ایمنی وآتش نشانی

 

Same facts   نکات مقدماتی

برای ایمن کردن یک کارخانه و دادن راه حل موثر نیاز به بررسیهای دقیق در محل کارخانه است

( System Approch) )

ایمنی رنگ ولعاب نیست که در پایان برنامه راه اندازی یک دستگاه و یا کارخانه به آن افزود بلکه بخشی از برنامه تدوین وراه اندازی یک پروژه را تشکیل میدهد بلکه در تمام مراحل از تصمیم گیری تا احداث و راه اندازی و تولید مداخله می نماید .

هدف از ایمنی تولیدی ایمن از فرآیندی ایمن است System  Safety product from safety

ایمن کردن یک کارخانه فقط بخاطر مسائل اخلاقی و معنوی نیست بلکه از نظر تجاری و مالی هم سود آور است.

برنامه ای که برای ایمن سازی یک کارخانه  از آن استفاده می شود می تواند برای صنعت مشابه آن با تغییرات مختصری بکار رود .

اگر مسائل ایمنی از ابتدای شروع به کار یک کاریک کارخانه رعایت شود هزینه زیادی نخواهد داشت و هزینه هایش را باز پرداخت خواهد کرد .

مقدمه

یک ضرب المثل انگلیسی قرن نوزدهم می گوید  Safety is Better Than sorry

معادل فارسی آن این است علاج واقعه قبل از وقوع باید کرد

در قرآن مجید از خلقت انسان در کمال استواری و تناسب نسبت به سایر مخلوقات یاد شده فتبارک اله احسن الخالقین

و در حدیث آمده نعمتان مجهولتان الصحه و الامان دو نعمت است که وقتی به خطر می افتند ارزش آنها معلوم می گردد .

و در شعر پارسی آمده: شبی تاریک و بیم موج و گردابی چنین هائل   کجا دانند حال ما سبکبالان ساحلها

حوادث بزرگ دنیا:

حادثه کارخانه پوپال هند : که در اثر انفجار و بخش گاز سمی سیانید در اطراف کارخانه منجر به کشته شدن 2500 نفر گردید (1984)

حادثه کارخانه برق اتمی چرنوبیل در اوکراین که خاکستر مواد رادیو اکتیو ناشی از انفجار آن تا کیلومتر ها به اطراف پخش گردید و بیش از 20کشور  را تحت تاثیر قرارداد ( 1985)

حادثه انفجار فضای پیمای ( Challenger  ) در امریکا در مقابل میلیونها بیننده تلویزیون که موجب قتل 7 فضا نورد گردید و برنامه های فضای NASA را دو سال به عقب انداخت و میلیاردها دلار خسارت بجا گذارد (1986)

برق  مرکز کنترل هوایی در فریمانت کالیفرنیا بمدت 34 ثانیه قطع شد در حالیکه 70 هوا پیما را در کنترل داشت و دراین فاصله دو برخورد هوایی رخ داد (1995)

در 25 سال گذشته 17 سانحه مرگبار هوایی در ایران اتفاق افتاده که 1464 نفر مسافران جان خود را از دست داده اند که آخرین آن سقوط هواپیمای توپولوف در فرودگاه مشهد بود در شهریور 85

 انفجار قطار در نیشابور 29/11/ 85 با تعداد  کشته و زخمی نا مشخص

حادثه آتش سوزی مسجد ارگ تهران دوشنبه 26/11/83 با 61 نفر کشته و 300 نفر زخمی

تاریخچه ایمنی :

احساس ایمنی همواره در بشر بوده است ولی اولین نوشته در باره ایمنی مربوط به همورابی در سالهای 1750 قبل از میلاد است دراین نوشته آمده اگر خانه ای ساخته شود که پایه هایش سست باشد هم صاحبش را می کشد و هم سازنده اش را به طرف مرگ سوق می دهد .

درسال 1834 موسسه لویدز که یک موسسه کشتیرانی انگلیسی است با زیر بنای ایمنی تاسیس شد

در سال 1877 در ماساچوست امریکا قانونی در مورد ایمنی ماشین آلات و تعهدات کارفرمایان تصویب شد .

در پایان قرن گذشته انفجار بویلرها مهندسین مکانیک امریکا را مجبور کرد که استاندارد و کدهایی برای بویلرها و اتصالات آن تدوین نمایند . 

موسسه ملی ایمنی در امریکا در سال 1913 تشکیل گردید .

در سالهای 1920 به بعد کمپانیهای خصوصی برنامه های ایمنی را تدوین کردند .

درسال 1930 سال شروع برنامه های پیشگیری از حوادث در امریکا بود که منجر به چاپ صدها دستور العمل از طرف موسسه استاندارد ملی امریکا گردید .

بیشترین توجه به مسائل ایمنی بعد از پایان جنگ جهانی دوم به دنیا عرضه شد .

کاربرد سیستمهای ایمنی به صورت واقعی و جدی در برنامه های تسلیماتی ارتش امریکا در سالهای 1950- 1960 جای واقعی خود را پیدا کرد .

 

 

در آوریل 1962 کتابی تحت نام مهندسی ایمنی برای توسعه تسلیمات فضایی چاپ شد

سرعت و ایمنی کتابی بود که درسال 1965 کنگره امریکا را واداشت که در تولید اتومبیلها به مسائل ایمنی توجه شود و حقوق خریداران حفظ گردد

مطالعات ایمنی در صنایع شیمیایی انگلستان تحت عنوان Hazop ( تجزیه و تحلیل خطر در صنایع شیمیایی  ) شروع شد که نتیجه آن در سال 1974 در کنفرانس مهندسین امریکا ارائه گردید.

 

کنفرانسهای متعددی بین سالهای 1960 تا 1970 توسط موسسه ملی فضایی امریکا (NASA) برگزار گردید.

در سال 1970 موسسه بهداشت حرفه ای و ایمنی ( OAHA ) نیازهای ایمنی صنایع را چاپ کرد و درسال 1992 کتاب ایمنی کار با مواد زیان آور را چاپ کرد که بیشتر مربوط به صنایع شیمیایی بود.

 

 

تعاریف:

 

حادثه یا Accident  :

عبارت است از رویداد برنامه ریزی نشده و در نتیجه نا خواسته که موجب بروز زیانهای جانی یا مالی گردد

خطر یا Hazard : خطر به شرایطی اطلاق می شود که دارای پتانسیل رساندن آسیب و صدمه به کار گران یا خسارت به وسایل و تجهیزات و ساختمانها و محیط کار شود .

در معرض خطر Danger

قرار گرفتن در معرض یک خطر است به عبارتی قرار گرفتن در شرایطی که پتانسیل آسیب رسانی در آن شرایط نهفته است .

ریسک Risk :

عبارت است از احتمال بروز یک واقعه ناخوشایند برا ثرقرار گرفتن در معرض شرایطی که پتانسیل آسیب رسانی را دارد ضرب در شدت حادثه

ایمنی Safety:

 عبارت استاز میزان یا درجه دور بودن از خطر

شاخص شدت حادثه :

میزان روزهای از دست رفته کاری مهمترین شاخص شدت حادثه  در مورد انسان است برای صدمات به اعضاء مختلف بدن برآوردهایی بر مبنای روزهای از دیست رفته کاری و یا خسارت دلاری تعیین گردیده است و برای نمونه درسال 1991 در امریکا 75000دلار برای یک مرگ پیش بینی شده بود .

 

حواث ابتدایی :

 حوادث ابتدایی بنیان گذار شرایط خطر ناک هستند چنانچه بتوانیم آنرا کنترل کنیم از ورود به مراحل بعدی و ایجاد حادثه پیشگیری می شود

بطور مثال ساعات کار طولانی و خستگی شدید یک اپراتور و یا کاهش قدرت و کارایی یک پمپ می تواند شرایط خطر یک حادثه را فراهم کند .

حوادث شروع کننده :

 اتفاقاتی که باعث شروع حادثه می شوند مثل ایجاد یک جرقه روی یک منبع حاوی مواد آتش گیر و یا اتصال ناگهانی یک جریان دارای ولتاژ 220 به یک وسیله ای که با جریان 110 ولت کار می کند .

 

حوادث میانی :

که به دو صورت ممکن است اتفاق افتد تحریک کننده و محدود کننده .

باز بودن در بها در هنگام حریق یک عامل تحریک کننده برای ادامه حریق و تشدید آن است باز شدن یک شیر اطمینان در موقع بالا رفتن درجه حرارت یک بویلرعامل پیشگیری کننده یا محدود کننده می باشد .

 

معنی واژه های زیر چیست با مثالی آن را توضیح دهید .

Accident

Incident

Emergency

Disaster

ایمنی تلفیقی از مدیریت کلی وتجزیه وتحلیل مهندسی برای کنترل خطرات احتمالی یک سیستم است که بطور خلاصه شامل مراحل زیر می باشد .

هدف نهایی ایمنی فرآیند

تشریح اجزاء فرآیند

تشخیص خطرات احتمالی

ارزشیابی خطرات

کنترل خطرات

 

تدوین راههای مختلف کنترل

تغیرات لازم  در سیستم تعیین میزان پذیرش خطر

پذیرش خطر وتدوین

دستورالعمل های مرحله ای در سیستم  بازنگری زمان بندی شده

 

در صورت عدم توجه به مسائل ایمنی در خطرات فرآیند حوادثی به وقوع می پیوندد که از نظر میزان خسارت به چهار گروه زیر تقسیم بندی می گردند

حوادث خطر ناک ( castrophic) :

این حوادث می توانند موجب خسارتهای جانبی زیاد مانند مرگ و میر و یا جراحات شدید و جدی گردند مثل واژگونی یک کامیون حاوی مواد شیمیایی آمونیاک و پخش آن در محیط اطرف آن .

حوادث مهم ( critical)
این حوادث موجب جراحات سخت و یا از بین رفتن یک سخت افزار یا وسیله گران قیمت می گردند که توقف تولید را بمدت طولانی در پی دارد مثل پیدایش نقص در شیر فشار هیدرولیک یک خط که موجب انفجار یا صدمه به سایر قسمتها می گردد .

حوادث کوچک (Minor )
حوادثی هستند که جراحت کمی ایجاد کرده و یا صدمات کمی به دستگاهها می زنند مثل باز ماندن یک شیر اتوماتیک در مسیر یک ماده شیمیایی و سرر فتن تانکر محتوی آن
حوادث کم اهمیت ( negligible )

بر حادثه ای که منجر به جراحت نشده و صدمه ای به دستگاه نزند و مشکلی در تولید ایجاد نکند مثل کاهش قدرت اقتصادی یک کارخانه که منجر به تعطیلی کارخانه گردد .

با توجه به دست بندی فوق در ابتدا مندس ایمنی باید بداند که چه سطحی از ایمنی را مطلوب تلقی کند یا به عبارتی دیگر میزان هزینه پیشگیری از حوادث برای کارفرما قابل قبول است تا اهداف کلی ایمنی کارخانه را تدوین نماید

تشریح و توصیف اجزاء فرآیند :

در ابتدای کارباید ببینیم سیستم چگونه کار می کند سیستم را از ابتدا تا انتها با دقت مورد بررسی قرار دهیم ایستگاههای کاری و نوع کاری را که کارگر انجام می دهد مشخص نمائیم تاثیرات متقابل سخت افزار یا نرم افزار با انسان و محیط را بادقت تعیین نمائیم .

تشخیص عوامل خطر :

برای بدست آوردن لیست خطرات اولیه می توان از روشهای زیر استفاده کرد.

-جستجوی عوامل خطر در طول فرآیند با حضور در تمامی پستهای کاری

- بررسی از طریق سوال از کارگران

- تشکیل یک پانل تخصی و فنی

- تجزیه و تحلیل و مقایسه سیتم های مشابه

بررسی کدها و استانداردها و دستور العمل های مربوطه

 

مروری بر آمار و اطلاعات فنی موجود ( نقشه های برق و مکانیک و تجزیه و تحلیل دستور العملها ی اجرایی و گزارشهای فنی و مهندسی )

تجزیه و تحلیل خطرات

 

مطالعه علت و معلولی خطرات بالقوه و احتمال خطرات در یک فرآیند است منظور بدست آوردن لیستی از خطرات اولیه در سطحی پایین تر و عمیق تر و ارزیابی اثرات آن روی سیستم است و در آنها مشخص می شود که کدام خطر از نظر تکرار و شدت آن مهمتر است تا در نتیجه برای کنترل آنها با اولویت تصمیم گیری و اقدام گردد.

مترهای مختلفی برای اندازه گیری خطر ( Risk ) و ارزیابی آن وجود دارد

متدماتریکس بررسی خطر و ارزیابی آن

تجزیه و تحلیل ریسک

در فرآیند تجزیه و تحلیل ریسک جهت بررسی ریسکهای بالقوه از تکنیکهای کمی و کیفی استفاده می شود که معمولاً بر اساس شدت و احتمال بروز حوادث صورت می گیرد البته بایستی توجه داشت که کمی سازی همه ریسکها  عملی نبوده که در اینصورت می توان از تکنیکهای کیفی بهره برد. ریسکها را می توان بر اساس شدت و فرکانس طبقه بندی کرد که نمونه ای از طبقه بندیهای یاد شده همراه با ماتریکس مربوطه در جداول شماره 2 و 3و 4 ارائه شده است .

 

 

جدول شماره 2- طبقه بندی شدت خطرات

 

 

 


نام

طبقه

تشریح

فاجعه بار

1

مرگ یا از بین رفتن کامل سیستم

بحرانی

2

جراحت جدی بیماری شغلی شدید یا صدمه اساسی به سیستم

مرزی

3

جراحت یا بیماری شغلی کوچک ‍صدمه دیدن متوسط سیستم

قابل صرفنظر

4

صدمه و جراحات وارده کمتر ازطبقه مرزی است

 

 

 

حذف یا کاهش ریسک

پس از شناسایی ریسکها می توان اقدام به حذف آنها کرد هر چند بنا به دلایل مختلف فنی و اقتصادی حذف همه ریسکها عملی نبده و تنهامی توان سطح آنها را تا حدی کاهش داد . در مواقعیکه تعداد ریسکها بلا بوده و یا امکانات مالی و فنی محدود باشد مسدله اصلی این خواهد بود که در وهله اول بایستی چه ریسکهایی را کنترل که برای حل این مشکل اولویت بندی ریسکها ضروری خواهد شد . جهت اولویت بندی ریسکها که می تواند بصورت کیفی و یاکمی صورت پذیرد می توان از روشهای مختلف منجمله روش تجزیه و تحلیل سود هزینه استفاده کرد.

