ای دارد. در صورت امکان از همان لحظات اولیه اطفا حریق باید اقدام به تخلیه مواد از درون مخزن و در شرایط حاد ، حتی مخازن همجوار ، نمود . البته واضح است حتی در صورت اطفا حریق ، مواد باقی مانده در مخزن ، بعلت تغییر خلوص و خصوصیات دیگر ، قابل استفاده نخواهد بود . از جهات دیگر زمان حریق و اثرات مخرب ادامه آن بر محیط زیست و ایمنی مناطق همجوار و کاهش اعتبار آن مجموعه را در نظر گرفت در این صورت هزینه های مستقیم اطفا حریق بسیار ناچیز شمرده می شود.

نکته قابل ذکر درمورد تخلیه مواد درون مخزن پایین آمدن سطح مشتعل مایع می باشد که موجب می شود فاصله شعله از بستر آتش و سطح سوخت بیشتر شده و باعث کاهش نسبی دما در سطح سوخت و کاهش تبخیر آن و بخارات قابل اشتعال می شود . بخارات قابل اشتعال در کنار اکسیژن هوا شعله ور می شوند و هر چه سطح مایع درون مخزن فاقد سقف پایین تر باشد عمل ترکیب با هوا مشکل تر صورت گرفته و در فاصله نزدیک به لبه فوقانی جداره شعله ظاهر می شود همچنین سرعت باد در صورت پایین بودن سطح سوخت تاثیر کمتری بر افزایش میزان احتراق و شعله می گذارد .

2) اطفا حریق محوطه اطراف مخازن (BUND)

در صورت هرگونه حریق  یا نشت مواد قابل اشتعال در اطراف مخزن سریعا بوسیله فوم محل را پوشش دهید ، لوله ها و اتصالات موجود را بوسیله اسپری آب خنک کنید . برای پوشش واطفا حریق این نواحی از فومهای میان توسعه با ضریب انبساط بیشتر از 20 استفاده کنید . فوم AFFF   بعلت گسترش سریع در سطح دو بعدی برای چنین حالتی مفیدتر از فومهای پروتئین می باشد.

در صورت حریق فلنج لوله های تحت فشار حاوی سوخت و وجود حریق تحت فشار JET FIRE از پودر خشک شیمیایی یا اسپری آب برای اطفا استفاده نمایید ، پوشش فوم در چنین شرایطی کارایی ندارد و فقط برای  پوشش سطح  زیرین اتصالات  و اطفا  حریق سوخت  تجمع   یافته pool fire   مناسب می باشد . فاصله نفرات آتش نشان از مخزن باید مناسب باشد و با استفاده از وسایل ثابت مانند مانیتور می توان با حداقل نیروی انسانی و در نقاطی با احتمال خطر بالا ، اطفا حریق را انجام داد . در هنگام تردد از نواحی آب گرفته ، دقت کنید . ممکن است عمق آب زیاد و دمای آن زیاد باشد و گل بوجود آمده میتواند سوزاننده باشد . لایه کف در مقابل اسپری در مقابل اسپری شدید آب آسیب پذیر است . سعی کنید آنرا حفظ کنید ودر صورت گسستگی ، هر چند مدت با تزریق مجدد کف ، آنرا ترمیم کنید و با این کار مانع از شعله وری مجدد سوختهای پراکنده در محل و اطراف لوله ها و اتصالات شوید زیرا آسیب در این ناحیه با توجه به ارتفاع سطح مایعات قابل اشتعال ذخیره شده در مخازن ، به معنای نشت شدید سوخت و گسترش حریق به سایر مخازن می باشد.

3) عملیات حمله به مخزن با فوم

اکثر مخازن مایعات قابل اشتعال ( مخازن استوانه ای با فشاری برابر با فشار محیط ) بر اساس استاندارد NFPA مجهز به سیستم ثابت فوم می باشند . این سیستم شامل دو قسمت می باشد قسمت اول شامل خطوط لوله و فوم چمبر است و وظیفه انتقال محلول آب و فوم را بدرون مخزن دارد . محلول قبل از ورود به مخزن در فوم چمبر با هوا به اندازه کافی مخلوط شده و کف حاصل به آرامی در مجاورت سطح داخلی جداره مخزن بروی سطح مایع فرود می آید و به سمت مرکز دایره سطح مقطع حرکت می کند .

در قسمت دوم محلول آب و فوم به نسبت مناسب ساخته می شود . در برخی از مخازن این وظیفه در خودرو اطفا حریق انجام گرفته و محلول به قسمت اول انتقال می یابد که سیستم نیمه ثابت یا تزریقی نامیده می شوند .

 

 

 

+   امین زمزم ; ۱٢:۱۳ ‎ق.ظ ; دوشنبه ۳ اسفند ،۱۳۸۸

 

ایمنی وبهداشت در عملیات سند بلاست

دستور العمل سازمان NIOSH  برای کاهش سیلیکا درمحیط کار وجلوگیری از فوت کارگران به علت ابتلا به تنگس نفس شامل موارد زیر می باشد :

1.   جایگزین کردن استفاده از سیلیکا و شن ماسه با سایر موادی که یک درصد سیلیکا در آن وجود داشته باشد .خطر ابتلا به کارگرانی که از سیلیکا در عملیات بلاستینگ استفاده میکنند بسیار بالاست و کنترل آن هم مشکل به نظر میرسد برای این منظور سازمان NIOSH  پیشنهاد کرده که از سال 1974 به بعد مصرف موادی که دارای سیلیکا وماسه بیشتر از یک درصد هستند ممنوع می باشد .

 

2.   برای کنترل عوارض بیماریهای مربوط به سیلیس از سیستم تهویه موضعی وعمومی طبق متد NIOSH 7500,7602 استفاده شود .

3.   استفاده از روشهای کاهش آلودگی مانند تعمیر ونگهداری به موقع ماشین آلات ،تمیز کردن ادوات وسایل مربوطه،استفاده از کابینتهای بسته برای کاهش پراکندگی سیلیس.ماشینهای تمیز کننده در کارگاههای که عملیات بلستینگ انجام میشود باید بکار گرفته شود .افرادی که با سیلیس کار میکنند باید از پوششهای مناسب وppe مناسب این کار استفاده نمایند .اطاقهای بلاستینگ باید دارای سیستم تهویه مناسب بوده وروشنایی لازم نیز لحاظ شود ضمنا تمامی افراد با وجود سیستم تهویه باید از وسایل حفاظت فردی مناسب PPE  در حین کار استفاده نمایند .هیچ گونه درز وشکافی در دیواره وسقف این اتاقها نباید وجود داشته وسیستم تهویه نیز کارایی وربایش لازم را داشته باشد .استفاده مجدد از سیلیکای مصرف شده با توجه به این که ابعاد ذرات آن کوچکتر شده است توصیه نمیشود سیلیس مصرف شده می بایست با احتیاط جمع آوری وبه محل مناسب جهت دفن فرستاده شود .

4.   رعایت موارد بهداشتی حین کار وهر چه در معرض بودن کمتر .تمامی افرادی که با سیلیس سروکار دارند باید قبل از غذا دستهای خود را  کاملا با آب وصابون بشویند و در حین کار هر گونه خوردن ،آشامیدن وسیگار کشیدن ممنوع است .کارگران باید پس از اتمام روزانه کار حمام کرده وسپس با لباسهای پاک محل کار خود را ترک نمایند .خودروهای این افراد نیز باید در محل دورتری از محوطه عملیات پارک شود .

5.   استفاده از لباسهای یکبار مصرف وقابل شستشو درمحل کار-استفاده از لباسهای بلاستینگ در منزل یا محل کار به هیچ عنوان جایز نیست

 

6.   دوش گرفتن روزانه بعد از اتمام کار وتعویض لباس بعد از ترک محل کار بدین معنی که از انتقال آلودگی به منزل ،خودرو و.. جلوگیری شود .

استفاده از ماسکهای تنفسی مناسب تایید شده توسط مراکز مجاز-استفاده از وسایل حفاظت فردی به تنهایی برای عملیات بلاستینگ کافی نیست وباید از تهویه مناسب نیز بهره گرفت .

·         آموزش نحوه کار درست با ابزار وسایل درحین کار

·         استفاده درست  از ماسک ووسایل حفاظت فردی

·         بازرسی مرتب روزانه از وسایل وادوات کار

·         آزمایش صحت وسایل حفاظت فردی

·         بازرسی نگهداری  وتعمیر درست وسایل

·         انبار داری ایمن  سیلیس

·         PPE باید دارای استاندارد لازم باشند .

7.   معاینات منظم دوره ای برای کارگران وافراد در معرض سیلیکا

·         آزمایشات قبل از استخدام ودوره ای حداقل هر سه سال

·         افراد مشکوک بلافاصله به مراکز درمانی اعزام شوند

·         بررسی سوابق شغلی ومدارک پزشکی کارکنان ونیز بیماریهای ریوی پرسنل

·         اسپیرومتری ورادیولوژی وآزمایشات خون

·         بررسی بیماری سل در این افراد

8.   نصب تابلوهای هشداردهنده وبهداشتی درمحلهایی که افراد در معرض سیلیس هستند .

9.   آموزش مداوم به کارگران در مورد شناخت علایم ،نشانه ها وعوارض مربوط به سیلیکا

·         اطلاع رسانی در مورد خطرات بالقوه وبیماری سیلیکوزیس ونحوه پیشگیری از این بیماری

·         آمار افراد مبتلا به سیلیکوزیس سل و... به پرسنل داده شود

·          نصب دستور العمل ونحوه کار ایمن با سیلیس در محل کار

·         استفاده از MSDS  در محل کار و آموزش به کارگران درمورد نحوه استفاده آن

·         برگزاری کارگاههای آموزشی

·         نحوه گزارش موارد مشکوک اقدامات کنترلی وپیشگیرانه

10.                       گزارش سریع موارد مشکوک ابتلا به سیلیکوزیس وبیماریهای مربوطه به مراکز درمانی

11.                       وسایل وتجهیزات کار با سیلیس چون با سیستم هوای فشرده کار میکنند باید موارد زیر در آنها رعایت شود

·         داشتن گواهی سلامت فنی CERTIFICATE از مراکز بازرسی فنی برای مخازن تحت فشار         

·         بررسی تمامی رابطها وبستها قبل از شروع بکا

·         استفاده از سیستم قطع کن خودکار در نازل پاشنده سیلیس

·         سالم بودن تمامی گیجها ومانومتر ها

·         مخزن سیلیس باید سالم بوده وعاری از هرگونه خوردگی ،پوسیدگی باشد

·         نحوه ریختن سیلیس داخل مخزن کاملا خودکار بوده ودستی نباشد .