 

یکی از موضوعات کلیدی در کنترل ریسکها هزینه اجرای روشهای کنترلی و درجه کاهش مورد نیاز است . براساس طبقه بندیهای ارائه شده در جداول شماره 2 و 3 و 4 از شدت و احتمال ریسک و ماتریکس آنها ، ریسکها به سه دسته کلی تقسیم می شوند.

الف- ریسکهایی که بایستی بطور کامل حذف شده و یا سطح آنها کاهش یابد

ب- ریسکهایی که وجود آنها مجاز تلقی شده وبه هیچ کنترلی نیاز ندارند

ج- ریسکهایی که نیازمند کنترلهای مدیریتی هستند

از آنجائیکه مدیریت ریسک نیازمند بحثهای در باره هزنه های کنترل ریسک نیز می باشد در بعضی از متدها یک جدول دیگر بنام جدول هزینه های کنترلی به جداول فوق اضافه شده است که نمونه ای از جدول یاد شده در جدول شماره 5 ارائه شده است .

 

 

 

کاربرد روش ویلیام فاین در آنالیز ریسک

 

یکی دیگر از روشهای بررسی ریسک و مدیریت آن متد ویلیام فاین می باشد از این روش برای تصمیم گیری در باره ضرورت و موجه بودن هزینه های حذف خطر و همچنین لزوم اجرای هرچه سریعتر برنامه های کنترل خطرات استفاده می شود.

 

اساس این تکنیک بر پایه محاسبه و ارزیابی نمره ریسک به شرح زیر می باشد:

 

(1-1)

P  × E  × C =   R

 

R : نمره ریسک

C : شدت پیامد

E : میزان مواجهه

P : احتمال وقوع

مقادیر عددی شدت پیامد ، میزان مواجهه و احتمال از داده ها ی جدول شماره 1 بدست می آید.

از نمره ریسک بدست آمده و مقایسه آن با داده های جدول شماره 2 می توان جهت تصمیم گیری در باره ضرورت اجرای برنامههای حذف و کنترل خطرات استفاده کرد

با مشخص شدن نمره ریسک ،میزان هزینه های قابل قبول از فرمول زیر محاسبه می شود :

    (2-1)                 (DC  ×   CF   ) / R =  J

        

CF  : فاکتورها هزینه

DC : درجه تصحیح

مقادیر عددی فاکتور هزینه و درجه تصحیح از جدول شماره 3بدست می آید:

در فرمول (2-1 ) در صورتیکه 10 >  J باشد هزینه ها قابل قبول بوده و اگر 10 <  J باشد غیر قابل قبول خواهد بود.

بایستی توجه داشت که اگر چه این متد یک راه ساده ای را برای ارزیابی انواع مختلف خطرات و کنترلها را جهت بررسی و تصمیم گیری به مدیریت ارائه می کند ولی از این متد تنها می توان بعنوان یک راهنما استفاده کرد همچنین ذکر این نکته ضروری است که مقادیر مورد استفاده در این فرآیند و مرحله تصمیم گیری تا حدی اختیاری بوده و میتوان آنها را با مقادیر تعریف شده دیگری جایگزین کرده و نهایتاً فرآیند تصمیم گیری را با استفاده از مقادیر دیگری از J انجام داد .

 

 

 

 

 

 

جدول شماره 1 مقادیر مورد استفاده در فرآیند تصمیم گیری فاین

 

C  پیامد ( محتمل ترین نتیجه حادثه بالقوه )

 

نرخ

طبقه بندی

100

فاجعه بار ، مرگ و میرهای متعدد ، خسارات وارده بیش از 1000000دلار ، توقف طولانی فعالیت

50

چندین مورد مرگ ومیر ، خسارات بین 40000دلار تا 1000000دلار

25

چندین مورد مرگ و میر خسارت بین 100000تا 400000دلار

15

جراحات فوق العاده شدید (برای مثال قطع عضئ ، ناتوانی دائمی ، خسارات بین 1000تا 100000دلار)

5

جراحات ناتوان کننده ، خسارات تا 1000دلار

1

جراحات یا خسارات اندک

 

نرخ

طبقه بندی E

10

بطور مداوم (چندین بار درروز)

6

بطور مکرر ( حدود یکبار در روز)

3

گاه به گاه (یکبار در هفته یا درماه )

2

بطور غیرمعمول (یکبار در ماه یا سال )

1

بندرت (ممکن است در طول عمر سیستم رخ دهد)

5 / .

احتمال وقوع آن فوق العاده اندک است (بنظر غیر قابل وقوع می آید)

 

 

                       P  احتمال اینکه پیامدهای حادثه بطور کامل بوجود آید )

نرخ

طبقه بندی

10

پیامدهای کامل حادثه : درصورت وقوع رویداد خطر کاملاً محتمل و مورد انتظار است

6

کاملاً ممکن است ،غیر معمول نیست ، شانس 50-50 است

3

یک تصادف و امری غیرمعمول خواهد بود

5 /.

پس از چندین سال مواجهه رخ نمی دهد ولی گاهگاهی ممکن است بوقوع پیوندد

1 / .

عملاً یک پیامد غیر محتمل است (هرگز رخ نداده است )

 

جدول شماره 2 نمره ریسک و فعالیتهای ضروری

 

R خلاصه نمره ریسک و فعالیتها

 

نمره

فعالیتهای لازم

1500- 200

نیاز فوری به فعالیتهای تصحیحی ، تا کاهش خطر فعالیتها بایستی متوقف شود

199-90

نیازمند بررسی و توجه هرچه سریعتر است

89-0

خطر بایستی بدون هرگونه تاخیر حذف شود ولی وضعیت اضطراری نیست

 

 

 

 

 

 

فاکتورها هزینه CF ( هزینه تخمینی برای فعالیتهای تصحیحی $ )

 

نرخ

طبقه بندی

10

بیشتر از 50000دلار

6

50000-25000دلار

4

25000-10000دلار

3

10000-1000دلار

2

1000-100دلار

1

100-25 دلار

5 / .

زیر25 دلار

 

درجه تصحیح DC ( درجه ای از خطر که کاهش می یابد

 

نرخ

طبقه بندی

1

خطر کاملاً حذف می شود (100 درصد)

2

حداقل 75 درصد خطر حذف می شود

3

75 تا 50 درصد خطر حذف می شود

4

50 تا 25 درصد خطر حذف می شود

5

کمتر از 25 درصد خطر حذف می شود

 

 

 

روش فرونک و مورگان در آنالیز ریسک :

این روش به مدیران یاری می دهد که سرمایه مناسب و لازم جهت رسیدن به حداکثر کاهش ریسک در واحدهای مختلف یک کارخانه را اختصاص دهند

این روش دارای 6 مرحله اساسی است :

1-      محاسبه شاخص ریسک برای هر واحد

2-     تعیین ریسک نسبی هر واحد

3-     محاسبه در صد شاخص ریسک برای هر واحد

4-     تعیین کل سرمایه در معرض خطر هر واحد

5-     محاسبه ریسک کلی برای هرواحد

6-     رده بندی واحدها براساس نمره کلی ریسک هر واحد

 

1-      شاخص ریسک:

با چک لیست شماره 1 نمره ریسک هر واحد محاسبه می شود

این چک لیست شامل 6 گروه خطر است که هر کدام از نظر اهمیت نمره ای به آنها اختصاص می یابد و هرگروه دارای مجموعه ای زیر گروه است که با توجه به اهمیت آنها نمره ای به آنها داده شده

 

نمره ریسک هرواحد = جمع نمرات زیرگروه × نمره گروه ها یا جمع نمرات گروههای 6 گانه با چک لیست شماره 2 نمره کل کنترل هر واحد محاسبه می شود

این چک لیست هم شامل 6 گروه کنترل است که دارای زیر گروههای مربوطه می باشد

 

نمره کنترل هرواحد = جمع نمرات زیر گروههای کنترل × نمره گروه مربوطه

شاخص ریسک هرواحد = نمره ریسک آن نمره کنترل هرواحد

 

شاخص ریسک هر واحد = شاخص ریسک هرواحد شاخص ریسک واحدی که بالاترین نمره را دارد

 

درصد شاخص ریسک نسبی هرواحد =     100 × قدر مطلق ریسک نسبی هرواحد

                                                        قدر مطلق مجموع ریسک نسبی کلیه واحدها

تعیین کل سرمایه در معرض خطر هرواحد:

 

اموال                                                            - هزینه های جایگزین کلیه مواد و تجهیزات هرواحد

ادامه فعالیت منظم                                 - ارزش واحد کالای تولیدی ظرفیت تولید واحد در هرسال درصد ظرفیت مورد انتظار درسال

ارزش جان شاغلان                                 - ارز ش کل شاغلان ، شلوغ ترین نوبت کاری

 

ریسک کلی :          حاصلضرب کل سرمایه در معرض خطر یک واحد در صد شاخص ریسک نسبی آن

 

 

 

 

جداول نهائی

نام واحد   شاخص ریسک ریسک نسبی-در صد شاخص ریسک- کل سرمایه در معرض خطر ریسک کلی- رده بندی

A         47                           176                         3/22                       5200                                          دلار 1000         1    

                                                                                                                                                                     1160   

B          168                         55-                        7                             2743                                            192              4    

C         0-                            224-                      4/28                      4030                                           1145              2  

D            6-                           97-                         3/12                        1350                                             166              5

E             14-                         237-                      30                            1870                                             561             3

F          23                           0                              0                              7870                                      0                        6   


 

 

جای گزینی کلیه مواد و تجهیزات هرواحد که در

معرض ریسک است ، مشخص می شود

 

ب- ادامه منظم فعالیت واحد

امتیاز زیرگروه گروه خطرات (عدد درون پرانتز فاکتور خطر گروه است )

 

آتش سوزی / پتانسیل انفجار(10)

خسارت متوقف شدن فعالیت از حاصل ضرب موارد زیر به دست می آید :

- ارزش واحد کالای تولیدی

- ظرفیت تولید واحد در هرسال

- درصد ظرفیت مورد انتظار درسال

 

ب- جان شاغلان

ارزش جان شاغلان نیز از حاصل ضرب تعداد کارگران قسمت در شلوغ ترین نوبت کاری و ارزش زندگی هر فرد محاسبه می شود

 

ریسک کلی

ریسک کلی که بیانگر ارزش اقتصادی ریسک نسبی هر واحد است ، از حاصل ضرب کل سرمایه در معرض خطر یک واحد درصد شاخص ریسم نسبی آن بدست می آید

 

رده بندی نهایی

در راستای رسیدن به هدف نهایی متد مورد بحث که کمک به مدیران در شناسایی واحدهای با ریسک بالا است ، در آخرین مرحله ، واحدهای مختلف کارخانه براساس ریسک کلس شان رده بندی می شوند .

پرواضح است واحدهایی که دراین زده بندی در رده های اول قرار گیرند ،مهم تر محسوب شده و درکنترل خطرات در اولویت قرار خواهند گرفت .

2- متنوع بودن مواد قابل اشتعال

2- مواد قابل اشتعال موجود در واحد به جای این که دریک جا متمرکز شده باشند اغلب پراکنده اند.

2- اغلب مواد قابل اشتعال به طور طبیعی درحالت بخار هستند.

2- سیستم ها به طور روتین باز بوده و اجازه مخلوط شن مواد قابل اشتعال با هوا را می دهند (یعنی سیستم ها کاملاً بسه نیستند)

1- نقطه اشتعال مواد قابل اشتعال پایین بوده و مواد یادشده بسیار حساس اند

در فرآیند کار مواد  قابل اشتعال گرم شده و در دماهای بالاتر از نقطه اشتعال شان مورد استفاده قرار می گیرند

پیچیدگی فرآیند (8)

2 نیاز به عکس العمل ها و کنترل های دقیقی وجود دارد

2- تجهیزات زیادی هستند که برای استفاده از آن ها اپراتور نیازمند برخورداری از دانش های خاصی است

2- رفع  ایرادها و اشکالات بیش تر توسط سرپرستان صورت می گیرد تا اپراتورها

1- تعداد زیادی از عملیات و / یا تجهیزات به وسیله یک اپراتور پایش می شوند

1- جانمایی و چیدمان پیچیده تجهیزات و متعدد بودن ایستگاه های کنترل

1- دشوار بودن شروع و متوقف کردن عملیات

1- زیاد بودن تعداد عملیات حساس که نیاز به فعالیت های نگه داری دارند

ثبات فرآیند (7)

3- شدید بودن وضعیت های غیر قابل کنترل

2- استفاده از بعضی از مواد در فرآیند که نسبت به هوا ، ضربه ، حرارت ،آب یا سایر عناصر طبیعی حساس اند

2- احتمال وجود واکنش های غیر قابل کنترل

1- وجود مواد خام یا محصولات نهایی که نیاز به انبار شدن ویژه دارند

1- وجود مواد بینابینی که از نظر حرارتی ناپایدارند

1-وجود گازهای غیر سمی که به صورت تحت فشار نگه داری می شوند

 

                           

 

 

 

3- فشار فرآیند بیش از 110 پرند بر اینچ مربع است

2- فشار فرآیند بیشتر از فشار اتمسفر بوده ولی کم تر از 110 پرند برا ینچ مربع است

1- فشار فرآیند از حد خلا  تا فشار اتمسفر متفاوت است

3- در محل های کار اپراتور موقعیت های با فشار بالا وجود دارد

1- استفاده  بیش از حد از دیچه های شیشیه ای برای کنترل شرایط

1- استفاده از مواد غیر فلزی در ساختمان سیستم های پرفشار

پتانسیل خطرات محیطی / فردی (4)

2-مواجهه با مواد مورد استفاده در فرآیند می تواند باعث سوختگی ها ی شدید یا ریسک های بهداشتی جدی شود

2-مواد مورد استفاده در فرآیند خاصیت خورندگی برای تجهیزات دارد

2- امکان بالا رفتن غلظت مواد آلاینده از حدود آستانه مجاز وجود دارد

1- تجهیزات وسایل و افراد در معرض اصابت ذرات و تراشه ها قراردارند

1- وجود ترازهای بالای صوتی امکان برقراری ارتباط کلامی را مشکل می سازد

دماهای بالا(2 )

2- درجه حرارت تجهیزات کم تر از حد 100 درجه سانتی گراد است

2- درجه حرارت تجهزات در محدوده 100 تا 170 درجه سانتی گراد است

3- درجه حرارت تجهیزات در محدوده 170 تا 230 درجه سانتی گراد است

2- در محل های کار اپراتور موقعیت های با درجه حرارت زیاد وجود دارد

2- وجود جریان های هوای شدید و/ یا نشست ها در محیط کار نسبتاً معمول است

2- احتمال استرس های حرارتی ناشی از ماهیت کار یاشرایط آب و هوایی وجود دارد

 

از این زیرگروه نمره ای که از همه بیش تر است

جدول شماره 2 چک لیست کنترل

امیتاز زیرگروه                      گروه کنترل ها ( عدد درون پرانتز فاکتور کنترل گروه است )

حفاظت در برابرآتش سوزی (10)

4- سیستم اسپرینکار خودکار قادر است تمام آتش سوزی های احتمالی را مهار کند

2- سرپرستان و اپراتورها اگاهی کافی از تاسیسات سیستم حفاظت از حریق نصب شده را داشته و برای مبارزه با آتش سوزی ها به خوبی آموزش دیده اند

1- وسایل اطفای حریق به طور مناسب در قسمت های مختلف کارگاه توزیع شده اند

 

1- سیستم حفاظت از حریق به طور دوره ای و منظم بازرسی شده و مورد آزمایش قرار می گیرد

1- ساختمان ها و تجهیزات طوری طراحی و ساخته و نصب شده اند که امکان مهار و اطفای حریق را فراهم می سازد

سالم بودن سیستم الکتریکی (8)

3- نصب تجهیزات الکتریکی مطابق با مقررات و آیین نامه های قانونی صورت گرفته است

1- کلیدهای الکتریکی دستگاه ها که باید به راحتی معلوم باشند برچسب های مناسب شناسایی دارند

1- نگه داری تجهیزات الکتریکی نصب شده به خوبی صورت می گیرد

1- ایزولاسیون تجهیزات ضد انفجار به خوبی و به طور مطمئن صورت گرفته است

1- کلیه تجهیزات الکتریکی مجهز به سیستم قفل مناسب هستند

1- کلید های قطع کننده جریان الکتریکی تعبیه شده و به طور منظم مورد بازدید و آزمایش قرار می گیرند

1-سیستم برق گیر نصب شده و واحد را به طور مناسبی تحت پوشش دارد

تدابیر ایمنی (7)

3- سوپاپ های ایمنی در جاهای لازم تعبیه شده و تخلیه آن ها به محل ها ایمن صورت میگیرد

2- سیستم های اینتر لاک و هم چنین هشدار دهنده ها به طور مطمئن کار آ هستند

2- آموزش عملیاتی کامل و دقیق بوده  وواحد مورد مطالعه دارای برنامه آموزشی مداوم یا بازآموزی است

1- وسایل حفاظتی متناسب با نیازها انتخاب می شوند

1- وسایل حفاظتی مورد لزوم برای رفع بحرانی مشخص شده و بهطور منظم مورد آزمایش قرار می گیرند

زمین کردن الکتریکی و لوله گذای عمقی (5)

2- لوله های انتقال مواد قابل اشتعال به صورت زیر زمینی نصب شده اند

2- لوله های انتقال مواد قابل اشتعال مجهز به سیستم مناسب زمین کردن الکتریکی هستند

2- اثر بخشی سیستم زیمن کردن الکتریکی از طریق بازرسی ها و تست های منظم و دوره ای کنترل می شود

 

لیست تجهیزات مورد نیاز گروه بهداشت محیط

ردیف

نام دستگاه

1

دستگاه HPLC برای دوره کارشناسی ارشد

2

دستگاه GC برای دانشجویان دوره کارشناسی و کارشناسی ارشد

3

یک عدد دستگاه ویدئو پروژکتور برای تجهیز کلاس دانشجویان کارشناسی ارشد

4

یک دستگاه کامپیوتر و تجهیزات مربوطه جهت کارشناس گروه و کارآموزی ها

5

دستگاه اندازه گیری TOC

6

یک دستگاه Printer سه کاره جهت دفتر گروه

 

لیست تجهیزات مورد نیاز گروه بهداشت حرفه ای

ردیف

نام دستگاه

1

کیت کامل صدا سنج ساده ساخت شرکت Casella-CEL انگلستان

2

کیت کامل صدا سنج آنالیزوردارساخت شرکت Casella-CEL انگلستان

3

دوزیمتر صدا ساخت شرکت Casella-CEL انگلستان

4

لوکس متر ساده ساخت هگنر سوئد

5

لوکس متر با قابلیت اندازه گیری شدت درخشندگی ساخت هگنر سوئد

6

دستگاه سنجش تشعشات پرتو UV

7

دستگاه سنجش شدت میدانهای الکترومغناطیسی

8

دستگاه سنجش شدت میدانهای الکتریکی پایا

9

کیت کامل پمپ نمونه برداری فردی شرکت SKC

10

پمپ نمونه برداری دستی پیستونی

11

ارتعاش سنج تمام بدن ،  دست و بازو

12

ست کامل ایمپینچرترپ

 

لیست تجهیزات مورد نیاز گروه بهداشت عمومی و آمار

ردیف

نام دستگاه

1

مولاژ جسم خارجی در راه هوایی

2

مولاژ تزریقات کامل با دست و پای کامل

3

مولاژ مجهز به تمامی خواص تزریق

4

مولاژ عضلانی کامل از نوع مرغوب

5

ویدئو پروژکتور جهت خانه بهداشت نمونه

6

ست کامل کامپیوتر 2 دستگاه

7

دستگاه سونی کیت

راههای کاهش خطر و ایجاد ایمنی

 

دستور العمل NASA 1993 قابل استفاده در همه صنایع شامل موارد زیر می باشد

 

Warning اگر حفاظت لازم را نمی دهد   Safety devices  اگر امکان نداشت   Designout                        Education    به تنهایی کارائی ندارد

                                                                                                           

 

الف-حذف عامل خطر ( Design out   )

 

اولین قدم و همیشه بهترین قدم از نظر ایمنی خارج کردن کامل عامل خطر از سیستم است

مثال 1 چهار عامل در ایجاد آتش سوزی موثرند : ماده اتش زا- اکسیژن- واکنش شیمیایی- منبع اشتعال

 

مسئول ایمنی باید تصمیم بگیرد که کدامیک از این 4 عامل را از سیستم حذف نماید

آیا باید بجای اکسیژن از گاز دیگری مثل نیتروژن در سیستم استفاده کرد

یا اینکه مواد به کار رفته در سیستم را طوری انتخاب کنیم که دارای نقطه اشتعال بالا باشند بطور نمونه

انتخاب نوع کابل انتقال الکتریسیته یک سیستم از نوعی باشد که با هر تغییری در بار الکتریکی سیستم به درجه اشتعال خود نرسد و یا

 

انتخاب بار الکتریکی برای سیستم  در حدی که نتوانند منبع جرقه شود

مثال 2

اپراتوری که با سیلندرهای گاز نیتروژن کار می کند در معرض خطر خفگی با این گاز می باشد با یک طراحی مهندسی می توان سیلندرهای گاز را به خارج محوطه اپراتور منتقل کرد و خطر مواجهه را از بین برد

 

مثال3

بعضی از دستگاههای خانگی مناسب با برق 110 ولت ساخته شده اند که ممکن است برا اثر اشتباه انسانی به پریز برق 220 ولت وصل شده و بسوزند با طراحی مهندسی می توان دو شاخه یا پریز را طوری طراحی کرد که پریزها با هم تفاوت داشته و نتوان آنها را جابجا استفاده کرد .

 

مثال4

NASA در دهه 1980 جهت کنترل جرقه در کابلهای برق سفینه های فضایی پایگاه فضایی کندی از ابتکار یک تکنسین برق استفاده کرد این تکنسین برق کابلهایی را طراحی کرد که دارای پوشش شفاف بود و ایجاد جرقه و دود در آنها از بیرون قابل مشاهده بود که از این کابلها در سفینه ماژلان در 1989 استفاده کرد تا با کنترل موارد فوق ایمنی سفینه را بیشتر تأمین نماید.

 

ب- وسایل ایمنی (Safety Devices)

چنانچه نتوانیم عامل خطر را از سیستم خارج کنیم بعلت عدم امکان یا هزینه زیاد راه حل بعدی استفاده از وسایل ایمنی است

 

مثال 1  

 استفاده از شیر اطمینان استفاده از شیر اطمینان کنترل کننده حرارت در فرآیندهای تولید و تبدیل مواد شیمیایی بسیار مهم است هرگاه درجه حرارت در سیستم بالا رود شیر اطمینان باز می شود و حرارت تعدیل  می گردد شیرهای کنترل فشار نیز وسیله دیگری است که کاربرد ایمنی دارد .

مثال 2 

 با نصب یک فیوز در مسیر جریان برق هرگاه جریان برق بیش از اندازه شود فیوز جریان را قطع می کند تا اینکه از ایجاد حرارت و ذوب کابلها و ایجاد آتش سوزی جلوگیری شود .

 

مثال 3  

ماشینهای ریخته گری تزریقی مواد پلاستیک در تمام دینا وجود دارد و به طور معمول لازم است که هر چند وقت یک بار کارگر قسمتهای داخلی ماشین راتمیز نماید و مواد چسبنده را خارج نماید دستها و بازوهای زیاد کنده شده چون در حالیکه ماشین روشن بوده کارگران اقدام به تمیز کاری کرده که با از بین رفتن مواد چسبنده ماشین به حرکت افتاده و خطر آفریده و سبب آسیب کارگرگردیده است          با قطع جریان برق هنگامی که فردی داخل ماشین باشد می توان از وقایع فوق پیشگیری نمود.

 

ج- وسایل هشدار دهنده Warning

هرگاه نتوان عامل خطر را خارج و یا به شدت کنترل کرد قدم بعدی آگاه کردن اپراتورها از خطرات قریب الوقوع می باشد .

مثال 1

نصب یک گیرنده حساس دود در منزل وقتی به میزان معینی دود در منزل برخورد کند یک زنگ را به صدا در می آورد و ساکنین خانه می توانند خیلی سریع از خانه خارج شوند.

البته موارد اعلام اشتباهی می تواند خود یک عامل خطر باشد بطور مثال دود ناشی از سوختن غذا (           سوسیس) در آشپزخانه ممکن است آژیر خطر را به صدا در آورد و در دفعات بعد که آتش سوزی اتفا ق می افتد افراد خانه آنرا به حساب دود ناشی از پخت و پز یا سوختن غذا بگذارند

 

 

 

مثال 2

علائم هشدار دهنده : علائمی مثل سیگار نکشید یا سر و صدا نکیند و برچسب روی فرآورده ها نیز به عنوان هشدار افراد مورد استفاده قرار می گیرند

گازیابها و گیرنده های حساس به بعضی مواد و هشدارآنها  از عوامل دیگر اعلام خطر هستند مثل گازیابهای آمونیاک هیدروکربن های نفتی 0 هیدروژن متان و حتی اکسیژن ، مطلوبترین راه حل ممکن این است که این گازیابها به یک هشدار دهنده صوتی یا تصویری متصل باشند برای افراد نباید تفاوت کند که این چراغ قرمز یا آژیر به علت نشت گاز خطرناک است و یا وقوع آتش سوزی بلکه مساله مهم این است که باید محل را ترک نمایند.

د- آموزش و اقدامات خاص Traning

همراه با وسایل کنترل کننده اقدامات خاص و آموزش هم لازم است چون انسان در شرایط استرس بیشتر دچار خطا می شود آخرین روش برای رفع خطر اقدامات اورژانسی خاص می باشد به طور مثال هرگاه مواد خطرناک ازیک منبع نشت نماید یا در اثر واژگون شدن ماشین حمل آن اتفاق افتد باید اقدامات اورژانسی مثل عملیات فرار از منطقه و تعطیل اضطراری کارخانه را انجام داد این اقدامات را باید آموزش داد هرچند گاهی تمرین  کرد.

برای کاهش خطاهای انسانی نیاز به روشهای مدیریت نیروی انسانی و آموزش می باشد

 

هـ- به کارگیری استانداردهای ایمنی ( Safety standars )

در تمامی موارد طراحی ساخت و کاربری صنایع باید از استانداردهای صنایع مربوطه و استاندارهای مهندسی ایمنی استفاده کرد .قوانین کشوری و منطقه ای نیز باید در طراحی مورد توجه قرار گیرند به طور مثال استفاده از کمربند ایمنی در ماشینهای سواری نصب کیسه هوا و یا محلی برای شکستن شیشه ها در مواقع اضطراری و یار راه خروج اضطراری دراتوبوسها باید رعایت شود.

 

استاندارد ها

استانداردها به منزله زبان مشترکی است که نه تنها توسط مهندسین بلکه توسط صنایع شرکتها و دولتها بکار گرفته می شوند تا به کیفیت بالای محصولات اطمینان حاصل شود

در قرن گذشته ترکیدن بویلرها یک مشکل مهمی برای صنایع بود تا اینکه انجمن مکانیک امریکا ( ASME (  کدهائی برای بویلرها و لوله ها و اتصالات آنها تدوین کرد که  در حال حاضر در سراسر دنیا مورد قبول و استفاده اند و خرید لوله و بویلر بدون استاندارد های فوق از نظر قانونی منع شده است .

و یا کدهای انجمن حفاظت از طرق (NFPA  ) برای سیم کشی برق مورد استفاده کشورهای مختلف می باشد.

به طور کلی استانداردها نه تنها مانع راه صنایع نیستند بلکه وسیله ای برای یک محصول ایمن می باشند

انواع استانداردها

1-      استانداردهای دولتی

در نشریات دولتی از این استانداردها وجود دارد بحث زیادی است که استاندارد ها از حطیه دولتها خارج شود شاید این بدین معنا باشد که استاندارد ها توسط کمیته های مختلف کشوری مرتب بازنگری گردیده و به روز شوند .