·         به جای سیلیس می توان از از ساینده های دیگر مانند گرانول اکسید آلومینیوم ذرات آهن لعاب دار ذرات چدن malleable  وذرات سنباده استفاده نمود .

·         قطعاتی که خیلی بزرگ نیستند  وامکان جابجایی آنها مقدور است را باید در داخل سالن محصور سند بلاست نمود .

·         سالن بایستی  به نحوی باشد که  رانش هوا از سمت بالا به پایین انجام شود بدین معنی که ضریب خروجی هوا به میزانی باشد تا باعث فشار منفی کمی در سالن سند بلاست گردد تا هوای تازه بتواند از بالا وارد سالن شده وآلودگی از منافذ سالن به بیرون انتشار نیابد .در کف سالن ویا دو طرف دیوار سالن درمحاذی کف که در مسیر هوای خروجی به هوای آزاد است جریان هوای آلوده باید از فیلتر های موثر پارچه ای یا از سیلیکون  یا رسوب دهنده های الکترو استاتیک عبور یابد تا مواد ساینده گرفته شود وبرای استفاده مجدد در مخزنی که در زیر سالن سند بلاست قرار داده میشود جمع آوری گردد .

·         محلهایی که تاسیسات ثابت مانند بویلر ها مخازن سوخت ویا لوله کشی ها قرار دارد محدوده  سند بلاست کاری بایستی با اسکلت بندی وچادر کشی محصور گردد .

·         اپراتور سند بلاست کار بایستی مجهز به وسایل حفاظت فردی شامل کلاه خود مخصوص سند بلاست air line helmet ، لباس کار با پیش بند مقاوم، چکمه لاستیکی و دستکش ساق بلند باشد .

·         کلاه سند بلاست کار نباید در اختیار فرد دیگری باشد .شیلنگ هوا رسانی کلاه سند بلاست کار بایستی به منبع هوای سالمی متصل شود که دبی هوا رسانی آن کمتر از 17%متر مکعب دردقیقه نباشد .هوای مذکور بایستی توسط فیلتر مناسبی که بدون کاهش اکسیژن هوا بتواند رطوبت ،دوده های روغنی ،ذرات وغبارات به هرگونه گازهای سمی که از کمپرسور هواتولید میشود مانند co-co2  اکسید های فلزی گوگرد یا نیتروژن دار را جذب نماید توصیه میشود در هوای تنفسی نباید بیش از 50 PPM  کربن منوکسید و بیش از 1000PPM کربن دیوکسید وجود داشته باشد .

·         مراقبتهای دوره ای برای نگهداری تجهیزات و وسایل وسیستم های تهویه و وسایل حفاظت فردی بعمل آید و مخازن تحت فشار کمپرسور و مخلوط کن AIR BLAST CHAMBER  سالانه بکبار تحت فشار تست هیدورستاتیک واقع شود .ساعت کار سند بلاست کار در شبانه رور باید کمتر از 8 ساعت بوده واپراتور نباید بیش از 40 دقیقه بطور مداوم در داخل سالن سند بلاست کار نماید و در مدتی که به تناوب سندبلاست کار در سالن کار مینماید  به توسط شخص دیگری که در خارج از سالن  باشد مورد مراقبت قرار میگرد .توزیع نور مناسب در سالن  وسیستم ارتباط تلفنی یا صوتی بین مراقب و فرد سند بلاست کار الزامیست .در صورتیکه جهت تامین روشنایی نتوان از فشار برق تا 50 ولت استفاده نمود برای جلوگری از خطر برق گرفتگی افراد لازم است مقررات ایمنی استفاده از ولتاژ وسیستم ارتینگ برای وسایل الکتریکی لحاظ شود .

·         افرادی که در نزدیک سالن سند بلاست می باشند وافراد دیگری که در محلهایی به نحوی در معرض استنشاق غبارات ناشی از سند بلاست کاری قرار دارند بایستی از فیلتر تنفسی مناسب استفاده نمایند .

·         ازمایشهای پزشکی شامل X-RAY  از ریه ها واسپیرومتری برای سند بلاست کاران سالی یکبار الزامیست بایستی در پرونده پزشکی آنها نتایج ثبت شود ودر صورت بروز علایمی دال بر بیماری شغلی کار آنان بایستی عوض شود .

·         به منظور جلوگیری از عوارض ناشی از الکتریسیته ساکن هنگام عبور مواد ساینده از لوله رابط به نازل ،جریان ایجاد شده توسط سیم ارت بایستی به زمین منتقل شود تا از ترکیدن لوله رابط یا ایجاد شوک الکتریکی به سند بلاست کار جلوگیری شود .

·         پس از پایان کار در هرشیفت سند بلاست کار بایستی وسایل حفاظت فردی خود را تمیز نموده و برای شیفت بعد آماده در قفسه مربوط به خود قرار دهد تا پس از استحمام و تعویض لباس از خود رفع آلودگی نموده باشد .

·         در صورت انجام کار در ارتفاع مقررات مربوط به داربستها واستفاده از کمربند ایمنی الزامیست .

·         مدیر واحد بایستی شخصی را جهت نظارت بر کار کارگاههای سند بلاست تعیین نماید تا مقررات فوق را کنترل نماید .

·         شخص مذکور قبل از شروع کار تمامی موارد ایمنی از جمله وضعیت شلنگها ،رابطها و بستها را بازدید و در صورت اطمینان از سلامت آنها اجازه کار را صادر نماید .

·         اپراتور سند بلاست بایستی دوره آموزشی ایمنی را گذرانده باشد وتجربه لازم را برای سرعت در مانور بستن شیر مخلوط کن هوا ومواد ساینده که فشاری بین 5/5 تا 5/6 KGF/CM2  دارا است را هنگام موارد اضطراری داشته باشد .

·         نازل سند بلاست برای جلوگیری از بروز حوادث احتمالی زمانی که اپراتور دچار حادثه گردیده باید بطور خود کار با برداشتن دست از روی آن قطع شود توسط قطع کن خودکار Dead Man Handel

 

 

Ref:

1.     OSHA 29CFR1910.1000

2.     NIOSH 1990

3.     MESSBAREH  Catalogue

 

 

+   امین زمزم ; ۱٢:۱٢ ‎ق.ظ ; دوشنبه ۳ اسفند ،۱۳۸۸

 

 متن فارسی استاندارد ایمنی و بهداشت شغلیOHSAS 18001: 1999))

نکته:

OHSAS مخفف عبارت Occupational Health and Safety Assessment Series  می باشد.

1ـ دامنه کاربرد ( SCOPE ) :

        مشخصات این سری ارزیابی بهداشت حرفه ای و ایمنی ( OHSAS 18001 ) الزاماتی را برای یک سیستم مدیریت بهداشت شغلی و ایمنی ( OH & S ) معین می نماید تا یک سازمان بتواند با کنترل خطرات ( ریسک ها ) بهداشتی و ایمنی ، عملکرد خود را بهبود بخشد .OHSAS 18001 خود بیانگر معیار عملکرد بهداشتی و ایمنی خاصی نیست و کلیه جزییات لازم برای طراحی یک سیستم مدیریتی را نیز ارائه نمی دهد. مشخصات OHSAS 18001 در مورد هر سازمانی که مایل به اعمال موارد زیر باشد کاربرد دارد :

الف ) ایجاد یک سیستم مدیریت بهداشت شغلی و ایمنی به منظور حذف یا کاهش خطرات (‌ ریسک ) برای کارکنان و سایر طرفهای ذینفع که ممکن است در معرض خطرات ( ریسک ) بهداشتی و ایمنی ناشی از فعالیتهای سازمان باشند .

ب ) استقرار ، حفظ و بهبود مستمر یک سیستم مدیریت بهداشت شغلی و ایمنی

ج ) حصول اطمینان از انطباق با خط مشی بهداشت شغلی ایمنی که خود تعیین کرده است

د ) اثبات این انطباق به دیگران

ه ) درخواست گواهی / ثبت سیستم مدیریت بهداشت شغلی و ایمنی خود توسط یک سازمان بیرونی

و ) تعیین انطباق با این مشخصات و اظهار آن توسط خود سازمان

تمام الزامات مندرج در OHSAS 18001 به منظور لحاظ شدن در یک سیستم مدیریت بهداشت شغلی و ایمنی در نظر گرفته شده اند . گستره کاربرد آن به عواملی مانند خط مشی بهداشت شغلی و ایمنی ، ماهیت و شرایطی که در آن فعالیت می نماید ، اندازه سازمان و نیز خطرات و پیچیدگی این فعالیتها بستگی دارد .

توجه : OHSAS 18001 قصد دارد تا به موضوعات بهداشت شغلی و ایمنی اشاره نماید و نه به ایمنی محصول و خدمات

 

2ـ استاندارد مرجع ( NORMATIVE REFERENCES ) :

       

OHSAS 18002 : 1999 Guide line for implementation of OHSAS 18001

BS 8800 : 1996 Guide to occupational Health & safety Management systems

 

 

3ـ تعاریف ( DEFINITION ) :

3ـ1ـ حادثه ( Accident ) :

یک اتفاق یا واقعه ناخواسته که منجر به مرگ ، بیماری ، جراحت ، صدمه و یا سایر خسارات گردد .

3ـ2ـ ممیزی ( Audit ) :

        بررسی ( و در صورت امکان مستقل ) به منظور تعیین اینکه آیا فعالیتها و نتایج حاصل از آنها با ترتیبات برنامه ریزی شده مطابقت دارد و آیا این ترتیبات به طور موثر و مناسب برای دستیابی به خط مشی و اهداف سازمان اجرا شده اند.

 3ـ3ـ بهبود مستمر ( Continual Improvement ) :

        فرآیند ارتقای سیستم مدیریت بهداشت شغلی و ایمنی برای دستیابی به بهبودهایی در عملکرد کلی بهداشتی و ایمنی ، در راستای خط مشی بهداشتی و ایمنی سازمان .

3ـ4ـ خطر ( Hazard ) :

        موقعیت یا منبع بالقوه ایجاد خسارات انسانی یا بیماری ، تخریب اموال و تجهیزات ، صدمه به محیط کارگاه ( یا محیط زیست ) و یا ترکیبی از آنها .