2-     استانداردهای صنایع

صنایع متوجه شدند که رعایت بعضی ازاستانداردها ی مهندسی برای آنها لازم است و گرنه یک کمپانی نمی تواند اتصالات خود را به کمپانی دیگری که لوله تولید می کند بفروشد . ضمناً حوادث در طول استفاده از محصولات یک کارخانه لزوم رعایت بعضی استانداردها را ضروری ساخت در نتیجه موسسات خصوصی متعددی اقدام به نوشتن استاندارد برای صنایع  خود کردند و بعضی به صورت مشترک استانداردهایی را تدوین نمودند

استانداردهای بین المللی

درحال حاضر کمپانیهای زیادی همزمان روی پروژه های مختلف کار می کنند و کدهای مشابهی را برای دنیا عرضه می کنند مثل کد سازه

 

 برای صنایع ساختمان آنچه مسلم است

برای خرید و فروش در سطح بین المللی باید در ساخت محصولات به استانداردها و کدهای منطقه ای یا جهانی توجه کرد بعضی کشورها دارای کدهای ملی هستند و بعضی دیگر سعی می کنند که استانداردهای خود را با منطقه خود هماهنگ کنند مثل استانداردهای محصولات عمومی اروپا ( EN-series (  .

تشکیلات بین المللی استاندارد (iso ) international standards organization مهمترین منبع  تولید کننده استانداردهای بین لمللی است .

ISO-9004 مخصوص تعهد ایمنی محصول و کیفیت خدمات است .

کارخانه جات و صنایع برای تولیدی ایمن اقدامات زیررا انجام می دهند .

1- تعیین استاندارد ها برای ساخت محصولی ایمن یا خدمتی موثر

2- تعیین برنامه ارزشیابی نتایج کاربرد محصولات فوق

3- تهیه دستور العملها و هشدار ها به مصرف کنندگان و دستور العملها ی نگهداری

4- ارائه استانداردهای فوق به متخصصین یا موسسات برای رقابت و یا تبلیغات

ISO-14000 مربوط به استانداردهای زیست محیطی است

OHSA-18000 لستاندارد مربوط به مسائل بهداشت حرفه ای و ایمنی کارگران و محیطهای کاری است دستور العملهای OSHA نمونه هائی از استاندارد ها و کدهای ایمنی در آمریکاست .

روش JSA    Job safety Analysis                                               

 

 


روش آنالیز ایمنی شغلی:

روشی است برای شناسایی خطرات در پستهای کاری ، ارزیابی و ضعیت ایمنی موجود و پیشنهاد کنترلهای مناسب و تصمیم گیری برای اجرای اقدمات لازم.

 

فرآیند  آنالیز ایمنی شغلی : مراحل مختلف آنالیز ایمنی شغلی به ترتیب شامل موارد زیر می باشد:

1-      انتخاب شغل برای آنالیز

2-     تبدیل شغلب به وظایف آن

3-     شناسایی خطرات هر وظیفه

4-     پیشنهاد کنترلهای مناسب

5-     اطلاع رسانی به شاغلین

6-     بازنگری دوره ای و بهبود مداوم

 

اهداف آنالیز ایمنی شغلی از دیدگاههای مختلف:

1- بوسیله JSA می توان خطرات تهدید کننده کارگران را شناسایی کرده و با استفاده از آن یک سیستم ایمنی را طراحی کرد.

2- صلاحیت شاغلین هر پست کاری را تعیین نمود.

3- طرحهای تشویقی برای شاغلین تهیه نمود.

4- نرخ دستمزدها را با توجه به سطح ایمنی هر شغل مشخص کرد.

5- سطح آموزشها و مهارتهای مورد نیاز را تعیین کرد.

6- سطوح مختلف مسئولیتها را تعیین نمود.

7- موجبات بهبود کارائی و افزایش بهره وری کارگران را فراهم کرد.

8- چنانچه مسائل ایمنی و بهداشت حرفه ای در هر شغل توام دیده شود مقدمه ای خواهد بود برای گرفتن   OHSAS18000  برای کارخانه مربوطه .

 

مسئولیت اقدام :

آنالیز ایمنی شغلی با هدایت مهندسین ایمنی و بهداشت حرفه ای و توسط کارکنان و سرپرستان با تجربه و از طریق بحث و مشاهده انجام می شود این رویکرد دو مزیت عمده  دارد اول اینکه منجر به مشارکت افراد بیشتری شده و امکان استفاده از تجربیات آنها را فراهم می آورد  ثانیاً مشارکت تعداد بیشتری از ذینفعان امکان مقبولیت نتایج کار را افزایش میدهد و ضمناً باعث می شود .

 ! موضوع برای کارگران قابل پذیرش شود.

! اطلاعات نهفته در افراد جمع آوری گردد.

! خطا در تصمیم گیری کاهش یابد.

! از اعمال سلیقه شخصی جلوگیری شود.

 

روش اجرای JSA

1- برای اجرای روش JSA دریک کارگاه یا کارخانه باید فرآیند تولید را از ابتدا تا انتها مورد بررسی قرارداد و پستهای کاری را مشخص کرد واضح است که پستهای کاری مشابه را حذف و همه آنها را بعنوان یک پست در نظر می گیریم .

2- با مشاهده نزدیک کلیه وظایفی را که هر پست انجام می گیرد لیست نمائیم .

3- خطرات بالقوه و احتمالی هر فعالیت را شناسایی و لیست می کنیم در این مرحله لازم است که از دانش حرفه ای خود در شناخت این عوامل استفاده کنیم و از روشهایی مثل آنالیز تغییرات

Kepner      و  TRegoe و روش What if برای شناسایی حوادث احتمالی و توالی  آن ها می توان بهره گرفت در این روش پیامد تغییرات مورد بررسی قرار می گیرد به این صورت که

 اگر وظیفه (A ) انجام نشود چه می شود

اگر وظیفه( A )  معکوس انجام شود چه می شود

اگر بخشی از وظیفه ) A ) انجام شود چه می شود

اگر علاوه بر وظیفه انجام شود چه می شود

اگر بیشتر از وظیفه انجام شود چه می شود

اگر کمتر از وظیفه انجام شود چه می شود

4-     بررسی می شود که در حال حاضر برای حذف خطرات چه اقدامی انجام گرفته است.

5-   درحال حاضر احتمال بروز خطر چه قدر است که می توان این میزان را با توجه به سابقه بروز خطر در این پست برآورد کرد و یا از شاخصReliability دستگاهها میزان احتمالی خطای آن ها را بدست آورد.

6-     درصورت بروز یک خطا و بروز خطر به چند کارگر صدمه وارد می شود

7-     درصورت بروز خطر شدت آن چقدر است که از روی میزان صدمات وارده و اقدامات درمانی و یا با روزهای غیبت در کار قابل محاسبه است.

8-    وسایل و اقدامات اضافی لازم برای رفع خطر کدام است که می توان در این مورد از چک لیستهای ایمنی استاندارد استفاده کرد.

9-     بامحاسبه میزان ریسک خطرات فوق اولویت و اقدامات ایمنی تعیین می گردد.

10-    زمان لازم برای رفع خطرات فوق با توجه میزان ریسک مربوطه مشخص می گردد.

11-    مسئولیت افراد برای انجام اقدامات ایمنی تعیین می شود.

12-   دستور العملهای ایمنی برای پستهای کاری تهیه می گردد.

13-آموزش لازم به کارگران داده می شود

14- زمان بررسی مجدد با توجه به امکان تغییرات در نیروهای کاری و یا تغییراتی که دریک پست کاری انجام می شود تعیین و یاد آوری می گردد.           

تاریخچه برخی آتش سوزی ها در ایر ان و جهان

nدر سال 1750 ده هزار خانه در شهر قسطنطنیه در آتش سوخت.

nدر سال 1756 در مسکو 15000 خانه در اتش سوخت.

nدر سال 1835 در نیویورک کلیه خانه های واقع در 13 هکتار در اتش سوخت.

n1871 در شیکاگو 17450 واحد ساختمانی طعمه حریق شد.

nدر ایران آتش سوزی جلفا در 1355 یک میلیارد تومان خسارت بر جای گذاشت.

 

طبق بررسی های انجام شده در هر سال  بین 60 تا 90 مورد آتش سوزی به ازای هر 100 هزار نفر جمعیت در شهرهای کشور رخ می دهد  که بسیاری از آنها مربوط به محیط کاری است.
آمار ها نشان داده است که حریق های بزرگ معمولا اولین بار و بدون پیش آگهی ملموسی برای ساکنین رخ می دهد و این در حالی است که طبق بررسی های به عمل آمده  75 درصد آتش سوزی ها قابل پیشگیری است.
 

بنابر این رعایت مسایل ایمنی  به عنوان اصلی ترین راه پیشگیری از وقوع حریق و انتشار آن باید مورد توجه قرار گیرد .

 

nتعاریف  برخی از اصطلاحات حریق

احتراق:

nیک سری از واکنش های سریع شیمیایی بین یک ماده سوختنی و اکسیژن (اغلب اکسیژن هوا ) را تحت  شرایط اصطکاک  که سبب تولید نور و گرما می شود احتراق می گویند.

n درجه احتراق :

nدرجه حرارتی که   جهت ادامه احتراق ماده سوختنی مورد نیاز است.

نقطه اشتعال:

nبه درجه حرارتی گویند که یک سوخت باید گرم شود تا گازی منتشر شود که در مجاورت یک منبع اشتعال آتش گیرد.

انفجار :          

nعبارت است از آ زاد شدن انرژی با سرعت زیاد که نتیجه اکسیداسیون  سریع است .تفاوتش با احتراق در سرعت  تولید اکسیداسیون  است

خود به خود سوزی :

nآتش گیری همیشه نیاز به جرقه یا شعله ندارد  بلکه در درجات معینی ممکن است آتش گیری انجام گیرد .این عمل ممکن است پس از رسیدن به درجه آتش گیری و یا واکنش  شیمیایی بین مواد یا بالا رفتن  تراکم گازهای ارگانیسمی محیط قابل اشتعال نیز بوجود اید.

 

مثلث آتش:

nاکسیژن

n گرما

n منبع سوخت

عوامل ایجاد آتش:

nشامل نه مورد است به شرح ذیل:

n1- آتش گیری مستقیم :مانند نزدیک نمودن شعله به  مواد سوختنی

n2- افزایش تدریجی دما :افزایش دما در یک توده

nزغال سنگ یا ... که به تدریج دمای آنها در اثر فشار و فعل وانفعالات  بالا رفته و شروع به سوختن می کند.

n3- واکنش شیمیایی :نظیر ترکیب پتاسیم و آب و فسفر با اکسیژن و اسید نیتریک با کاغذ می تواند عامل شروع باشد.

 

 

n4- اصطکاک : مالش دو جسم آتش گیر  مانند دو قطعه چوب خشک

n5-تمرکز پرتو های مریی و نامریی: مانند ذره بین 

n6- الکتریسته جاری :حرارت حاصل از عبورجریان

n7- الکتریسته ساکن:به دلیل ایجاد جرقه  ناشی از اختلاف پتانسیل در محیط هایی که گاز یا بخار مواد آتش گیر باشد.

n8-صاعقه: دارای صدها هزار ولت اختلاف پتانسیل  است که می تواندباعث آتش سوزی گردد.

n9- انفجار ناشی از مواد  منفجره : مانند TNT و بسیاری دیگری  از مواد 

فازهای حریق:

nفاز اول: شروع حریق:

nاکسیژن کافی در دسترس است و بیشتر محصولات ان CO , CO2 است .حرارت شعله در حدود 1000 در جه فارنهایت است .گسترش حریق تصاعدی بوده  ومدت زمان رسیدن به اوج حرارت کوتاه و کمتر از نیم ساعت است .

 

 

فاز دوم :
سوختن آزاد :

nدراین مرحله علاوه بر هوای داخل محیط هوای بیرون نیز به داخل کشیده می شودو همین هوا باعث گسترش حریق می گردد. درجه حرارت در حدود 1300 در جه فارنهایت می باشد .

nدر این فاز اکسیژن کم شده و حریق بدون شعله می گردد.تراکم گازها بیش از حد  و بسیار بالا  می باشد.در این فاز آ تش می تواند از یک ساعت تا چندین  روز ادامه داشته باشد.

nدر این فاز حریق گسترش می یابد.

فاز سوم:
سوختن کند:

nاین فاز فاز آخر نامیده می شود و حریق شعله ندارد وسعت محدود شده و مراکز اتش  تبدیل به نقاط منفصل می گردد.درجه حرارت در حدود 1000 در جه فارنهایت می باشد که به تدریج کاهش یافته  در پایان این مرحله مواد قابل احتراق تبدیل به زغال یا خاکستر شده و حریق نیز به تدریج سرد می گردد.

فاز برگشت شعله :

nاین فاز الزاما در تمام حریقها وجود ندارد ولی اگر تراکم گازها در هوا بالا باشد  مجددا آتش گرفته و تداوم زیادی نخواهد داشت .در صورتی خطرناک است که مواد  سوختنی جدیدی در اختیارش قرار بگیرد.

 

عومل موثر بر میزان و شدت حریق :

n1-افزایش دسترسی حریق به اکسیژن :هر چه  اکسیژن بیشتری باشد حریق شدیدترو بیشتر خواهد بود .

n2- ثبات شیمیایی ماده سوختنی: هر چه ثبات ماده از نظر حالت و ترکیب شیمیایی کمتر  باشد شدت و سرعت حریق بیشتر است.

n 3- سطح ماده سوختنی: هر چه سطح  ماده قابل احتراق گسترده تر باشد  شدت بیشتر می شود.

nگسترش در سطح  عمودی سریعتر از سطح افقی است.

طبقه بندی انواع آتش: به 6 دسته تقسیم می شود:

nA,B, C,D, E, F

دسته اول: A سوختن مواد قابل احتراق معمولی مانند کاغذ و...

دسته دوم :B در اثر سوختن مایعات قابل اشتعال یا جامداتی که به راحتی به مایع تبدیل می شوند.

دسته سوم:C ناشی از سوختن گازها و مایعات و یا مخلوطی از آنهاست .

طبقه بندی انواع آتش:

دسته چهارم:  Dناشی از فلزات سریع اکسید شونده مانند منیزیم وسدیم و پتاسیم و امثال آنها

دسته پنجم:  Eحریق های الکتریکی را شامل میشود.

دسته ششم:F  حریق آشپزخانه و مواد سوختنی مهم آن مثل چربیها و ...

 

اطفای حریق و روشهای مختلف:

nاصولا اگر بتوان یکی از اضلاع هرم حریق را کنترل کنترل کرد  حریق مهار می شود.

nروشهای عمومی:

nالف-سرد کردن : یک روش قدیمی و متداول و موثر برای کنترل حریق  میباشد .این عمل با کمک آب یا CO2 انجام میگیرد.

nب- خفه کردن : پوشاندن آتش با موادی که مانع رسیدن اکسیژن به  محوطه اتش می گردد . روش مطلوبی برای همه حریق هاست . موادی که برای خفه کردن به کار میروند باید سنگین تر از هوابوده حالت پوششی داشته باشند .ضمنا خاک وپتوی خیس و ماسه وشن میتواند این کار را انجام دهد. 

اطفای حریق و روشهای مختلف:

ج- حذف مواد سوختنی: این روش در ابتدای بروز حریق امکان پذیر بوده و با قطع جریان / جدا کردن منابعی که تا کنون به حریق به آنها نرسیده /کشیدن دیوارهای حایل / یا خاکریز و همچنین  رقیق کردن ماده سوختنی  مایع

د- کنترل واکنش های زنجیره ای:استفاده از برخی

ترکیبا ت هالن مانند CBRF3 ,…و جایگزین کردن آن  و برخی ترکیبات دیگر مانند جوش شیرین  . این روش مشکل تر و گران تر می باشدولی  می تواند برای مواد پر  ارزش به کار رود.

انواع خاموش کننده های موجود :

n1- مواد سرد کننده :آب و CO2

n2- مواد خفه کننده (کف  خاک و ماسه)

n3- مواد رقیق کننده (N2 , CO2  )

n4- مواد محدود کننده  واکنشهای زنجیره ایشیمیایی  (هالن و پودر های مخصوص)

سیستم کشف واعلام حریق

nبه دو روش دستی و اتوماتیک تقسیم می گردد .

nروش های دستی :

nتوسط افراد شاغل یا ساکن انجام می گیرد .

n1- اعلام از طریق آژیر دستی

n2- اعلام توسط سیستم  الکتریکی

n3- اعلام توسط بلند گو

n4- استفاده از تلفن 

 

سیستم اتوماتیک:

n1- کاشفهای حریق

n2- کابل رابط

n3- منبع تغذیه

 انواع کاشفهای حریق:

n1- کاشفهای حرارتی:  که به دو نوع ثابت  ومتغیر تقسیم می گردد.

n2- کاشفهای دودی : به دو نوع یونیزه و فتو الکتریک  تقسیم می گردد.

n3- کاشفهای شعله ای: به نور مرئی شعله که دارای طول موج 380 تا 760  نانومتر باشد حساس است.

n4- کاشفهای  گاز یاب

مراحل اولیه استقرار سیستم های کشف و اعلام خطر:

n1- تهیه نقشه کارگاه و موقعیت قرار گیری دستگاههاو مواد سوختنی 

n2- تهیه اطلاعات لازم فرایند تولید شامل  مواد مصرفی , نوع مواد سوختنی و خصوصیات مواد

n3- تهیه اطلاعات مربوط به سیستم الکتریکی 

n4- تهیه اطلاعات مربوط به مقاومت  سازه ها در برابر حریق

مراحل اولیه استقرار سیستم های کشف و اعلام خطر:

n5-  تعیین ارزش دستگاهها و کالاها

n6- محاسبه تعداد کاشف با توجه به وسعت کار گاه و ارتفاع محل  ونیز محدودیت های نقشه کار گاه

n7- تعیین محل نصب

n8- تهیه نقشه سیم کشی و نصب کاشفها و محل عبور کابلها تا محل مرکز اعلام حریق

طبقه بندی مکانها از نظر میزان خطر :

n1- مکان های کم خطر :

n مقدار مواد قابل احتراق کم بوده و گسترش حریق  زیاد نیست .دانسیته مواد سوختنی در این دسته50 کیلو گرم بر متر مربع می باشد. مانند مدارس و سالن های پذیرایی

n2- مکان های با خطر متوسط :

nدانسیته مواد سوختنی به طور متوسط 50 تا 100 کیلو گرم بر متر مربع می باشد .در این اماکن  مقدارذخیره مواد سوختنی قابل توجه بوده  ولیکن حریق آ نها قابل کنترل است.مانند انبار کارگاه های تولیدی کوچک انبار پوشاک و مواد  پلاستیکی 

طبقه بندی مکانها از نظر میزان خطر :

n3- مکانهای پر خطر : در این اماکن مقدار ذخیره مواد قابل اشتعال زیاد بوده  ودر صورت بروز حریق آتش سوزی های شدید بوجود می آید.مانند انبارهای بزرگ چوب و مخازن سوخت و کارخانه های تولید مواد آلی.دانسیته موادسوختنی دراین گروه به طور متوسط از 100 کیلو گرم بر متر مربع بیشترمی باشد.

بر اساس شیوه اطفاء حریق، میزان گسترش حریق و نوع حریق، تجهیزات متنوعی وجود دارد. انواع این تجهیزات شامل دو گروه عمده می باشد:

تجهیزات متحرک

وسایل ساده (سطل شن، سطل آب، پتوی خیس و پتوی نسوز آتش نشانی)

خاموش کننده های دستی با حداکثر ظرفیت 14 کیلوگرم یا 14 لیتر خاموش کننده در انواع مختلف.

خاموش کننده های چرخدار (تا ظرفیت 90 کیلوگرم)

خاموش کننده های بزرگ خودرویی یا قابل حمل توسط قایق، کشتی، هلی کوپتر و هواپیما. این تجهیزات دارای قابلیت امدادی نیز بوده و کارایی بسیار وسیعی دارند.


تجهیزات ثابت

جعبه اطفاء حریق (شیلنگ با آب تحت فشار)

شبکه ثابت خاموش کننده مبتنی بر آب (شبکه افشانه ای)، کف، CO2 ، پودر و ترکیبات هالوزنه

شیرهای برداشت آب آتش نشانی (ایستاده و دریچه دار)

 


خاموش کننده های دستی

فراگیرترین وسیله خاموش کننده شامل این دسته می باشد.

از مزایای این گروه به موارد زیر می توان اشاره کرد:

در لحظات اولیه بروز حریق می توانند به طور موثری توسط افراد عادی بکار گرفته شوند.

ارزان، ساده و در دسترس می باشند.

نیاز به آموزش پیچیده ندارند.

در اطفاء حریقهای کوچک یا شروع حریقهای بزرگ کاملا مناسب هستند.

 

نکته: تمام خاموش کننده های دستی به طور قراردادی باید دارای مشخصاتی باشند تا تشخیص و استفاده از آنها برای افراد براحتی صورت گرفته و در کوتاهترین زمان ممکن، آتش سوزی مهار گردد. این مشخصات شامل موارد زیر است:

ظرفیت

فشار تخلیه

طول پرتاب (پاشش) مواد اطفایی

درصد تخلیه

زمان تخلیه

مشخصات فنی

مشخصات سرلوله پاشنده

علائم و برچسب ها

1- ظرفیت خاموش کننده

حداکثر ظرفیت ماده خاموش کننده در نوع دستی 14 کیلوگرم یا 14 لیتر است بطوریکه یک نفر به راحتی قادر به حمل و استفاده از آن باشد. از این وسایل برای حریقهای کوچک یا در لحظات شروع حریقهای بزرگ می توان استفاده نمود.

2- فشار تخلیه

کلیه مواد خاموش کننده بایستی تحت فشار معینی به سوی حریق پرتاب گردند تا کارایی و اثر لازم را داشته باشند. لذا تامین فشار مناسب برای تخلیه آنها توسط منابع مختلف انجام می گیرد:

الف) فشار گاز حاصل از واکنش دو ماده شیمیایی مانند سودا اسید

ب) فشار یک گاز بی اثر

ج) فشار ناشی از تبدیل فاز ماده خاموش کننده:

 

3- طول پرتاب

در خاموش کننده های دستی هر چه طول پرتاب مواد خاموش کننده بیشتر باشد نیاز به نزدیک شدن به آتش کمتر است. طول مناسب برای تمام مواد 7 2 متر می باشد. برای آب در روش اسپری 4 متر و روش جت 7 متر و در مورد کف نیز بصورت جت 5 متر پیشنهاد شده است.

4- در صد تخلیه

برای خاموش کننده های پودری میزان تخلیه مواد حداقل 85% ، آب، کف و CO2 حداقل 95% پیشنهاد شده است. این بدان معنی است که در نوع اول حداکثر 15% و انواع دیگر حداکثر 5 درصد باقیمانده مواد در درون مخزن قابل قبول می باشد.

5- زمان تخلیه

بدلیل رشد تصاعدی حریق و نیاز به تاثیر مواد خاموش کننده بر آن، سرعت عمل بسیار مهم است. از این رو زمان مناسب برای تخلیه مقذار معینی از مواد بصورت تجربی پیشنهاد گردیده است. در جدول زیر استاندارد محدوده زمان پاشش مواد خاموش کننده آمده است. لازم به ذکر است که کاهش بیش از حد زمان تخلیه مطلوب نیست زیرا زمان ماندن مواد بر روی حریق نیز برای خاموش کردن کامل و جلوگیری از بازگشت شعله بایستی مد نظر باشد.

6- مشخصات فنی

اجزای دستگاه بایستی متناسب با نوع استفاده و مواد خاموش کننده درون آن، قابلیت و استحکام کافی را از نظر مقاومت در برابر خوردگی، فشار، زنگ زدگی و امثال آن داشته باشند.

دستگاهها بایستی توسط سازنده تحت آزمایشهای مختلف قرار گرفته و از نظر فشار، باید مخزن دستگاه تحت فشار آزمایش معادل 2 برابر فشار عمل یا فشار نامی محفظه قرار گیرد.

7- مشخصات سرلوله پاشنده

تمام کپسولهای دارای ظرفیت 3 کیلوگرم و بالاتر بایستی دارای شیلنگ و سرلوله باشند. طول شیلنگ نباید کمتر از 80% ارتفاع خاموش کننده باشد. شیلنگ و سرلوله نباید با ماده خاموش کننده واکنش دهد، همچنین نبایستی تحت فشار دائم دستگاه باشد. به عبارت دیگر بعد از شیر تخلیه قرار گرفته باشد.

 

انواع خاموش کننده های دستی

الف) خاموش کننده های محتوی آب

ب) خاموش کننده های محتوی کف

ج)خاموش کننده های محتوی پودر شیمیایی

د) خاموش کننده های محتوی گاز CO2

ه) خاموش کننده های محتوی مواد هالوزنه (هالن)

الف)خاموش کننده های حاوی آب

این دسته خاموش کننده ها قدمت زیادی داشته و شامل چهار گروه می باشند:

الف) سودا اسید

ب) آب و گاز

ج) آب و هوا

د) آیفکس

ج)خاموش کننده های پودر شیمیایی

یکی از متداول ترین خاموش کننده های دستی، نوع پودر شیمیایی است. این نوع در وزنهای مختلف یک الی 12 کیلوگرمی ساخته شده اند و از نظر ساختمانی دو گروه عمده را شامل میشوند:

الف) خاموش کننده پودر و گاز با فشار مداوم

ب) خاموش کننده پودر و گاز بالن دار (فشنگ دار)

د)خاموش کننده های حاوی CO2

خاموش کننده CO2 بدلیل قابلیت بالای خنک کنندگی، خفه کنندگی آتش، رقیق کنندگی اکسیژن هوای اطراف حریق، عدم به جای گذاری اثر بر روی دستگاه و مواد و عدم صدمه مکانیکی به تجهبزات بسیار مناسب است.

تنها عیب این سیستم قیمت بالای آن نسبت به پودر می باشد.

از مزیت های عمده این خاموش کننده طول عمر و اطمینان به کار آن است.

این دستگاه از یک سیلندر حاوی CO2 مایع و یک شیر فلکه، شیلنگ و سرلوله شیپوری تشکیل شده است.

منبع تامین فشار پاشش، تغییر فاز گاز CO2 است.

طول پرتاب آن بین 4 2 متر است.

حداکثر زمان تخلیه در انواع مختلف خاموش کننده دستی این گروه 160 60 ثانیه است.

این خاموش کننده برای حریقهای دسته A-B-C-E-F مناسب می باشد که با کد TOTAL نیز بیان می شود.

ه)خاموش کننده حاوی مواد هالوژنه

گران هستند

برای تجهیزات پر ارزش و الکترونیکی بسیار مؤثر می باشند.

قدرت خاموش کنندگی بسیار بالایی دارند

مکانیسم آنها شبیه CO2 است..

طول پرتاب مواد هالوژنه حدود 8 متر می باشد.

روش راه اندازی این دستگاه توسط شیر فلکه یا اهرم می باشد.

مورد استفاده خاموش کننده های هالوژنه حریق های دسته A-B-C-E-F می باشد که با کد TOTAL نیز بیان می شود.

بازرسی و آزمایش خاموش کننده های دستی

برای اطمینان از صحت کار دستگاههای خاموش کننده دستی لازم است که این دستگاهها بطور مرتب و طی یک برنامه معین تحت بازرسی و آزمون لازم قرار گیرند. بهتر است که برای بازرسی کپسولها یک چک لیست مناسب تهیه و بر اساس آن بازرسی انجام گردد. بازرسی مورد نظر در سه مرحله انجام می گردد:

الف) بازرسی ماهیانه

ب) بازرسی و آزمون شش ماه یکبار

ج)بازرسی و آزمون سالیانه

د) آزمون دو یا پنج ساله

الف) بازرسی ماهیانه

این بازرسی شامل بازبینی کلیه کپسولها است و نکات مهم برای تست دستگاههای مانومتر دار، توجه به عقربه و در نوع پودری، تکان دادن یا سرازیر کردن کپسول برای باز شدن کلوخه های احتمالی است. بازدید محل نصب به دیوار، وضعیت بدنه مخزن و اجزای دستگاهف شامل شیر، اهرم، شیلنگ و بازدید سرلوله برای اطمینان از عدم لانه گزینی حشرات از موارد مهم است.

 

ب) بازرسی و آزمون شش ماه یکبار

امتحان برخی از دستگاهها بطور تصادفی در یک حریق آزمایشی.