3ـ5ـ شناسایی خطر ( Hazard Identification ) :

فرآیند شناسایی ( تشخیص ) وجود خطر یا عامل زیان آور و تعیین مشخصات آن .

3ـ6ـ رویداد ( Incident ) :

        یک رخداد یا اتفاق ( برنامه ریزی نشده ) که منجر به یک حادثه ( accident ) شده و یا پتانسیل منجر شدن به حادثه را داشته باشد .

یادآوری : یک رویداد ( incident ) که منجر به بیماری ، جراحت ، صدمه و یا سایر خسارات نشده است را misses – near نیز می گویند کلمه رویداد ( incident ) شامل این موارد misses – near هم می شود .

 

3ـ7ـ طرف ذینفع ( Interested Parties ) :

فرد یا گروهی که به عملکرد بهداشت شغلی و ایمنی یک سازمان مرتبط می باشد و یا از آن تاثیر می پذیرد

3ـ8ـ عدم انطباق ( Non conformance ) :

        هرگونه انحراف از استانداردهای کاری ، دستورالعملها ، روشهای اجرایی ، مقررات ، عملکرد سیستم مدیریتی و غیره که به طور مستقیم منجر به جراحات یا بیماری ، صدمه به محیط کارگاه و یا ترکیبی از اینها شود .

3ـ9ـ اهداف ( Objectives ) :

        اهداف یا مقاصد که در قالب عملکرد بهداشت شغلی و ایمنی بیان شده و سازمان خود را مقید به حصول آنها       می داند .

یادآوری : اهداف حتی المقدور باید کمی باشند .

3ـ10ـ بهداشت شغلی و ایمنی ( Occupational Health and Safety ) :

        شرایط و عواملی که می تواند بر سلامتی ( being-well ) کارکنان ، کارگران موقتی ، پرسنل ، پیمانکاران ، میهمانان و مراجعه کنندگان و یا هر فرد دیگری در محل کار تاثیر بگذارد .

یادآوری : منظور از سلامتی ( being-well ) در اینجا ، سلامتی به معنای عام می باشد .

3ـ11ـ سیستم مدیریت بهداشت شغلی و ایمنی ( OH & S Management System ) :

        بخشی از کل سیستم مدیریت که مدیریت بر ریسکهای بهداشتی ـ ایمنی ناشی از فعالیتهای هر سازمان را تسهیل    می نماید . این شامل ساختار سازمانی ، فعالیتهای طرح ریزی ، مسئولیتها ، روشها ، فرآیندها و منابع برای تهیه ، اجرا ،‌ بازنگری و حفظ خط مشی بهداشت شغلی و ایمنی می باشد .

3ـ12ـ سازمان ( Organization ) :

        شرکت ، بنگاه ، اداره ، مجتمع کاری ، نهاد مسئول ، انجمن یا بخش یا ترکیبی از آنها ، اعم از ثبت شده یا نشده ، دولتی ، عمومی یا خصوصی که دارای وظایف و تشکیلات اداری خاص خود باشند .

3ـ13ـ عملکرد ( Performance ) :

        نتایج قابل اندازه گیری سیستم مدیریت بهداشت شغلی و ایمنی مربوط به کنترل ریسکهای بهداشتی و ایمنی توسط یک سازمان ، بر مبنای خط مشی و اهداف .

یادآوری :‌ اندازه گیری عملکرد شامل اندازه گیری فعالیتهای مدیریت بهداشتی ـ ایمنی و نتایج آن می باشد .3ـ14ـ ریسک ( Risk ) :

ترکیب یا تابعی از احتمال و پیامدهای ناشی از وقوع یک اتفاق خطرناک مشخص .

3ـ15ـ ایمنی ( Safety ) :

در امان بودن از ریسک غیر قابل قبول یک خطر .

3ـ16ـ ریسک قابل تحمل ( Tolerable Risk ) :

ریسکی که میزان آن تا حد قابل تحمل توسط سازمان و با در نظر گرفتن الزامات قانونی و خط مشی بهداشتی ـ ایمنی پایین آمده است .

3ـ17ـ بیماری شغلی ( Ill – Health ) :

بیماری که از فعالیت یا محیط کاری مشخص ناشی شده باشد و یا توسط این فعالیتها / محیط ، تشدید گردد .

 4ـ عناصر سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی:

4ـ1ـ الزامات کلی :

        سازمان باید یک سیستم مدیریت بهداشت شغلی و ایمنی ایجاد نموده و برقرار نگهدارد که الزامات آن در کل بند 4 تشریح می شود . باید توجه داشت که هدف از استقرار سیستم ایمنی و بهداشت شغلی همانگونه که در ویژگیهای OHSAS 18001 درج شده است ، بهبود عملکرد سازمان در زمینه ایمنی و بهداشت شغلی است . نکته مهم اینست که پیاده سازی یک سیستم مدیریت به خودی خود برای سازمان مفید نیست بلکه هنگامی این امر پسندیده است که بتواند موجب بهبود عملکرد سازمان در زمینه ای شود که سیستم مدیریت برای آن طراحی و اجراشده است.

        ویژگیهای مندرج در OHSAS 18001 نیز همگی بر این پایه استوارند که سازمان به طور مداوم سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی خود را بررسی ، ارزیابی و بازنگری می کند تا فرصتهای بهبود را شناسایی کند و آنها را به کار گیرد . در نهایت بهبود در سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی سازمان باید موجب بهبود در عملکرد ایمنی و بهداشت شغلی سازمان شود . تنها در این صورت است که می توان انتظار داشت پیاده سازی سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی موجب افزایش ارزش افزوده برای فعالیتهای سازمان شود . پیامد سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی ، ایجاد فرایندی منسجم برای دستیابی به بهبود مستمر است که میزان و دامنه این فرآیند ، با توجه به جنبه های اقتصادی و سایر شرایط ، توسط سازمان تعیین می شود .

4ـ2ـ خط مشی ایمنی و بهداشت شغلی ( OH & S Policy ) :

        مدیریت ارشد باید خط مشی بهداشت شغلی و ایمنی سازمان را که در آن اهداف و تعهد به بهبود عملکرد بهداشتی ـ ایمنی به روشنی مورد تاکید قرار گرفته است ، تعریف و مدون نماید . مدیریت مذکور باید اطمینان یابد که خط مشی تدوین شده متضمن موارد ذیل باشد :

الف ) متناسب با ماهیت و گستردگی و میزان ریسکهای بهداشتی ـ ایمنی سازمان باشد .

ب )‌ شامل تعهد به بهبود مستمر باشد .

ج ) حداقل شامل تعهد به تبعیت از قوانین بهداشت شغلی و ایمنی مرتبط و نیز الزامات دیگری که سازمان آنها را تقبل نموده است ،‌ باشد .

د ) مدون ، اجرا و برقرار نگهداشته شود .

ه ) به کلیه کارکنان ابلاغ گرد تا ایشان را از الزامات بهداشتی ـ ایمنی خود آگاه نماید .

و ) برای عموم و افراد علاقه مند ( جهت هرگونه پیشنهاد یا انتقاد ) قابل دسترسی باشد .

ز ) به طور متناوب مورد بازنگری قرار گیرد تا از ارتباط و تناسب آن با سازمان اطمینان حاصل شود .

        خط مشی ایمنی و بهداشت شغلی عبارت است از اصول هدایت کننده اجرا و بهبود سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی سازمان به گونه ای که بتواند عملکرد ایمنی و بهداشت خود را برقرار نگهدارد و امکان بهبود آن را فراهم کند . خط مشی ، اهداف کلی را در سطحی از عملکرد که مورد نیاز سازمان است بیان می کند و سایر فعالیتهای سازمان باید در طول خط مشی و در همان راستا و نشات گرفته از آن باشد. در حقیقت خط مشی ، ساختاری را بنا می نهد که سازمان بر روی آن ، طرحهای ایمنی و بهداشت شغلی خویش را استوار می سازد . به همین دلیل در خط مشی بایستی تعهد مدیریت رده بالا به تبعیت از قوانین ذیربط و بهبود مستمر بازتاب یافته باشد .

در خط مشی ایمنی و بهداشت شغلی باید موارد زیر را مورد توجه قرار داد :

راهبرد کلی و رسالت سازمان و اصول و ضوابط کلی و حاکم بر آن

نیازمندیهای طرفهای ذینفع و نحوه ارتباط با آنها

بهبود مستمر

کاهش مخاطرات

اصول راهنما

هماهنگی با سایر خط مشی های سازمان ( نظیر خط مشی کیفیت و خط مشی زیست محیطی )

شرایط محلی و منطقه ای خاص

مطابقت با مقررات و قوانین مربوط به ایمنی و بهداشت شغلی و سایر الزاماتی که سازمان تقبل کرده است.

4ـ3ـ طرح ریزی ( Planning ) :

4ـ3ـ1ـ طرح ریزی برای شناسایی خطرات ، ارزیابی ریسک و کنترل ریسک ( Planning for Hazard Identification , Risk Assessment and Risk Control ) :

سازمان باید روشهای اجرایی برای شناسایی مداوم خطرات ، ارزیابی ریسکها و اجرای اقدامات کنترلی ایجاد کرده و برقرار نگهدارد . اینها باید شامل موارد زیر باشد :

فعالیتهای عادی و غیر عادی

فعالیتهای تمام کارکنانی که به محل کار دسترسی دارند ( شامل پیمانکاران و بازدید کنندگان )

امکانات موجود در محل کار که توسط سازمان یا سایرین تهیه شده است

سازمان باید مطمئن باشد که نتایج حاصل از این ارزیابی ها و همچنین تاثیرات ناشی از اقدامات کنترلی در زمان تدوین اهداف بهداشتی ـ ایمنی در نظر گرفته می شوند . سازمان باید این اطلاعات را مستند و به روز نگهدارد .

روش ( متدولوژی ) سازمان برای شناسایی خطرات و ارزیابی ریسکها باید :

با درنظر گرفتن دامنه فعالیتها ، طبیعت و زمان تعریف شود تا اطمینان حاصل گردد که روش به کار رفته پویا می باشد و نه واکنشی

توانایی تقسیم بندی ریسکها و شناسایی خطراتی را که باید توسط اقداماتی حذف یا کنترل شوند داشته باشد.

هماهنگ با تجربه عملیاتی و ظرفیت امکانات کنترل ریسک در سازمان باشد .

ورودی های لازم را برای تعیین نیازمندیهای سازمان ، شناسایی نیازهای آموزش و یا گسترش کنترل عملیات فراهم نماید .

برخی از خطرات و مخاطرات مهم ایمنی و بهداشت شغلی عبارتند از :

الف ) سقوط اشیاء  

ب ) سقوط افراد

ج ) تشعشعات خطرناک ( نظیر رادیوگرافی )

د ) آلودگی محیط کار ، رستوران ها و دستشویی ها

ه ) برق گرفتگی

و )‌ آتش سوزی

ز ) بلایای طبیعی

ح ) کار با ماشین آلات خطرناک نظیر پرسها ، اره ها و ماشین کاری

ط ) مواد خطرناک و سمی اعم از مایع ، گاز و جامد

ی ) حمل و نقل افراد و اشیاء

روشهای متفاوتی برای مخاطره سنجی وجود دارد که یکی از معروفترین آنها تجزیه و تحلیل عوامل بالقوه شکست و تاثیر آن ( FMEA ) است . این روش پس از اینکه کارآیی خود را در زمینه ایمنی به اثبات رساند ، با قدری تغییر در مباحث کیفی نیز مورد استفاده قرار گرفت به گونه ای که یکی از الزامات استاندارد سیستم مدیریت کیفیت در صنایع قطعات خودرو ( QS 9000 و ISO/TS 16949 ) را تشکیل می دهد . حسن بزرگ FMEA این است که بدون آنکه نیاز به محاسبات پیچیده آماری یا ریاضی داشته باشد ، نتایج بسیار سودمندی به بار می آورد .

4ـ3ـ2ـ الزامات قانونی و سایر الزامات ( Legal and Other Requirements ) :

        سازمان باید روش اجرایی برای شناسایی و دستیابی به الزامات قانونی و سایر الزامات بهداشت شغلی و ایمنی که قابل اعمال در آن باشد ( متناسب با مدیریت بهداشت شغلی و ایمنی ) ایجاد و برقرار نماید . سازمان باید این اطلاعات را به روز نگهدارد . اطلاعات مربوط به الزامات قانونی و سایر الزامات باید به اطلاع کارکنان سازمان و سایر طرفهای ذینفع مرتبط رسانده شود . برخی از الزامات دیگر که ممکن است برای سازمان کاربرد داشته باشند عبارتند از:

آیین کارهای صنعتی

توافق نامه های منعقده با سازمانهای دولتی و عمومی

راهنمایی هایی که جنبه مقرراتی ندارند

برای همسازی با مقررات قانونی ، سازمان باید الزامات قانونی مرتبط با فعالیتها ، محصولات و خدمات خود را که جنبه ایمنی دارند شناسایی کرده و درک کند . قوانین ممکن است به شکلهای متفاوتی وجود داشته باشند :

قوانین ویژه در خصوص فعالیتها نظیر مجوزهای بهره برداری

قوانین ویژه در خصوص محصولات یا خدمات

قوانین ویژه در خصوص صنعتی که سازمان در آن زمینه فعالیت می کند

قوانین عمومی ایمنی و بهداشت

برای شناسایی این قوانین و نیز تغییرات آنها می توان از منابع مختلفی استفاده کرد مانند :

سازمانهای دولتی

تشکل های صنفی و صنعتی

بانکهای اطلاعاتی موجود

خدمات تخصصی مشاورین و کارشناسان ایمنی

بهترین روش ،‌ تهیه لیستی از قوانین مرتبط با فعالیتها ، محصولات و خدمات سازمان است که به طور دائم به روز   می شوند . این کار مشابهت فراوانی با شناسایی و مطابقت با استانداردهای عملیاتی ، محصولات و خدمات در سیستمهای مدیریت کیفیت دارد .

4ـ3ـ3ـ اهداف ( Objectives ) :

        سازمان باید اهداف بهداشت شغلی و ایمنی مدونی در هر بخش و سطحی در درون سازمان که مرتبط باشد ایجاد کرده و برقرار نگهدارد . سازمان هنگام تعیین و بازنگری اهداف خود باید الزامات قانونی و سایر الزامات ، خطرات   ( عوامل زیان آور ) بهداشتی ـ ایمنی و ریسک ها ، گزینه های فن آوری ، الزامات مالی و عملیاتی و بازرگانی خود و نیز نظرات طرفهای ذینفع را در نظر گیرد . اهداف باید با خط مشی بهداشت شغلی و ایمنی و از جمله تعهد به بهبود مستمر سازگار باشد . به هنگام تدوین اهداف باید در نظر داشت که این اهداف به منظور دستیابی به خط مشی ایمنی و بهداشت شغلی ایجاد می شوند . بنابراین اهداف باید در راستای خط مشی بوده و از سازگاری کامل با آن برخوردار باشند . بهترین روش این است که خط مشی ایمنی و بهداشت شغلی به گزاره هایی تقسیم و اهداف بر اساس این گزاره ها تدوین شوند .به هنگام تدوین اهداف همچنین باید به یافته های حاصل از بازنگری های ایمنی و نیز خطرات و مخاطرات ایمنی تعیین شده توجه داشت . سایر مواردی که به هنگام تدوین اهداف مورد استفاده قرار می گیرند عبارتند از :

مطابقت با قوانین و مقررات ایمنی و بهداشت شغلی

نظرات طرفهای ذینفع

شاخصهای عملکرد ایمنی و بهداشت شغلی  

        تدوین روش اجرایی برای تعیین اهداف اگرچه به عنوان الزام استاندارد تعریف نشده لیکن می تواند بسیار مفید واقع شود . روش بسیار مناسب جهت ارزیابی اهداف و تعیین مناسب بودن آنها ، روش آزمون هوشمند ( Smart Test ) است . در این روش عواملی که باید به هنگام تدوین و ارزیابی اهداف مورد توجه قرار گیرند به طور بسیار خلاصه و روشن تبیین می شود . این عوامل عبارتند از :

مشخص بودن : اهداف باید مشخص بوده و از به کارگیری جملات و الفاظ مبهم در آنها خودداری شود .

سنجش پذیری : اهداف باید حتی المقدور قابل اندازه گیری باشد . بیان اهداف به صورت وصفی در بسیاری از موارد ، تعیین میزان دستیابی به آنها را با مشکل مواجه می کند .

مورد توافق بودن : اهداف باید موافق نظر افرادی باشد که قرار است جهت دستیابی به آنها اقدام کنند و به تایید آنان برسد . به بیان بهتر لازم است یک توافق جمعی در خصوص اهداف ایمنی و بهداشت شغلی سازمان وجود داشته باشد .

واقع نگرانه بودن : اهداف باید واقع بینانه و با در نظر گرفتن امکانات ، محدودیتها و وضعیت فعلی سازمان تدوین شوند . اگر اهداف بلند پروازانه باشند ، علاوه بر ایجاد مغایرت و عدم تطابق ، انگیزه و تلاش کارکنان در جهت دستیابی به آن را نابود خواهد کرد و موجب بروز دلسردی در میان آنان خواهد شد . همین طور اگر اهداف بسیار بدبینانه تدوین شوند ، سازمان نخواهد توانست به میزان مطلوبی از بهبود در عملکرد خود دست یابد . علاوه بر این ، واقع بینانه بودن یک هدف ،‌ بدین معناست که هدف باید معقول و مرتبط با خط مشی ایمنی و بهداشت شغلی سازمان باشد .

زمان بندی : اهداف باید در یک محدوده زمانی بیان شوند . عدم وجود یک مهلت برای دستیابی به هدف ، موجب خواهد شد که سازمان تلاش لازم جهت دستیابی به آن را از خود نشان ندهد .

تعیین یک زمان مشخص برای دستیابی به هدف باعث خواهد شد که سازمان بتواند در فواصل زمانی معین میزان دستیابی به هدف را ارزیابی کند و در صورت لزوم برنامه ها و روشهای دستیابی به اهداف را مورد بازنگری قرار دهد.

 

4ـ3ـ4ـ برنامه ( های ) مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی (OH & S Management Programs):

سازمان باید برنامه هایی برای دستیابی به اهداف ایجاد کرده و برقرار نگهدارد که شامل موارد زیر باشد :

الف ) تعیین مسئولیتها برای دستیابی به اهداف در هر بخش و سطحی از سازمان که مرتبط باشد .

ب ) نحوه و زمان بندی دستیابی به آنها : برنامه ( های ) مدیریت بهداشت شغلی و ایمنی باید در فواصل زمانی مناسب و مشخص مورد بازنگری قرار گیرد . این برنامه ( ها ) هر جا که لازم باشد باید اصلاح شوند تا هرگونه تغییر در فعالیتها ، محصولات ، خدمات یا شرایط عملیاتی سازمان در آنها ملحوظ گردد .

        ایجاد و به کارگیری یک یا چند برنامه ، عاملی کلیدی برای اجرای موفق سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی است.در این برنامه باید نحوه دستیابی به اهداف از جمله زمانبندی و کارکنان مسئول اجرای آن تشریح شود . برنامه را می توان به بخشهایی تقسیم کرد که هر کدام ، عناصر خاصی از عملیات سازمان را در بر گیرد . نباید فراموش کرد که این برنامه باید شامل بازنگری ایمنی و بهداشت شغلی در فعالیتهای جدید باشد . برنامه های مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی باید با هدف دستیابی به اهداف ایمنی و بهداشت شغلی تدوین شوند . به همین دلیل به هنگام تدوین برنامه باید کلیه اهداف ایمنی و بهداشت شغلی در نظر گرفته شوند . به منظور دستیابی به حداکثر اثربخشی لازم است برنامه های مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی به صورت هماهنگ و سازگار با برنامه راهبردی سازمان تدوین شوند . در چنین حالتی است که می توان انتظار حمایت کامل مدیریت از برنامه را داشت . هر برنامه باید به سه سوال در خصوص یک هدف پاسخ دهد :

چگونه : چگونه قرار است این هدف به وقوع بپیوندد ؟

چه کسی : چه کسی قرار است این کار را انجام دهد ؟

چه هنگام : چه زمانی این کار باید انجام شود ؟

تدوین یک روش اجرایی برای تنظیم برنامه های ایمنی و بهداشت شغلی در اکثر مواقع فواید بسیاری دارد .       برنامه های مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی یکی از قویترین ابزارهای مدیریت برای بهبود عملکرد و بهداشت شغلی سازمان می باشند . این برنامه ها باید پویا بوده و به منظور سازگاری با تغییرات اهداف سازمان مورد بازنگری قرار گیرند .