تشخیص ظاهری خاموش کننده ها

اگر چه بطور استاندارد کارخانجات سازنده بایستی مشخصات و کاربرد نوع خاموش کننده را بطور واضح و خوانا روی آن حک یا الصاق نمایند و کد خاموش کنندگی که وابسته به محتویات کپسول است را با علامت و حروف قید کنند، لیکن از روی برخی مشخصات ظاهری می توان کاربرد و نوع خاموش کنندگی را تشخیص داد:

الف) شناسایی فقط از روی کد

ب) تشخیص از روی تجهیزات

الف) شناسایی فقط از روی کد:

نوعA تنها محتوی آب یا سودا اسید

نوع A-B معمولا کف شیمیایی یا مکانیکی

نوع B-C-F پودر و گاز

نوع A-B-C-E-F یا  A-B-C یا TOTAL برای تمام آتش سوزی ها که عموما پودر و گاز، گاز ‍CO2 یا هالن می باشد.

ب) تشخیص از روی تجهیزات:

* خاموش کننده های CO2 دارای سرلوله شیپوری و بزرگ هستند و بسیار سنگین می باشند.

* خاموش کننده های پودر و گاز دارای سرلوله (نازل) ساده یا اهرمی و دارای بالن جانبی و یا دارای عقربه فشار می باشند. (البته بایستی نوع آب و گاز را که ممکن است با این نوع اشتباه شود با تکان دادن کپسول و شنیدن صدای آب آن متمایز نمود.)

* نوع کف شیمیایی که دارای دستگیره تحتانی برای واژگونی هنگام کاربرد است و روی آن شیر تعبیه نشده است.

* نوع کف مکانیکی که از سرلوله کف ساز قابل تشخیص است.

 

تعداد آنها بایستی متناسب با نوع حریق و فضای مورد نظر باشد.

فاصله دو کپسول نبایستی از 30 متر بیشتر باشد؛ به عبارت دیگر، فاصله دسترسی افراد به خاموش کننده نبایستی از 30 متر بیشتر باشد.

ارتفاع قرارگیری نباید خیلی بالا یا نزدیک زمین باشد بهتر است ارتفاع قاعده کپسول از زمین 1/1 متر بوده و بیشتر از متوسط ارتفاع آرنج افراد نباشد.

برای هر محل بیش از یک دستگاه خاموش کننده پیش بینی شود.

بلافاصله پس از هر بار استفاده از کپسول باید آنرا شارژ نمود زیرا احتمال بروز حریق مجدد منتفی نیست.

هنگام استفاده از خاموش کننده برای اطفاء حریق، بایستی پاشش مواد بصورت جارویی در سطح قاعده حریق انجام گردد.

اپراتور هنگام خاموش نمودن حریق باید پشت به باد باشد.

پرسنل تیم عملیاتی یا کارکنانی که برای اطفاء در نظر گرفته شده اند باید تحت آموزش مداوم و تمرینات دوره ای قرار گیرند.

n  

 

 

کنفرانس خاموش کننده های دستی ارائه توسط آقایان:مهدوی- فرهادی – منصوری

 

بر اساس شیوه اطفاء حریق، میزان گسترش حریق و نوع حریق، تجهیزات متنوعی وجود دارد. انواع این تجهیزات شامل دو گروه عمده می باشد: تجهیزات متحرک  و تجهیزات ثابت

 

تجهیزات متحرک

وسایل ساده (سطل شن، سطل آب، پتوی خیس و پتوی نسوز آتش نشانی)

خاموش کننده های دستی با حداکثر ظرفیت 14 کیلوگرم یا 14 لیتر خاموش کننده در انواع مختلف.

خاموش کننده های چرخدار (تا ظرفیت 90 کیلوگرم)

خاموش کننده های بزرگ خودرویی یا قابل حمل توسط قایق، کشتی، هلی کوپتر و هواپیما. این تجهیزات دارای قابلیت امدادی نیز بوده و کارایی بسیار وسیعی دارند.

 

تجهیزات ثابت
جعبه اطفاء حریق (شیلنگ با آب تحت فشار)

شبکه ثابت خاموش کننده مبتنی بر آب (شبکه افشانه ای)، کف، CO2 ، پودر و ترکیبات هالوزنه

شیرهای برداشت آب آتش نشانی (ایستاده و دریچه دار)

 


خاموش کننده های دستی
فراگیرترین وسیله خاموش کننده شامل این دسته می باشد.

از مزایای این گروه به موارد زیر می توان اشاره کرد:

در لحظات اولیه بروز حریق می توانند به طور موثری توسط افراد عادی بکار گرفته شوند.

ارزان، ساده و در دسترس می باشند.

نیاز به آموزش پیچیده ندارند.

در اطفاء حریقهای کوچک یا شروع حریقهای بزرگ کاملا مناسب هستند.

 

نکته: تمام خاموش کننده های دستی به طور قراردادی باید دارای مشخصاتی باشند تا تشخیص و استفاده از آنها برای افراد براحتی صورت گرفته و در کوتاهترین زمان ممکن، آتش سوزی مهار گردد. این مشخصات شامل موارد زیر است:

ظرفیت

فشار تخلیه

طول پرتاب (پاشش) مواد اطفایی

درصد تخلیه

زمان تخلیه

مشخصات فنی

مشخصات سرلوله پاشنده

علائم و برچسب ها

 

1- ظرفیت خاموش کننده

حداکثر ظرفیت ماده خاموش کننده در نوع دستی 14 کیلوگرم یا 14 لیتر است بطوریکه یک نفر به راحتی قادر به حمل و استفاده از آن باشد. از این وسایل برای حریقهای کوچک یا در لحظات شروع حریقهای بزرگ می توان استفاده نمود.

 

2- فشار تخلیه

کلیه مواد خاموش کننده بایستی تحت فشار معینی به سوی حریق پرتاب گردند تا کارایی و اثر لازم را داشته باشند. لذا تامین فشار مناسب برای تخلیه آنها توسط منابع مختلف انجام می گیرد:

الف) فشار گاز حاصل از واکنش دو ماده شیمیایی مانند سودا اسید

ب) فشار یک گاز بی اثر

ج) فشار ناشی از تبدیل فاز ماده خاموش کننده

 

3- طول پرتاب

در خاموش کننده های دستی هر چه طول پرتاب مواد خاموش کننده بیشتر باشد نیاز به نزدیک شدن به آتش کمتر است. طول مناسب برای تمام مواد 7 – 2 متر می باشد. برای آب در روش اسپری 4 متر و روش جت 7 متر و در مورد کف نیز بصورت جت 5 متر پیشنهاد شده است.

 

4- در صد تخلیه

برای خاموش کننده های پودری میزان تخلیه مواد حداقل 85% ، آب، کف و CO2 حداقل 95% پیشنهاد شده است. این بدان معنی است که در نوع اول حداکثر 15% و انواع دیگر حداکثر 5 درصد باقیمانده مواد در درون مخزن قابل قبول می باشد.

 

5- زمان تخلیه

بدلیل رشد تصاعدی حریق و نیاز به تاثیر مواد خاموش کننده بر آن، سرعت عمل بسیار مهم است. از این رو زمان مناسب برای تخلیه مقذار معینی از مواد بصورت تجربی پیشنهاد گردیده است. در جدول زیر استاندارد محدوده زمان پاشش مواد خاموش کننده آمده است. لازم به ذکر است که کاهش بیش از حد زمان تخلیه مطلوب نیست زیرا زمان ماندن مواد بر روی حریق نیز برای خاموش کردن کامل و جلوگیری از بازگشت شعله بایستی مد نظر باشد.

 

 

 

                                           

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


6- مشخصات فنی

اجزای دستگاه بایستی متناسب با نوع استفاده و مواد خاموش کننده درون آن، قابلیت و استحکام کافی را از نظر مقاومت در برابر خوردگی، فشار، زنگ زدگی و امثال آن داشته باشند.

دستگاهها بایستی توسط سازنده تحت آزمایشهای مختلف قرار گرفته و از نظر فشار، باید مخزن دستگاه تحت فشار آزمایش معادل 2 برابر فشار عمل یا فشار نامی محفظه قرار گیرد.

 

7- مشخصات سرلوله پاشنده

تمام کپسولهای دارای ظرفیت 3 کیلوگرم و بالاتر بایستی دارای شیلنگ و سرلوله باشند. طول شیلنگ نباید کمتر از 80% ارتفاع خاموش کننده باشد. شیلنگ و سرلوله نباید با ماده خاموش کننده واکنش دهد، همچنین نبایستی تحت فشار دائم دستگاه باشد. به عبارت دیگر بعد از شیر تخلیه قرار گرفته باشد.

 

8- علائم و برچسب ها

کلیه خاموش کننده ها بایستی دارای علائم و مشخصات سازنده بوده و علاوه بر رنگ مناسب، دامنه عمل آنها با کد مربوطه بر روی آنها حک یا توسط برچسب دائمی الصاق شده باشد. رنگ استاندارد برای خاموش کننده ها و همچنین قابلیت آنها برای خاموش نمودن حریق با استفاده از مشخصات مربوطه در جدول زیر آمده است.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


                                                                                              

 

 

انواع خاموش کننده های دستی

الف) خاموش کننده های محتوی آب

ب) خاموش کننده های محتوی کف

ج)خاموش کننده های محتوی پودر شیمیایی

د) خاموش کننده های محتوی گاز CO2

ه) خاموش کننده های محتوی مواد هالوزنه (هالن)

 

الف)خاموش کننده های حاوی آب

این دسته خاموش کننده ها قدمت زیادی داشته و شامل چهار گروه می باشند:

الف) سودا اسید

ب) آب و گاز

ج) آب و هوا

د) آیفکس

 

ب)خاموش کننده های مولد کف

همانگونه که کف را به دو گروه تقسیم بندی نموده اند دستگاههای دستی مولد کف نیز در دو گروه ساخته شده اند:

          الف) مولدهای کف شیمیایی

          ب) مولدهای کف مکانیکی

 

ج)خاموش کننده های پودر شیمیایی

یکی از متداول ترین خاموش کننده های دستی، نوع پودر شیمیایی است. این نوع در وزنهای مختلف یک الی 12 کیلوگرمی ساخته شده اند و از نظر ساختمانی دو گروه عمده را شامل میشوند:

الف) خاموش کننده پودر و گاز با فشار مداوم

ب) خاموش کننده پودر و گاز بالن دار (فشنگ دار)

 

د)خاموش کننده های حاوی CO2

خاموش کننده CO2 بدلیل قابلیت بالای خنک کنندگی، خفه کنندگی آتش، رقیق کنندگی اکسیژن هوای اطراف حریق، عدم به جای گذاری اثر بر روی دستگاه و مواد و عدم صدمه مکانیکی به تجهبزات بسیار مناسب است.

تنها عیب این سیستم قیمت بالای آن نسبت به پودر می باشد.

از مزیت های عمده این خاموش کننده طول عمر و اطمینان به کار آن است.

این دستگاه از یک سیلندر حاوی CO2 مایع و یک شیر فلکه، شیلنگ و سرلوله شیپوری تشکیل شده است.

منبع تامین فشار پاشش، تغییر فاز گاز CO2 است.

طول پرتاب آن بین 4 2 متر است.

حداکثر زمان تخلیه در انواع مختلف خاموش کننده دستی این گروه 160 60 ثانیه است.

این خاموش کننده برای حریقهای دسته A-B-C-E-F مناسب می باشد که با کد TOTAL نیز بیان می شود.

 

ه)خاموش کننده حاوی مواد هالوژنه

گران هستند

برای تجهیزات پر ارزش و الکترونیکی بسیار مؤثر می باشند.

قدرت خاموش کنندگی بسیار بالایی دارند

مکانیسم آنها شبیه CO2 است..

طول پرتاب مواد هالوژنه حدود 8 متر می باشد.

روش راه اندازی این دستگاه توسط شیر فلکه یا اهرم می باشد.

مورد استفاده خاموش کننده های هالوژنه حریق های دسته A-B-C-E-F می باشد که با کد TOTAL نیز بیان می شود.

 

بازرسی و آزمایش خاموش کننده های دستی

برای اطمینان از صحت کار دستگاههای خاموش کننده دستی لازم است که این دستگاهها بطور مرتب و طی یک برنامه معین تحت بازرسی و آزمون لازم قرار گیرند. بهتر است که برای بازرسی کپسولها یک چک لیست مناسب تهیه و بر اساس آن بازرسی انجام گردد. بازرسی مورد نظر در سه مرحله انجام می گردد:

الف) بازرسی ماهیانه

ب) بازرسی و آزمون شش ماه یکبار

ج)بازرسی و آزمون سالیانه

د) آزمون دو یا پنج ساله

 

الف) بازرسی ماهیانه

این بازرسی شامل بازبینی کلیه کپسولها است و نکات مهم برای تست دستگاههای مانومتر دار، توجه به عقربه و در نوع پودری، تکان دادن یا سرازیر کردن کپسول برای باز شدن کلوخه های احتمالی است. بازدید محل نصب به دیوار، وضعیت بدنه مخزن و اجزای دستگاهف شامل شیر، اهرم، شیلنگ و بازدید سرلوله برای اطمینان از عدم لانه گزینی حشرات از موارد مهم است.

 

ب) بازرسی و آزمون شش ماه یکبار

امتحان برخی از دستگاهها بطور تصادفی در یک حریق آزمایشی.

 

ج)بازرسی و آزمون سالیانه

باز کردن و تخلیه دستگاه و جدا نمودن اجزای آن و اطمینان از سلامت بدنه و متعلقات و تعویض اتصالات و واشرهای لاستیکی، وزن نمودن بالن حاوی گاز و در صورتیکه بیش از 10 % وزن آن کم شده باشد، بایستی شارژ گردد. در مورد پودر لازم است مجددا الک و توزین شده و به وزن مناسب برسد.

 

د) آزمون دو یا پنج ساله

          این آزمون باید استحکام سیلندر در برابر فشار تایید نماید. برای این کار تست هیدرواستاتیکی فشار به عمل می آید.

 

تشخیص ظاهری خاموش کننده ها

اگر چه بطور استاندارد کارخانجات سازنده بایستی مشخصات و کاربرد نوع خاموش کننده را بطور واضح و خوانا روی آن حک یا الصاق نمایند و کد خاموش کنندگی که وابسته به محتویات کپسول است را با علامت و حروف قید کنند، لیکن از روی برخی مشخصات ظاهری می توان کاربرد و نوع خاموش کنندگی را تشخیص داد:

الف) شناسایی فقط از روی کد

ب) تشخیص از روی تجهیزات

 

الف) شناسایی فقط از روی کد:

نوعA تنها محتوی آب یا سودا اسید

نوع A-B معمولا کف شیمیایی یا مکانیکی

نوع B-C-F پودر و گاز

نوع A-B-C-E-F یا  A-B-C یا TOTAL برای تمام آتش سوزی ها که عموما پودر و گاز، گاز ‍CO2 یا هالن می باشد.

 

ب) تشخیص از روی تجهیزات:

* خاموش کننده های CO2 دارای سرلوله شیپوری و بزرگ هستند و بسیار سنگین می باشند.

* خاموش کننده های پودر و گاز دارای سرلوله (نازل) ساده یا اهرمی و دارای بالن جانبی و یا دارای عقربه فشار می باشند. (البته بایستی

 

نوع آب و گاز را که ممکن است با این نوع اشتباه شود با تکان دادن کپسول و شنیدن صدای آب آن متمایز نمود.)

* نوع کف شیمیایی که دارای دستگیره تحتانی برای واژگونی هنگام کاربرد است و روی آن شیر تعبیه نشده است.

* نوع کف مکانیکی که از سرلوله کف ساز قابل تشخیص است.

تعداد آنها بایستی متناسب با نوع حریق و فضای مورد نظر باشد.

فاصله دو کپسول نبایستی از 30 متر بیشتر باشد؛ به عبارت دیگر، فاصله دسترسی افراد به خاموش کننده نبایستی از 30 متر بیشتر باشد.

ارتفاع قرارگیری نباید خیلی بالا یا نزدیک زمین باشد بهتر است ارتفاع قاعده کپسول از زمین 1/1 متر بوده و بیشتر از متوسط ارتفاع آرنج افراد نباشد.

برای هر محل بیش از یک دستگاه خاموش کننده پیش بینی شود.

بلافاصله پس از هر بار استفاده از کپسول باید آنرا شارژ نمود زیرا احتمال بروز حریق مجدد منتفی نیست.

هنگام استفاده از خاموش کننده برای اطفاء حریق، بایستی پاشش مواد بصورت جارویی در سطح قاعده حریق انجام گردد.

اپراتور هنگام خاموش نمودن حریق باید پشت به باد باشد.

پرسنل تیم عملیاتی یا کارکنانی که برای اطفاء در نظر گرفته شده اند باید تحت آموزش مداوم و تمرینات دوره ای قرار گیرند.

 

کنفرانس سیستم و تجهیزات کشف واعلام حریق ارائه شده توسط خانم ها یوسفی و سلطانی

 

 

روشهای کشف واعلام حریق:روش های دستی اعلام حریق  و سیستم اتوماتیک کشف حریق

                                                                                                                               

روشهای دستی اعلام حریق:اعلام دستی ازطریق آژیردستی- اعلام توسط سیستم الکتریکی - اعلام توسط بلندگو - استفاده ازتلفن                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          

سیستم اتوماتیک کشف حریق :  کاشفهای حریق - کابل های رابط - منبع تغذیه

 

انواع کاشفهای اتوماتیک حریق : کاشفهای حرارتی - کاشفهای دودی ‌- کاشفهای شعله ای - کاشفهای گازیاب

 

کاشفهای حرارتی : کاشفهای حرارتی ثابت - کاشفهای حرارتی متغیر

 

کاشفهای حرارتی ثابت :

سنسورکاشف ممکن است فیوزذوب شونده یافیوزهای مبتنی برخاصیت ترموکوپل یا بی متالیک باشد.درمقایسه این دونوع بی متالیک ارجحیت دارد زیراپس ازهربارعمل کشف حریق برای دفعات بعدقابل استفاده است.قسمت متحرک بی متال به شکل دیسک مقعری است که پس ازانبساط سطحی دراثر افزایش درجه حرارت ناشی ازحریق جریان برق رادرمداربرقرار می کند.

کاشف حرارتی باحرارت متغیر:

دراین کاشف المنت های عمل کننده برحسب سرعت تغییرات درجه حرارت15-12درجه کلوین درهر دقیقه عمل میکنددرصورتی که سرعت افزایش دما بیش از این مقدارباشد دستگاه عمل می کند.

کاشف های دودی:

کاشف های یونیزه - کاشف های فتوالکتریک

کاشف های یونیزه:

این کاشف طوری طراحی شده که میتواند حضورذرات 01/0درصدتایک میکرون را براحتی تشخیص دهد.محفظه نیمه هادی دستگاه هوای عبوری راتوسط پرتو آلفا یونیزه میکند.مولکولهای یونیزه هوابطورمرتب توسط الکترود محفظه جذب می شوند .لذا ولتازکوچکی همواره برقرار می شود.ورود ذرات بداخل محفظه وچسبیدن ملکولهای هوای یونیزه به ذرات باردار باعث سقوط آنهاوکاهش ولتاژ.ستگاه می گرددوباعث برقراری جریان درمدار اعلام حریق می شود .

مزیت اصلی این دسته سرعت عمل بالای انها در کشف حریق می باشد .معایب انها شامل عدم حساسیت کافی در فاز اول حریق ،حساسیت به رطوبت وحرارت ،نیاز به تنظیم دوره ای ،عدم امکان استفاده در مکانهایی که اصولاانتشارذرات دارد،عدم حساسیت کافی

 

درمقابل ذرات نسبتابزرگ،ذرات pvc ونیازبه تنظیم مجددپس ازهرباراعلام آتش سوزی است.

کاشف فتو الکتریک:

در محفظه ی این کاشف یک منبع تولید نور مرئی یا لیزر که به طور مستقیم یا تحت زاویه 90درجه با انعکاس از روی آینه برچشم الکتریک می تابد در صورت وجود تیرگی ناشی از ذرات تاری با توجه به محدوده ی تشخیص تعر یف شده برای کاشف جریان نور کاهش پیدا نموده و باعث تحریک آن و اعلام حریق می گردد .

مزایای کاشف فتو الکتریک :

l       عکس العمل سریع در مقابل ذرات حتی در تراکم ناچیز 

l       عکس العمل سریع در مقابل اتش

l       عدم حساسیت به رطوبت و الکتریسته ساکن وتغییرات فشار هوا

معایب کاشف فتو الکتریک :

l       کاهش شدید حساسیت در ذرات با قطر کمتر از طول موج نور مرئی

l       حساسیت بالا به ذرات تیره نسبت به ذرات خاکستری

l       امکان سوختن لامپ

 

کاشف های شعله ای:

به نور مرئی شعله که دارای طول موج 760-380 نانومتر بلشد حساس  هستند وجز کاشف های سریع  به حساب می آیند .

این گروه شبیه به نوع فتو الکتریک ولی با حساسیت بالا می باشد در این نوع به جای لامپ منبع نور عمل کنند ه پرتوهای نور مرئی ناشی از حریق توسط عدسی هایی متمرکز و به سلولهای فتو الکتریک تابانده می شود .

 

کاشف های گازیاب:

کاشف های گازیاب نوع ویژه ای هستند که برای تشخیص گاز های قابل انفجار یا گاز های ناشی از حریق به کار می روند.

 

انتخاب ونصب کاشفها

1-در صورتی که محل کارماهیتاًدارای شعله ،دود،ذرات یا حرارت است نمی توان از کاشفهای حساس به ماهیت کار استفاده نمود بلکه بایستی کاشف شرایط غیر عادی را کشف کند .

نوع وحساسیت کاشف با توجه به ریسک حریق وارزشی که کالا های محیط دارند انتخاب می گردند .

برای افزایش ضریب اطمینان کارایی سیستم بهتر است در هر محدوده از دو نوع کاشف استفاده شود که یکی از انها حرارتی خواهد بود

4-کاشف ها معمولاًدر سقف ویا در شرایط ویژه روی دیوارها در ارتفاع بالا نصب می گردند ونبایستی آنها را مجاور منابع گول زننده نصب نمود .

5-برای کاشف های دودی بایستی جریان طبیعی هوا مدنظر قرار گیرد،به طوری که جهت جریان هوا بتواند ذرات را به سمت کاشف هدایت کند .

6-در صورتی که کاشف در سقف نصب شود ،نبایستی فاصله ای کمتر از 1 اینچ وبیشتر از 4اینچ از سقف داشته باشد ودر سقف جاسازی نشود .

7-تعداد کاشف ها وابسته به مساحت حوزه ی حفاظتی زیر ان است که برای نوع حرارتی ودودی متفاوت است .

8-فاصله ی کاشف ها از هم بر اساس تعداد مورد نیاز ومساحت محدوده ی حریق تعیین می شود .

 

9-ارتفاع قرارگیری کاشف در نوع حرارتی حداکثر برای درجه ی یک 9 متر ودرجه 3 حداکثر 6 متر ودر نوع دودی حداکثر 10 متر می باشد .

10-محدوده ی حفاظتی وحداکثر ارتفاع،وابسته به حساسیت کاشف وشدت محصول حریق می باشد .

11-لازم است که درسیستم کشف کاشف توسط علایم نوری چشمک زن یا علایم صوتی متناوب ،لااقل هر 15 ثانیه به مدت 5/0ثانیه اماده به کار بودن سیستم را اعلام نماید.

12 –مسیرهای عبور کابل های برق باید ایمن ترین مسیر باشد .

13-در هر ناحیه از منطقه بندی حریق بایستی حداقل دو کاشف وجود داشته باشد .

ویژگی

شعله ای وماورای بنفش

 

شعله ای ومادون قرمز

 

حرارتی

دودی

مزایا

عکس العمل سریع ،پوشش بالا ،عدم حساسیت به باد

 

عکس العمل سریع ، ،عدم حساسیت به باد

 

پایدار

 

بسیار حساس ،کشف حریق های دارای دود در مراحل اول

 

معایب

نیاز به تنظیم زاویه ماورای بنفش توسط دود جذب می شود

نیاز به تنظیم زاویه تداخل مادون قرمز موجود در محی

پاسخ کند

 

نیاز به هوای پاک برای عمل نکردن

 

کاربرد

برای حریق های با شعله گسترده ،هیدروکربن ها و سوخت ها محیط های  باز

مانندنوع uvاست ولی برای محیط های باز وماشین های ارتعاشی توصیه نمی شود

محیط های با هوای الوده دارای محدودیت نوع دودی وپشتیبانی نوع شعله ای در محیط های پر خطر

محیط های هوای پاک یا میزان ذرات کم ،اتاق فرمان ،اتاق مواد احتراقی ،دفاتر واماکن اداری

مقاومت محیطی

 

خیلی خوب ،مقاوم به باران ،باد ومانند آن

 

خوب ،مقاوم به باران وباد بوده وپرتو ها برآن تاثیر دارند وممکن است آلارم اشتباه بدهد

خوب ولی به جریان هوا حساس است

 

برای محیط های آزاد مناسب نیست

 

 

 

نوع کاشف

 

مشخصات نصب

حرارتی در اماکن بسته یا مسقف

 

حرارتی در محوطه های باز یا غیر مسقف

 

دودی

 

حداکثر مساحت حفاظتی هر کاشف 2 m

37

25

50

فاصله مجاز از یکدیگر m

9

7

10

فاصله ی مجاز از دیوار ها m

5.4

5.3

5

ارتفاع مجازm

5.8-5.5

7-4

5.7

 

سیستم های خبر کننده حریق

پیام های اعلام حریق برای افراد متفاوت می تواند به صورت صوتی ،نوری یا ترکیبی از این دو باشد.

 

تست های بازرسی : تست روزانه  -تست هفتگی - ت های  فصلی  -تست سالیانه

 

نکات مهم در تعیین محل وشرایط نصب اعلام کننده های دستی:

1- محل نصب کلید شستی اعلام حریق روی نقشه با علامت 

و به رنگ قرمز مشخص شود .

2- محل نصب کلید های شستی اعلام حریق باید در محل های دسترسی حداکثر به فاصله ی 30 متر از هر نقطه شروع حرکت فرد یا به فاصله ی 30 متر از شستی دیگر باشد .

3- محل نصب در کنار درب های خروجی و خروج اضطراری ،راه پله ها ودر محل های قابل دید باشد .

4- ارتفاع نصب کلید حداقل 110و حداکثر 140 سانتی متر باشد.

 

ایمنی برق

 

مقدمه

   پدیده تولیدالکتریسیته با تماس اجسام به یکدیگر از 2000سال پیش توسط یونانیها شناخته شده بود اما استفاده کلی وعلمی بعد از کشف الکتریسیته تقریبااز 150 سال پیش شروع شده با این حال استفاده از این انرژی در تمام شئون زندگی وتمدن بشر نفوذ کرده است انرژی برق در مقایسه با دیگر انرژیها به سهولت قابل کنترل انتقال وبه سهولت قابل تبدیل به سایر انرژیها می باشد امروزه تمامی وسایل اطراف ما به نحوی محتاج انرژی برق میباشد . علی رغم تمام این محاسن این انرژی دارای 2 عیب بزرگ می باشد.

به مقدار قابل ملاحظه ذخیره نمی شود در صورتیکه به طور صحیح تحت کنترل نباشد خطرات وخرابیهای زیادی به بار می آورد.جلوگیری از حوادث ومخاطرات برق به سادگی امکان پذیر میباشد ومی توان از تمامی حوادث جلوگیری کرد .در این تحقیقث بر این شدیم به مراحل تولید انتقال وتوزیع برق ودر پایان به مسائل ایمنی و نکات آن نیز بپردازیم.

  

جریان الکتریسیته

اجسامی مانند فلزات دارای الکترون آزاد می باشند به حرکت این الکترونها در درون این اجسام را جریان الکتریسیته گویند.

که این جریان بر اثر اختلاف پتانسیل در دو سر یک رسانا به وجود می آید وبه طور

 قرار دادی از جسمی که دارای بار منفی است وبه سمت قطب مثبت حرکت می کند

 این حرکت در اثر یکی از عوامل :

1- مالشی -2تغییرات شیمیایی3- حرارت4- نور5- فشار 6- القا  اتفاق می افتد.