 

4ـ4ـ اجرا و عملیات ( Implementation and Operation ) :

4ـ4ـ1ـ ساختار و مسئولیت ( Structure and Responsibility ) :

         وظایف ، مسئولیتها و اختیارات کارکنانی که در مدیریت ، اجرا و تایید فعالیتهای موثر بر ریسکهای بهداشتی ـ ایمنی سازمان نقش دارند باید تعیین ، مدون و ابلاغ شوند تا مدیریت بهداشتی ـ ایمنی موثر تسهیل شود . مسئولیت نهایی   ( اجرای صحیح نظام مدیریت ) بهداشتی ـ ایمنی بر عهده مدیریت رده بالای سازمان می باشد . سازمان باید یکی از مدیران رده بالا ( به عنوان مثال در سازمانهای بزرگ یکی از اعضای هیات مدیره یا هیات اجرایی ) را با مسئولیتهای ویژه به عنوان نماینده مدیریت منصوب نماید ، تا از استقرار و اجرای مناسب الزامات سیستم مدیریت بهداشت   شغلی و ایمنی در تمام قسمتها و حوزه های عملیاتی اطمینان یابد .

نماینده مدیریت سازمان باید دارای وظایف ، مسئولیتها و اختیارات معینی برای موارد زیر باشد :

الف ) حصول اطمینان از اینکه الزامات مدیریت بهداشت شغلی و ایمنی بر طبق مشخصات OHSAS 18001     می باشد . ( و اجرا و حفظ نیز می گردد )

ب ) حصول اطمینان از اینکه الزامات مدیریت بهداشت شغلی و ایمنی جهت بازنگری و به عنوان پایه ای برای بهبود این سیستم ، به مدیریت رده بالا اعلام می گردد . کلیه کسانی که دارای مسئولیتهای مدیریتی می باشند باید تعهد خود را به بهبود مستمر عملکرد بهداشتی ـ ایمنی نشان دهند .

یادآوری : ( سازمان باید منابع ضروری برای اجرا و کنترل سیستم مدیریت بهداشت شغلی و ایمنی را فراهم نماید) این منابع شامل منابع انسانی ، مهارتهای تخصصی ، فن آوری و منابع مالی می باشد .

        برای اجرای اثربخش سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی لازم است سازمان توانایی ها و سازوکارهای پشتیبانی لازم جهت دستیابی به خط مشی و اهداف ایمنی و بهداشت شغلی ایجاد کند و به طور مستمر بهبود دهد .   توانایی ها و پشتیبانی های مورد نیاز سازمان به منظور آمادگی در برابر تغییر خواسته های طرفهای ذینفع و فرآیند بهبود مستمر توسعه می یابند . برای دستیابی به اهداف ایمنی و بهداشت شغلی ، سازمان باید انسانها ، سیستمها ، راهبردها ، منابع و ساختار لازم را شناسایی و به کار گیرد . برای بسیاری از سازمانها استقرار سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی  می تواند با نگرش مرحله ای صورت پذیرد . بنابراین لازم نیست در ابتدای استقرار این سیستم کلیه منابع و ساختار در سطح عالی وجود داشته باشد ، بلکه مهم این است که بر اساس سطح آگاهی سازمان ، مخاطرات و انتظارات طرفهای ذینفع سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی پایه مستقر شود و سپس با اتکا به دیدگاه بهبود مستمر ، این دیدگاه ارتقا یابد . ابتدا باید ساختار سازمانی ایجاد شود و در صورتی که چنین ساختاری موجود باشد ، باید با درنظر گرفتن الزامات سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی مورد بازنگری قرار گیرد .

        ساختار سازمان متشکل از دو بخش اساسی یعنی نمودار سازمانی و شرح وظایف و اختیارات عناوین مختلف سازمان است . همانطور که می دانیم هدف از استقرار یک سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی این نیست که سازمان تمامی انرژی خود را صرف ایجاد محیط امن کند . چرا که رسالت اصلی هر سازمانی در وهله اول ، بقای سازمان در محیط رقابتی است و سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی نیز در نهایت باید سازمان را در دستیابی به این رسالت یاری کند . به همین دلیل به هنگام ایجاد یا بازنگری ساختار سازمانی مطابق با نیازمندیهای OHSAS باید رسالت کلی سازمان تعریف و بر آن اساس اجزایی که برای دستیابی به آن رسالت مورد نیازند ، ایجاد شود . این اجزا به صورت عناوین و واحدهای سازمان به هر شکل مناسب تعریف می شوند . حال با این اطلاعات باید اجزایی را که مسئولیت و نقش در استقرار موثر سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی دارند ، شناسایی کرد و این وظایف و نقشها را در قالب شرح وظایف و اختیارات به آنها ابلاغ کرد .

        در سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی هیچ واحد یا فرآیند سازمانی که مرتبط با ایمنی و بهداشت شغلی نباشد ، وجود ندارد . اجرای موفقیت آمیز سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت  شغلی تعهد تمامی کارکنان سازمان را می طلبد . بنابراین مسئولیتهای ایمنی و بهداشت شغلی نباید محدود به امور ایمنی انگاشته شود ، بلکه    می تواند امور دیگر سازمان مانند مدیریت عملیات یا سایر وظایف کارکنان به جز موارد ایمنی و بهداشت را نیز در بر گیرد . این تعهد باید از بالاترین سطوح مدیریت شروع شود . لذا مدیریت رده بالا بایستی خط مشی ایمنی و بهداشت شغلی را ایجاد کند و اطمینان حاصل نماید که سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی اجرا می شود . به عنوان بخشی از این تعهد ، مدیریت رده بالا بایستی فرد یا افراد خاصی را به عنوان گماشته مدیریت با مسئولیت و اختیار تعریف شده برای اجرای سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی تعیین کند . سازمانهای بزرگ یا پیچیده می توانند بیش از یک گماشته مدیریت داشته باشند . در شرکتهای کوچک یا متوسط این مسئولیتها می تواند توسط یک نفر انجام شود . اکیدا توصیه می شود که گماشته مدیریت در نمودار سازمانی مشخص شده باشد .

         این امر اگرچه صراحتا در استاندارد OHSAS خواسته نشده است لیکن باعث خواهد شد که اولا تمامی پرسنل به راحتی از وجود و موقعیت چنین سمتی مطلع شوند و ثانیا با توجه به ارتباط مستقیم گماشته مدیریت با مدیریت رده بالا ، جایگاه و اختیارات وی مستحکم تر شود . به همین ترتیب حائز اهمیت است که سایر مسئولیتهای کلیدی سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی به درستی تعریف شود و به کارکنان مربوطه منتقل شود. مدیریت رده بالا همچنین باید اطمینان حاصل کند که منابع مناسب همواره فراهم است تا مطمئن شود که سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی اجرا     می شود و برقرار می ماند . این منابع شامل منابع انسانی ، فیزیکی ( نظیر تجهیزات و تسهیلات ) و منابع لازم برای دستیابی به اهداف ایمنی و بهداشت شغلی می شود . برخی از این منابع عبارتند از :

نیروی آموزش دیده و ماهر

اطلاعات مربوط به روشهای نوین و مقررات جدید

تجهیزات و ماشین آلاتی که نکات ایمنی در آنها رعایت شده باشد

تسهیلات ایمنی و بهداشتی نظیر درمانگاه ، آتش نشانی و غیره

منابع فن آوری نظیر استفاده از ربات برای فعالیتهای بسیار خطرناک 

ریشه بسیای از مغایرتها و حوادث ایمنی در عدم شناسایی و تامین منابع لازم نهفته است . به ویژه در کشور ما به منابع اطلاعاتی توجه بسیار کمی می شود و به هنگام سخن گفتن از منابع فقط منابع انسانی و فیزیکی مدنظر قرار می گیرند. از طرف دیگر سازمانهای کوچک و متوسط به دلیل محدودیتهای ناشی از امکانات خود در بسیاری موارد در تامین منابع لازم با مشکلات زیادی مواجه می شوند . در برخورد با چنین محدودیتهایی ،‌ استفاده از راهبردهای همکاری نظیر موارد زیر می تواند کمک شایانی به سازمان نماید :

استفاده از منابع اطلاعاتی و فن آوری مشتریان بزرگ

سایر سازمانهای متوسط و کوچک که همکار یا عضو یک مجموعه اند می توانند برای تبادل اطلاعات ، ایجاد و استفاده از تسهیلات مشترک ، تعریف پروژه های مشترک جهت بهبود عملکرد استفاده از مشاورین به صورت مشترک اقدام کنند .

        استفاده از موسسات استاندارد ، تشکل های سازمانهای کوچک و متوسط ، اتحادیه های صنفی برای آموزش و برنامه های افزایش آگاهی استفاده از دانشگاهها و سایر مراکز تحقیقاتی در ارتباط با منابع ، سوالات زیر می تواند راهنمای خوبی برای بررسی وضعیت سازمان در این خصوص باشد :

1 ـ سازمان چگونه منابع لازم برای دستیابی به اهداف ایمنی و بهداشت شغلی را شناسایی و تامین میکند ؟

2 ـ سازمان چگونه بین هزینه ها و فواید فعالیتهای ایمنی و بهداشت شغلی تعادل برقرار می کند ؟

 

4ـ4ـ2ـ آموزش ، آگاهی و صلاحیت ( Training , Awareness and Competence ) :

کارکنانی که وظایف آنها می تواند باعث پیامدهای بهداشت شغلی و ایمنی در محل کار شود باید واجد صلاحیت باشند . صلاحیت به معنای داشتن تحصیلات ، آموزش و یا تجربه مناسب می باشد . سازمان باید روشهای اجرایی ایجاد کرده و برقرار نگهدارد تا مطمئن شود که کارکنان در هر بخش و سطحی از موارد زیر آگاه می باشند :

الف ) اهمیت انطباق با خط مشی و روشهای اجرایی بهداشتی ـ ایمنی و با الزامات سیستم مدیریت بهداشت شغلی و ایمنی

ب ) پیامدهای بهداشتی ـ ایمنی ، حاصل از فعالیتهای کاری آنان و منافع حاصل از عملکرد بهبود یافته افراد ، اعم از بالقوه و بالفعل

ج )‌ نقش و مسئولیتهای خود در حصول انطباق با خط مشی و روشهای اجرایی بهداشتی ـ ایمنی و با نیازمندیهای سیستم مدیریت بهداشت شغلی و ایمنی و از جمله با الزامات آمادگی و واکنش در شرایط اضطراری

د ) عواقب بالقوه عدول از روشهای اجرایی عملیاتی مشخص شده

روشهای اجرایی آموزش باید سطوح مختلفی را در نظر بگیرد از جمله :

الف ) مسئولیت ، توانایی و معلومات

ب ) ریسک

قدم اول در افزایش آگاهی پرسنل نسبت به ایمنی و بهداشت شغلی ، شناسایی نیازهای آموزشی است . تهیه روش اجرایی برای تعیین نیازهای آموزشی و به روز کردن آن معمولا باعث انجام بهتر این کار می شود . نیازهای آموزشی را می توان از طرق زیر شناسایی کرد :

بررسی وظایف و مسئولیتهای هر پست و تعیین شرایط احراز با توجه به مسائل ایمنی و بهداشت شغلی و سپس مقایسه این شرایط با وضع موجود فرد متصدی شغل

نظرات مدیران و مسئولین مستقیم

نتایج ممیزی های داخلی

اقدامات اصلاحی و پیشگیرانه

اهداف ایمنی و بهداشت شغلی سازمان

قوانین و مقررات ایمنی و بهداشت شغلی

        نکته مهم در تعیین نیازهای آموزشی استمرار این فرآیند است . به بیان دیگر نیازهای آموزشی به هنگام تغییرات در فرآیندها ، اهداف و مخاطرات ایمنی و بهداشت شغلی باید مورد بازنگری قرار گیرد . بازنگری دوره ای نیازهای آموزشی تا حد زیادی می تواند از مطابقت نیازها با تغییرات اطمینان به دست دهد . مساله دیگر ، تفاوت بین آموزش و آگاهی در سیستمهای مدیریت است . آگاهی های عمومی پرسنل در خصوص مسائل ایمنی و نقش آنان درجلوگیری از مخاطرات احتمالی بسیار حایز اهمیت است . مدیریت رده بالای سازمان نقش کلیدی در ایجاد آگاهی و انگیزش نزد پرسنل دارد و باید تعهد خود نسبت به ایمنی را به طرق مختلف به سطوح پایین تر سازمان منتقل کند . همچنین کلیه پرسنل باید این تعهد و آگاهی را به همان شکل به سطح پایین تر خود منتقل کنند . در نهایت کلیه اعضای سازمان باید اهمیت دستیابی به اهداف ایمنی و بهداشت شغلی را درک کنند و از انگیزه لازم برای تلاش در راستای دستیابی به آن برخوردار شوند . به این ترتیب عملکرد ایمنی و بهداشت شغلی سازمان در کلیه سطوح افزایش       می یابد . همانگونه که قبلا نیز ذکر شد این فرآیند یک چرخه مستمر بوده و هیچگاه نمی توان ادعا کرد که سازمان دیگر نیازی به افزایش آگاهی و آموزش پرسنل ندارد .

آموزش کارکنان به طور معمول طی مراحل زیر صورت می پذیرد :

تعیین نیازهای آموزشی کارکنان

ایجاد برنامه آموزشی جهت تامین نیازهای تعیین شده

تصدیق مطابقت برنامه آموزشها با الزامات قانونی یا نیازمندیهای سازمان

اجرای برنامه های آموزشی

مستند سازی آموزشها و حفظ سوابق

ارزیابی میزان موثر بودن آموزشها

        از آنجا که مسایل ایمنی و بهداشت شغلی ارتباط مستقیم با سلامت کلیه افراد حاضر در محیط کار از جمله پیمانکاران و بازدید کنندگان دارد ، سازمان باید ثابت کند که تدابیری برای آگاهی لازم در این افراد نیز اتخاذ کرده است . این امر از طرق مختلف نظیر نصب علایم هشداردهنده و انتقال اصول ابتدایی به افراد میسر است .

4ـ4ـ3ـ مشاوره و ارتباطات ( Consultation and Communication ) :

 سازمان جهت حصول اطمینان از انجام تبادل دو طرفه اطلاعات بهداشتی ـ ایمنی مرتبط با کارکنان و طرفهای ذینفع ، باید روشهای اجرایی تدوین نماید . درگیر نمودن کارکنان با مسایل بهداشتی ـ ایمنی و مشاوره های مربوط به ایشان باید مستند شده و به اطلاع طرفهای ذینفع برسد . کارکنان باید :

الف ) جهت مدیریت بر ریسکها ، در تهیه و بازنگری خط مشی و روشهای اجرایی درگیر شوند .

ب ) در صورت بروز هرگونه تغییر که ممکن است بر بهداشت شغلی و ایمنی کارگاه موثر باشد طرف مشورت قرار گیرند .

ج ) در مورد مسایل بهداشتی و ایمنی توجیه شوند .

د ) از اینکه چه کسی ( کسانی ) نمایندگان بهداشتی ـ ایمنی آنان می باشند و نماینده مدیریت در این خصوص چه کسی است ، اطلاع داشته باشند .

در خصوص مسایل درون سازمانی اطلاعات مرتبط با ایمنی و بهداشت شغلی می تواند شامل موارد زیر باشد :

خط مشی ایمنی و بهداشت شغلی و تغییرات آن

اهداف و برنامه های ایمنی و بهداشت شغلی و تغییرات آنها

روشها و دستورالعملهای ایمنی و بهداشت شغلی و تغییرات آنها

نتایج حاصل از پایش و اندازه گیری عملکرد و اقدامات اصلاحی و پیشگیرانه مرتبط با آنها

نتایج حاصل از ممیزی های داخلی

نتایج حاصل از بررسی حوادث ، رخدادها و موارد شبه رخداد

نتایج حاصل از بازنگری مدیریت

باید توجه داشت که لزومی ندارد حتما تمامی این اطلاعات به تمامی افراد سازمان منتقل شود بلکه این اطلاعات باید به افراد مرتبط به طرز صحیح منتقل شود ، در خصوص موارد عمومی از قبیل خط مشی ، لازم است این اطلاعات به کلیه سطوح سازمانی انتقال پیدا کند . همچنین باید توجه داشت که این انتقال نباید ارتباطی یک جانبه باشد بلکه سازمان نیز باید از اطلاعات کارکنان بهره برداری لازم را بکند .

مواردی که سازمان می تواند از اطلاعات کارکنان استفاده کند عبارتند از :

تعیین اهداف ایمنی و بهداشت شغلی 

تعیین مخاطرات و مخاطره سنجی

تدوین برنامه های ایمنی و بهداشت شغلی 

منابع اطلاعات برون سازمانی مرتبط با ایمنی و بهداشت شغلی می تواند شامل این موارد باشد :

خط مشی ایمنی و بهداشت شغلی که باید به اطلاع طرفهای ذینفع برسد .

انجمنهای صنفی و مراکز تدوین قوانین ایمنی و بهداشت شغلی 

اطلاعات مربوط به مخاطرات ایمنی و بهداشت شغلی مرتبط با عملیات سازمان که به اطلاع طرفهای ذینفع می رسد .

اطلاعات لازم در خصوص برنامه ریزی اضطراری و سایر موارد مربوط که با مسئولین دولتی و عمومی رد و بدل می شود ( نظیر هماهنگی با سازمان محلی آتش نشانی )

4ـ4ـ4ـ مستند سازی ( Documentation ) :

سازمان باید برای موارد زیر اطلاعات را به شکل مناسب ، از قبیل ثبت بر روی کاغذ یا به صورت الکترونیکی ، ایجاد نموده و برقرار نگهدارد :

الف ) تشریح عناصر اصلی سیستم مدیریت و روابط متقابل آنها

ب ) رجوع دادن به مستندات مربوطه

یادآوری : به منظور استفاده موثر و کارآمد از مستندات ، بسیار مهم است که مستند سازی در کمترین حد لازم انجام و نگهداری شود . سازمان باید اطمینان یابد که مستندات برای اجرای کامل برنامه های بهداشت شغلی و ایمنی در دسترس بوده و متناسب با نیازها می باشد .

مستنداتی که به منظور تشریح الزامات سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی تدوین می شوند باید به حد کافی عناصر اصلی این نظام و به ویژه تاثیر متقابل آنها را تشریح کند ، این مستندات همچنین باید راهنمایی های لازم را در خصوص این که از کجا می توان اطلاعات تفصیلی بیشتر را درباره کار هر یک از بخشهای خاص سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی به دست آورد ، ارایه نماید . یکپارچه سازی این نظامنامه با نظامنامه مدیریت کیفیت و احتمالا نظامنامه مدیریت زیست محیطی تاثیر بارزی در ارتقای اثربخشی و کارآیی مستندات خواهد داشت .

مستندات مربوطه میتواند شامل موارد زیر باشد :

الف ) اطلاعات فرآیند

ب ) ساختار سازمانی

ج ) استانداردهای داخلی و روشهای اجرایی عملیاتی

د ) طرحهای اضطراری مربوط به هر مکان

        روشها و فرآیندهای عملیاتی باید تعریف شده و به صورت مناسب مدون شوند و به هنگام لزوم مورد بازنگری قرار گیرند . انواع مختلف مستندات مورد استفاده درسازمان باید به صورت روشن و شفاف تعریف شده و ارتباط آنها مشخص باشد . وجود مستندات ایمنی و بهداشت شغلی به کارکنان کمک می کند تا بتوانند برای دستیابی به اهداف ایمنی و بهداشت شغلی چه فعالیتهایی باید صورت گیرد . همچنین این مستندات ، ارزیابی سیستم و عملکرد ایمنی و بهداشت شغلی را امکان پذیر می سازد . ماهیت مستندات بسته به اندازه و پیچیدگی سازمان متفاوت است .

4ـ4ـ5ـ کنترل مدارک و داده ها ( Document and Data Control ) :

سازمان باید روشهای اجرایی را برای کنترل تمام مدارک مورد نیاز این استاندارد ایجاد نموده و برقرار نگهدارد تا اطمینان حاصل کند که :

الف ) محل مدارک و داده ها ( مستندات ) معلوم است .

ب ) مدارک و داده ها به طور ادواری بازنگری و در صورت لزوم تجدید نظر می شوند و مناسب بودن آنها مورد تایید مجاز قرار می گیرد .

ج ) نسخه های جاری مدارک و داده ها در تمام محلهایی که عملیات اساسی ، برای کارکرد موثر سیستم مدیریت بهداشت شغلی و ایمنی در آنجا انجام می گیرد در دسترس می باشند.

د ) مدارک منسوخ به موقع از تمام محلهای صدور و محلهای استفاده آنها خارج می شوند یا به طریق دیگری از عدم استفاده ناخواسته اطمینان حاصل گردد .

ه ) تمام مدارک و داده هایی که باید قانونا نگهداری شوند و همچنین آنهایی که جهت آگاهی و مراجعات بعدی بایگانی می شوند به طور مناسب نشانه گذاری شده اند .

        هدف نهایی بند 4-4-5 این است که اطمینان حاصل شود خطری از بابت مدارک نا معتبر و عدم دسترسی به مدارک ، عملکرد موثر سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی را تهدید نمی کند . به بیان دیگر باید اطمینان حاصل شود که سازمان ، مدارک را به نحوی ایجاد و مستقر کرده است که برای اجرای سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی کافی است . با این همه تاکید اصلی سازمان باید بر اجرای موثر سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی باشد نه بر سیستم پیچیده کنترل مستندات . به منظور تعیین محل مدارک ،‌ یک روش معمول تهیه فهرست توزیع برای مدارک است ، به این ترتیب که برای هر مدرک صادر شده ، یک فهرست توزیع تهیه می شود و بخشها یا افراد گیرنده مدرک مشخص می شوند . معمولا از همین فهرست برای دریافت رسید از گیرندگان استفاده می شود . روش دیگر درج نام یا عنوان گیرندگان در فهرست اصلی مستندات است . در صورتی که گیرندگان مدارک ثابت باشند ( مثلا کلیه روشهای اجرایی سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی همواره درکلیه بخشهای اصلی سازمان توزیع می شوند ) می توان از تهیه فهرست جداگانه برای هر مدرک صرف نظر کرد . مدارک باید در فواصل معین زمانی که خود سازمان بسته به اندازه و ماهیت فعالیتها و محیط فعالیت خود تعیین می کند ، مورد بازنگری قرار گیرند . بدیهی است بازنگری دوره ای مدارک به این معنا نیست که نباید مدارک را در خارج از این دوره ها مورد بازنگری قرار داد . افراد مجاز و مختار برای تایید مدارک چه در هنگام صدور و چه در هنگام تغییر مدارک باید مشخص شوند . به منظور مشخص کردن وضعیت جاری مدارک تهیه فهرست اصلی مستندات معمولا بسیار کارساز است . نکته حایز اهمیت این است که مدارک و داده ها به هنگام نیاز چه در شرایط عادی و چه در شرایط غیر عادی باید در دسترس باشند . مثلا در حالتهای اضطراری نظیر آتش سوزی ، در دسترس بودن نقشه محیط کار ( شامل خروجی های اضطراری ، جعبه های آتش نشانی ، پنجره ها و ...) بسیار مهم است . همینطور دستورالعملها و روشهای اجرایی موارد اضطراری باید در شرایط اضطراری به سرعت قابل دسترسی باشند .

4ـ4ـ6ـ کنترل عملیات ( Operational Control ) :

        سازمان باید عملیات و فعالیتها را در ارتباط با ریسک های شناخته شده ( در جایی که اقدامات کنترلی مورد نیاز باشد) مشخص نماید . سازمان باید این فعالیتها را که شامل نگهداری و تعمیرات نیز هستند ،‌ به طرق زیر برنامه ریزی کند تا اطمینان حاصل نماید که تحت شرایط مشخص شده به انجام می رسند :

الف ) ایجاد و برقراری روشهای اجرایی مدون برای پوشش دادن وضعیتهایی که نبود آنها ممکن است منجر به انحراف از خط مشی و اهداف بهداشت حرفه ای و ایمنی گردد .

ب )‌ مشخص نمودن معیارهای عملیاتی درروشهای اجرایی

ج )‌ ایجاد و برقراری روشهای اجرایی مرتبط با ریسکهای بهداشتی ـ ایمنی شناسایی شده مربوط به کلیه وسایل ، تجهیزات و خدمات خریداری شده و یا استفاده شده توسط سازمان و ابلاغ روشهای اجرایی و الزامات مربوطه به تامین کنندگان و پیمانکاران

د )‌ ایجاد و برقراری روشهای اجرایی برای طراحی محل کار ، فرآیند ، تاسیسات ، ماشین آلات ، رویه های عملیاتی و سازماندهی کار ( از جمله انطباق کار با توانایی های نیروی انسانی ) به منظور حذف یا کاهش ریسکهای    بهداشتی ـ ایمنی در منبع آنها

هدف از این زیر بند آن است که سازمان تمهیدات لازم را برای حصول اطمینان از اعمال اثربخش شاخص های عملیاتی مرتبط با مخاطرات خود فراهم کند تا در نهایت به آنچه که در خط مشی و اهداف ایمنی و بهداشت شغلی بیان کرده است ، دست یابد . نتایج حاصله از شناسایی خطر ، مخاطره سنجی و کنترل مخاطرات به همراه الزامات قانونی و سایر الزامات و نیز اهداف ایمنی و بهداشت شغلی ، عملیاتی که نیاز به کنترل دارند را به راحتی مشخص  می کنند . سازمان باید برای کنترل مخاطرات ناشی از فعالیتهای خود روشهای اجرایی برقرار کند تا از بروز حوادث ، رخدادها و یا سایر انحرافات از اهداف و خط مشی ایمنی و بهداشت شغلی جلوگیری شود . این روشهای اجرایی باید در فواصل معین زمانی مورد بازنگری قرار گیرند تا از تداوم مناسب بودن و اثربخشی آن اطمینان حاصل شود . همچنین این روشهای اجرایی باید شامل وضعیتهایی باشند که در خارج از محیط کار سازمان ( مثلا در محل مشتری یا پیمانکار ) ایمنی به خطر می افتد . فعالیتهای نصب که در محل مشتری انجام می گیرند نمونه ای از این نوع فعالیتها هستند . برخی از مواردی که معمولا مخاطرات از آنها ناشی می شوند به شرح زیر هستند :

1 ) خرید یا انتقال کالاها و یا خدمات و استفاده از منابع خارجی شامل موارد زیر :

- تایید خرید یا انتقال مواد شیمیایی و سایر مواد خطرناک

- در دسترس بودن مستندات لازم برای جابجایی ایمن ماشین آلات ، تجهیزات ، مواد یا مواد شیمیایی به هنگام خرید و یا شناسایی نیاز به جمع آوری این مستندات

- ارزیابی صلاحیت پیمانکاران از لحاظ ایمنی و بهداشت شغلی و ارزیابی مجدد آنها در فواصل معین زمانی

- تایید طراحی تمهیدات ایمنی و بهداشت شغلی برای کارگاه یا تجهیزات جدید

2 ) فعالیتهای خطرناک شامل موارد زیر :

- شناسایی فعالیتهای خطرناک ( نظیر رادیوگرافی ، جابجایی اجسام بزرگ و ... )

- تعیین روشهای کاری از قبل و تایید آنها

- تشخیص صلاحیت پرسنل برای انجام فعالیتهای خطرناک قبل از انجام

- سیستمهای اجازه کار و روشهای اجرایی کنترل ورود و خروج کارکنان به محلهای کار خطرناک

3 ) مواد خطرناک شامل موارد زیر :

- شناسایی محل انبارها و نگهداری موجودیها

- تمهیدات انبارش ایمن و کنترل دسترسی به مواد خطرناک

- تهیه و دسترسی به داده های ایمنی مواد و سایر اطلاعات مرتبط

4 )‌ نگهداری ایمن کارگاه و تجهیزات شامل موارد زیر :

- تهیه ، کنترل و نگهداری کارگاهها و تجهیزات سازمان

- تهیه ، کنترل و نگهداری وسایل حفاظت فردی (  PPE)

- تفکیک و کنترل دسترسی به تجهیزات

- بازرسی و کنترل تجهیزات مرتبط با ایمنی و بهداشت شغلی و سیستمهای مرتبط با آن نظیر :

- سیستمهای حفاظت اپراتور

- مراقبت و حفاظت فیزیکی

- سیستمهای ازکاراندازی

- تجهیزات کشف و جلوگیری از آتش سوزی

- تجهیزات جابجایی ( جرثقیل ها ، بالابر ، نقاله ها و سایر تجهیزات بالابر )

- منابع و محافظ های رادیولوژی

- وسایل پایش ضروری

- سیستمهای تهویه داخلی

- تسهیلات و تمهیدات پزشکی

4ـ4ـ7ـ آمادگی و واکنش در وضعیت اضطراری ( Emergency Prepare ness and Response ) :

        سازمان باید روشهای اجرایی را برای شناسایی احتمال وقوع و مقابله با حوادث و وضعیتهای اضطراری و برای پیشگیری و کاهش امکان بروز بیماریها و جراحاتی که ممکن است مرتبط با این حوادث باشد ، ایجاد و برقرار نگهدارد . سازمان باید هر زمان که لازم باشد ، روشهای اجرایی آمادگی و واکنش در وضعیت اضطراری خود را خصوصا پس از وقوع حوادث یا وضعیتهای اضطراری ، مورد بازنگری و تجدید نظر قرار دهد . سازمان همچنین باید به طور ادواری هر وقت که امکان پذیر باشد ، این روشهای اجرایی را اجرا ( آزمایش ) نماید . روشهای اجرایی و طرحهای اضطراری باید با هدف حصول اطمینان از واکنش مناسب در مقابل رخدادهای پیش بینی نشده ایجاد شوند . برای این منظور سازمان باید حوادث بالقوه و واکنشهای مناسب مرتبط با آنها را تعیین کند .

        به هنگام تعیین حوادث بالقوه باید نتایج شناسایی خطر ، مخاطره سنجی و کنترل مخاطرات را مورد توجه قرار داد . همچنین مواردی از قبیل الزامات قانونی و سایر الزامات ، تجارب مربوط به رخدادها و حوادث قبلی مربوط به سازمان یا سازمانهای دیگر و نیز نتایج تمرین های عملی مواقع اضطراری می تواند مفید واقع شود . اولین نتیجه این فعالیت ، تهیه روشهای اجرایی و طرحهای اضطراری است . در حقیقت پس از تعیین حوادث بالقوه ، باید طرحها و روشهای اجرایی جهت واکنش در برابر این خطرات به هنگام وقوع تهیه شود . همانند سایر روشهای اجرایی ، در این روشها و طرحها نیز باید فرد مسئول اصلی برای مقابله با این رخدادها مشخص باشد.

         همچنین اقداماتی که باید توسط پرسنل به هنگام وقوع حادثه انجام گیرد و حتی اقداماتی که باید از سوی سایر افراد نظیر میهمانان و پیمانکاران انجام گیرد ( نظیر مراجعه سریع به محل مشخص اجتماع به هنگام حادثه ) باید در روشها و طرحهای مربوط به صراحت بیان شود . بدیهی است برخی از افراد به دلیل ماهیت کار خود ، وظایف ویژه ای در این مواقع دارند . در مواردی که لازم است به هنگام حادثه محل کارگاه تخلیه شود باید روش این کار در روشها و طرحهای مربوطه ذکر شود . علاوه بر موارد فوق ، مسائل زیر نیز در روشها و طرحهای اضطراری می تواند مورد توجه قرار گیرد :

شناسایی محلهای خطرناک نظیر محل نگهداری مواد آتش زا یا قابل انفجار

نحوه ارتباط با سازمانهای مرتبط نظیر اورژانس ، آتش نشانی و ... و نیز همسایگان

حفاظت از اسناد و تجهیزات بسیار مهم

نحوه دستیابی به اطلاعات ضروری در مواقع اضطراری نظیر نقشه های کارگاه ، داده های مربوط به مواد خطرناک و تلفن های ضروری

پس از تهیه روشها و طرحهای اضطراری ، تجهیزات و لوازم مورد نیاز در مواقع اضطراری باید شناسایی و تامین شود. تهیه فهرستی از این تجهیزات بسیار مفید است . این تجهیزات باید به تعداد کافی تهیه شود و آماده به کار بودن آنها در فواصل زمانی مشخص بررسی شود . برخی از این تجهیزات عبارتند از :

وسایل حفاظت فردی ( غیر از وسایلی که به هنگام کار عادی باید مورد استفاده قرار گیرد ، نظیر ماسک ضد گاز )

سیستمهای هشداردهنده نظیر آژیر خطر

روشنایی و برق اضطراری

فیوزها و شیرهای قطع اضطراری

وسایل خروج اضطراری و فرار از محل خطر

وسایل کمکهای اولیه

وسایل آتش نشانی

وسایل ارتباطی ( نظیر بی سیم )

پناهگاهها

تمرین عملی روشها و طرحهای واکنشی در مواقع اضطراری خواسته دیگر OHSAS 18001 می باشد . اگرچه طرحها و روشها روی کاغذ ممکن است کافی به نظر برسند ولی تا کارآیی آنها عملا به اثبات نرسیده باشد قابل اطمینان نخواهد بود . برای حصول اطمینان از کفایت ، مناسب بودن و اثربخشی این طرحها ممکن است لازم باشد که شرایط اضطراری کاملا شبیه سازی شوند . تمرینهای عملی روشها و طرحهای اضطراری باید بر اساس برنامه زمانبندی اجرا شوند . این تمرینها باید حتی المقدور با شرایط واقعی مطابقت داشته و در صورت امکان از مشارکت سازمانهای مرتبط نظیر اورژانس و آتش نشانی به هنگام تمرین استفاده شود . بعد از هر تمرین عملی یک گزارش یا صورت وقایع باید تهیه و علاوه بر شرح وقایع ، نقاط قوت و ضعف واکنش و نیز پیشنهادهای لازم برای بهبود ارائه شود . این نتایج می تواند منجر به اصلاح روشهای اجرایی و طرحهای اضطراری شود .

4ـ5ـ بررسی و اقدام اصلاحی ( Checking and Corrective Action ) :

4ـ5ـ1ـ اندازه گیری عملکرد و پایش ( Performance Measurement and Monitoring ) :

 سازمان باید روشهای اجرایی برای نظارت ( پایش ) و اندازه گیری منظم عملکرد بهداشتی ـ ایمنی خود ایجاد نموده و برقرار نگهدارد . این روشهای اجرایی باید شامل موارد ذیل باشد :

الف ) اندازه گیریهای کمی و کیفی متناسب با نیازهای سازمان

ب ) اهداف بهداشتی ـ ایمنی سازمان را محقق گرداند

ج ) اقدامات منظم برای نظارت ( پایش ) بر عملکرد ، از جمله انطباق با برنامه های مدیریت بهداشت شغلی و ایمنی ، معیارهای عملیاتی و الزامات قانونی و مقررات مرتبط

د ) اقدامات موردی جهت نظارت بر حوادث ، بیماریها ، رویدادها و سایر موارد نقص در عملکرد بهداشتی ـ ایمنی

ه ) ثبت داده ها و نتایج کافی از اندازه گیری ها و نظارت را شامل ، تا تجزیه و تحلیل اقدامات اصلاحی و پیشگیرانه تسهیل گردد.

در صورتی که تجهیزاتی برای اندازه گیری و نظارت مورد نیاز باشد ، سازمان باید روشهای اجرایی برای کالیبراسیون و نگهداری این تجهیزات ایجاد و برقرار نگهدارد . سوابق کالیبراسیون و نگهداری از تجهیزات باید حفظ شوند .

هدف از تدوین روشهای اجرایی پایش و اندازه گیری ، نظارت بر مشخصه های کلیدی عملکرد ایمنی و بهداشت شغلی سازمان است . سازمان باید اثبات کند که قابلیت اندازه گیری عملکرد خود را در قالب زمانی مورد نظر دارد. بدون چنین قابلیتی تعریف اهداف کمی معنایی نخواهد داشت . بدیهی است برای استقرار چنین نظارتی ، قبل از هر چیز ابتدا باید شاخص های عملکرد تعریف شوند . شاخص های عملکرد بر اساس خط مشی ، اهداف ، برنامه ها و مخاطرات سازمان تعریف می شوند . برخی از شاخص هایی که می توانند مورد استفاده قرار گیرند از موارد زیر قابل استخراج است :

میزان دستیابی به خط مشی و اهداف ایمنی و بهداشت شغلی 

برنامه های آموزشی ، آگاهی ، ارتباطات و مشاوره کارکنان

کنترل های مرتبط با مخاطرات ایمنی و بهداشت شغلی

میزان مطابقت با مقررات و سایر الزامات ایمنی و بهداشت شغلی

بررسی رخدادها و حوادث گذشته

4ـ5ـ2ـ حوادث ، رویدادها ، عدم انطباق و اقدام اصلاحی و پیشگیرانه ( Accident , Incident , Non-conformances and Corrective and Preventive Action ) :

سازمان باید روشهای اجرایی برای تعیین مسئولیتها و اختیارات برای پرداختن به موارد زیر را ایجاد نموده و برقرار نگهدارد :

الف ) پرداختن و کاوش پیرامون

حوادث

رویدادها

عدم انطباقها

ب ) انجام اقداماتی به منظور کاهش پیامدهای ناشی از حوادث ، رویدادها و عدم انطباقها

ج ) شروع و تکمیل اقدامات اصلاحی و پیشگیرانه

د )‌ تایید موثر بودن اقدامات اصلاحی و پیشگیرانه انجام شده

در این روش اجرایی باید قید گردد که کلیه اقدامات اصلاحی و پیشگیرانه پیشنهاد شده باید از طریق پروسه ارزیابی ریسک و قبل از اجرا مورد بازنگری قرار گیرد . هرگونه اقدام اصلاحی یا پیشگیرانه که برای حذف علل بالفعل و بالقوه عدم انطباقها صورت می گیرد باید متناسب با ابعاد مساله بوده و هم ارز با ریسک بهداشتی ـ ایمنی حاصله باشد . سازمان باید هرگونه تغییرات ناشی از اقدامات اصلاحی و پیشگیرانه در روشهای اجرایی مدون را اعمال و ثبت نماید .

منظور اساسی در این بند آن است که سازمان ، روشهای موثری جهت جلوگیری از وقوع یا تکرار حوادث ، رخدادها و عدم انطباقها داشته باشد . برای بررسی و اصلاح عدم انطباق مراحل اساسی زیر دنبال می شود :

1 ـ شناسایی علت ریشه ای عدم انطباق ، رخداد یا حادثه

2 ـ شناسایی اقدام اصلاحی لازم جهت رفع علت ریشه ای عدم انطباق ، رخداد یا حادثه

3 ـ اجرای اقدام اصلاحی تعیین شده

4 ـ اجرای کنترل ها و پایش های ضروری یا گسترش آنها به منظور جلوگیری از تکرار عدم انطباق ، رخداد یا حادثه

5 ـ ثبت هرگونه تغییرات ناشی از اقدام اصلاحی در روشهای اجرایی مکتوب

        علاوه بر این ، روشهای اجرایی سازمان باید امکان ردیابی ، تجزیه و تحلیل و در نهایت حذف علل بالقوه عدم انطباقها ، رخدادها و حوادث را فراهم آورد . روشهای اجرایی برای رخدادها ،‌حوادث و عدم انطباقها و اقدامات اصلاحی و پیشگیرانه معمولا باید در برگیرنده موارد زیر باشد :

مسئولیتها و اختیارات مربوط به شناسایی ، بررسی ، گزارش دهی و تصمیم گیری در خصوص حوادث ، رخدادها و عدم انطباقهای بالقوه و بالفعل و نیز اجرا و پیگیری و پایش اقدامات اصلاحی و پیشگیرانه مرتبط با آن .

سازمان باید تمامی تلاش خود را صرف اجرای صحیح و موثر اقدامات اصلاحی کند و سوابق مربوطه را نیز جهت استفاده در آینده و تحلیل های مربوطه و نیز ارائه به ممیزین داخلی و خارجی و سایر طرفهای ذینفع ثبت و نگهداری نماید . این سوابق باید به منظور تحلیل و بایگانی در اختیار گماشته مدیریت و در صورت لزوم نمایندگان ایمنی و بهداشت شغلی قرار گیرد .

4ـ5ـ3ـ سوابق و مدیریت سوابق ( Records and Records Management ) :

        سازمان باید روشهای اجرایی برای شناسایی ، نگهداری و تعیین تکلیف سوابق بهداشتی ـ ایمنی ، از جمله نتایج ممیزی ها و بازنگری ها ، ایجاد نموده و برقرار نگهدارد . سوابق بهداشتی ـ ایمنی باید خوانا ، قابل شناسایی و ردیابی به فعالیتهای مربوطه باشد . سوابق باید به نحوی بایگانی و نگهداری شوند که به سهولت قابل دستیابی باشند و از آسیب ، خرابی یا نابودی محفوظ بمانند . مدت نگهداری آنها باید تعیین و ثبت شود . سوابق باید متناسب با سیستم و سازمان نگهداری شوند ت