 

انواع جریان الکتریکی

-1جریان مستقیم :

عبور الکترونها در یک هادی که همواره جهت حرکت الکترونها در یک سو بوده از

قطب منفی به قطب مثبت مثل باطری ماشین که قطبها ثابت است

2.جریان الکتریکی متناوب:

جریانی که شدت جریان حرکت الکترونها در آن در فواصل معین زمانی تغییر می نماید

 

جریان مستقیم :
الکترسیسته ساکن بر سطح اجسام که می تواند باعث ایجاد جرقه وآتش سوزی گرددوبیشتر از مالش دو جسم بر یکدیگر تولید میشود.جریان مستقیم از نظر تولید به دو دسته : 1- مصنوعی 2- طبیعی

          جریان مستقیم طبیعی الکتریسیته ساکن بر سطح اجسام که باعث ایجاد جرقه می شود .

          صاعقه

 

صاعقه :

در  اثر اختلاف  پتانسیل بین زمین وطبقات جوی ایجاد می شود گاهی این اختلاف پتانسیل به چندین میلیون ولت نیز می رسد ابر ها که همیشه در حرکت اند در اثر یونیزاسیون و همچنین تشکیل کریستالهای یخ تولید بار الکتریکی کرده که به سطح قاعده ابر بار منفی و در بالای آن بار مثبت ایجاد می شود در صورتیکه ار تفاع ابر تا زمین کم باشدیا مقدار بار آن خیلی زیاد در یک نقطه تخلیه صورت گرفته  ویک جریان قوی بین ابر و زمین بر قرار می گردد که می تواند آسیبها و خرابیهای زیادی به کار گیرد استفاده از برقگیر در ساختمانهای بزرگ باعث تخلیه این بار از این طریق می شود که باعث جلوگیری از این خرابیها میشودبرق گیر را در بلند ترین نقطه ساختمان باید وصل نمود

 

طبقه بندی  جریان مستقیم از نظر ولتاژ :

جریان مستقیم فشار ضعیف:الف:خیلی ضعیف 0_50 ولت    ب:ضعیف 50_600 ولت

جریان مستقیم فشار قوی: الف:قوی600_60000 ولت   ب:خیلی قوی بیش از 60000 ولت

 

جریان برق متناوب :

   جهت تولید جریان برق در نیروگاهها از انرژی های مختلفی مانند انرژی خورشید باد سوختهای فسیلی هسته ای فشار آب در پشت سدها که باعث چرخش توربینهای مولد برق شده روتور دستگاه را به چرخش درآورده و باعث تولید جریان برق می شود که پس از تولید توسط ترانسفورماتور افزاینده ولتاژ آن زیاد شده و جهت انتقال آماده می شود . توسط شبکه انتقال به شهر رسیده ولتاژ آن دوباره کم شده و توسط شبکه توزیع به مصرف کننده ها می رسد .

 

طبقه بندی جریان متناوب

 

از نظر تعداد فاز:

1- تک فاز:برق شهری جهت مصارف خانگی وتجاری

2- سه فاز:دارای سه فاز ویک نول جهت مصارف  صنعتی و کشاورزی

 

طبقه بندی از نظر ولتاژ:

  1. خیلی ضعف :24 ولت
  2. ضعیف:24_250 ولت
  3. قوی:250_33000 ولت
  4. بسیار قوی:بالاتر از 33000 ولت

 

شبکه های برق

یک شبکه باید طوری ساخته شود که بار ساخته شده را بدون ایجاد حرارت زیاد در هادیها

وخرابی در عایقها تحویل دهد ودر صورت بروز خطر در کوتاه ترین زمان ممکن جریان

قطع شود.

1.شبکه انتقال: که برق رااز نیرو گاه تا نز دیک شهر رسانده ودارای ولتاژ بسیار قوی

وفوق فشار قوی می باشد که در آن

الف:کابلهای  بسیار قوی          ب :دکلهای برق(نقاط اتکا)            ج:ایزولاتور ها (مقره ها و عایق ها)

 

ویژگی های نقاط اتکا در شبکه های انتقال

  1. وزن هادی ها وسایر وسایل را تحمل کند.
  2. فشار باد وفشار کششی خود هادی را تحمل کند.
  3. محکم واستوار در زمین باشد.

 

دکلها از نظر نوع استفاده به انواع:

  1. دکل حمال
  2. دکل زاویه دار
  3. دکل مهار شده
  4. دکل انتهایی
  5. دکل مقسم(در مکانهای تقسیم خط )

 

دکلها از نظر جنس به انواع:فولادی چوبی بتن آرمه فلزی

 

انتخاب فاصله اقتصادی بین دو دکل بر مبنای جنس سطح مقطع شکل ارتفاع نقاط تعداد سیم های انتقالی  فاصله مورد احتیاج هادی از یکدیگرولتاژ عبوری تعیین می گرد.  در فاصله دکلها باید مقدار شکم سیم وطول مسیر نیز محاسبه گردد .

 

 

پی ریزی دکلها بر مبنای چگونگی نوع زمین است  وبه انواع :

  1. دکل بدون پی
  2. پی یکپارچه
  3. پی تقسیم شده
  4. دکلهای مهار شده با سیم تقسیم می شود.

 

زمینی کردن دکلها:

سیم زمینی که به نوک دکلها متصل است  به غیر از هدایت جریان زمینی وظیفه  حفاظت خطر در مقابل برق زدگی را نیز دارد وعموما از سیم های فولادی به  سطح مقطع 35 میلی متر مربع تا 70 میلی متر مربع می باشد.

 

حریم خطوط :

در تعیین حریم خطوط به عواملی مانند نوع پایه ؛ مقره ؛ عایق ها وسایر تجهیزات شبکه باید توجه کرد و مهمترین آن میزان ولتاژ عبوری و شدت حوزه القایی در اطراف سیم است . در هوای معمولی هر کیلو ولت ؛ حوزه القایی معادل 1سانتیمتر دارد .مثلا برای یک خط 20کیلو از فاصله 20سانتیمتری حوزه فوق شخص دچار برق گرفتگی و در اثر ایجاد قوس دچار سوختگی نیز می شود در ایران حریم خطوط شامل 2 نوار مرزی در طرفین خط انتقال می باشد وشامل حریم درجه یک و حریم درجه 2 می باشد . که در جدول زیر نشان داده شده است.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


شبکه های توزیع نیروی برق زمینی و هوایی:

جهت توزیع انرژی مصرف کننده هادر شهرهای بزرگ در درجه اول به لحاظ رعایت مسایل ایمنی ودردرجه دوم به علت مسئله زیبایی ازکابل (توزیع نیروی برق زمینی)استفاده میشود . ولی درروستاها وشهرهای کوچک به علت ویژگی اقتصادی وارزان بودن ازشبکه های هوایی جهت برق رسانی استفاده میشود .

 

انواع شبکه های توزیع :1-شبکه هوایی 2-شبکه زمینی

 

معایب شبکه های هوایی نسبت به زمینی :

1 مشکل حریم در انها مستتر است و ایمنی افراد در معرض خطر میباشد .

2 معضل تداخل این تاسیسات بادرختان زیانباراست وضایعاتی رابه وجود می آورد

3- ناهماهنگ بودن شبکه های هوایی با بافت شهرها وروستاها ولطمه به زیبایی انها

4-قرارگرفتن شبکه های هوایی در معرض خطر عوامل جوی

 

محاسن شبکه های هوایی نسبت به زمینی :

1- سریع الاحداث بودن و عیب آن به راحتی شناسایی میگردد .

2- احتیاج کمتر به نیروهای متخصص در شبکه های هوایی .

 

در شبکه های زیر زمینی عمق کابل در زمین باید 70سانتیمتر و اطراف آن ماسه نرم یاخاک نرم الک شده باشد تا رطوبت خاک را حفظ کرده تا درجه حرارت سیم زیاد نشود.

 

شبکه توزیع هوایی :

این شبکه نیز مانند شبکه انتقال از 1- هادی ها 2- نقاط اتکا ء 3 ایزولاتورها 4- سیستم حفاظتی تشکیل شده است .

 

هادی ها:

 هر نوع هادی که جریان برق را از خود عبور داده و توسط موادی از محیط اطراف خود عایق شده باشد را کابل مینامند .  مهمترین و بیشترین عایقی که در ساختمان کابلها بکار میرود عبارتند از P.V.C (پلی وی نیل کلراید) که پرتودور یا پلاستیک نامیده میشودP.V.C عایقی غیر قابل اشتعال است و این مزیت خوبی در کابلها میباشد دارای انعطاف پذیری زیادی می باشد و تنها عیب أن این است که در درجه حرارت حدود صفر و زیر صفر از أن نمی توان برای عملیات کابل کشی مورد   استفاده قرار داد مواردی مانند ارزانی تولید انبوه و سادگی ساخت باعث شده که بیش از 90 در صد کابلهای فشار ضعیف از این عایق درست شوند.  نوعی عایق دیگر بنام PET (لی اتیلن) برای کابلها بکار میرود که اتش زا بوده و در مکانهای اختصاصی بکار میرود .  

 

در بعضی از کابلها از عایق لاستیکی استفاده میشود که کاربرد زیادی ندارد.  هادیها از جنس مس و یا الومینیوم میباشند . در صورتیکه بخواهیم  از کابلی با هادی الومینیوم برای کابل کشی هوایی استفاده کنیم باید یک رشته آن فولاد باشد .  برای شناسائی کابلها از حروفی استفاده میشود که روی کابلها نوشته شده است برخی از این حرف طبق  استاندارد المان V.D.E  بشرح زیر میباشد :

 N کابل با هادی مسی                                  NR-NAکابل با هادی ألومینیوم       Y علامت عایق پرتو دور میباشد                      Hعلامت ورق متالیزه میباشد     Tسیم تحمل کننده در کابل کشی هوایی                R حفاظت فولادی نواری شکل

 Yروکش کمربندی پرتو دور                            Rهادی دایره ای شکل          

 Eهادی یک رشته و دایرهای میباشد    M هادی چند رشته       Sهادی بشکل مثلث 

 مثال :  روی کابلی نوشته شده Nyyre--0.6/1kv مشخصات آن چیست؟ 

Nهادی از جنس مس/  Yروکش هادی از جنس P.V.C/ Yروکش کمربندی از جنس     P.V.C   /R  هادی بشکل دایره میباشد.(سطح مقطع کابل) /  Eهادی یک رشته و مفتولی می باشد.  و حداکثر ولتاژ مجاز بین فاز و نول 600 ولت  و حداکثر ولتاژ مجاز بین دو فاز حداکثر 1000ولت میباشد.

 

شناسائی کابل ها

 سایز سیمها و کابلها بر حسب سطح مقطع طبقه بندی شده به این صورت  خواهد بود :

  0.5 - 0.75 - 1 - 1.5 - 2.5  - 4-6-10-16-25-35-50-70-95-120-150-185-240-300-400-500

 

عواملی که باعث معیوب شدن کابل می شوند :

1- عیب ونقص ازطرف کارخانه سازنده باشد.(غیراستاندارد)

2- افزایش بار بیش از حد مجاز

3- ولتاژبیش از حد مجاز

4- ضربات خارجی مثل کلنگ خوردگی   

5- عوامل شیمیایی

6- رعایت نکردن اصول استاندارد هنگام کابل کشی  

7- فشار و کششهای مکانیکی

 

شدت جریان مجاز برای هر کابل به سطح مقطع ؛دمای محیط ؛جنس کابل بستگی دارد که این شدت جریان در جدول زیر نشان داده شده است :

((سیمهای مسی مورد استفاده در شبکه های توزیع با آمپراژ مجاز عبور ازآنها))

 

10

16

25

35

50

70

95

سطح مقطع

85

115

151

174

231

282

372

آمپراژ مجاز

 

 

 

 

 

 

(( سیم های آلومینیومی مورداستفاده در شبکه های توزیع باآمپراژمجاز عبور از انها ))

 

36

70

120

سطح مقطع

120

195

230

آمپراژ مجاز

 

پایه ها

که از دو جنس بتونی یاچوبی میباشد که چوبی عایق مناسب  میباشد همچنین طول زیاد در جاهای که چوب زیاد است مقرون به صرفه می باشد در سیم های فشار ضعیف فاصله سیمها حداقل باید 30سانتی متر فاصله بین دو فاز باشد

 

ایزو لاتور ها

مقره ها عایق هایی هستند که نگه دارنده قسمت هایی از تاسیسات الکتریکی هستند که دارای ولتاژ بالا میباشند از دو جنس چینی وشیشه ای سخت ساخته میشوند.سطح مقره باید کاملا شیشه ای و سپس براق گردد تا از رطوبت مصون بماند .

ضریب انبساط شیشه کمتر و در نتیجه تغییر شکل آن در اثر حرارت کمترو اشعه حرارتی را از خود عبور میدهد.

 

انواع مقره ها از نظر کاربرد :

1.مقره میخی:به یک پیچ یا میخ فولادی وصل است وبه وسیله بازوهای صلیبی به پایه نسب میشود

2.مقره آویز :این مقره ها به زیر بازوهای دکل بسته میشود (بشقابی توپر ومقره بلند)

که هرچه تعداد بشقابهای مقره بیشتر شود مقاومت آن زیاد تر می شود

3.مقره کششی :برای گرفتن کشش هادی ها استفاده میشود در زاویه ها که مسیرخط تغییر میکند کاربرد دارد در این مقره بشقابها به صورت عمود به زمین به کار برده می شود

 

بار مصرفی :

   با توجه به اینکه عامل شدت جریان بزرگترین عامل ایجاد حریق الکتریکی می باشد تعیین بار مصرفی هر محل برای تعیین شدت جریان مورد نیاز و تطبیق وسایل انتقال نیرو با آن میزان شدت جریان در جهت کاهش ریسک حریق ضروری می باشد.

   به این منظور برای اماکن صنعتی، تجاری ومسکونی میزان استاندارد بار مصرفی تعیین شده است تا از طریق میزان استاندارد بتوان مشخصات خطوط انتقال و ادوات کنترل جریان برق را به طور متناسب تعیین نمود .

 

بار مصرفی اماکن مختلف به شرح زیر می باشد:

1) اماکن صنعتی :

   در این اماکن به علت وجود انواع ترانسفورماتورها ، الکتروموتورها وسایر مصرف کننده ها ضریب قدرت در دامنه ی وسیعی وجود دارد. به این جهت تعیین بار مصرفی استاندارد اماکن صنعتی بر اساس توان کل می باشد .زیرا دررابطه ی توان کل ضریب قدرت وجود نداشته و کمیت آن صرف نظر از φ بیان می گردد:      P = 3 V. I

 

 

جدول مربوط به بار مصرفی اماکن صنعتی

نوع صنعت

نساجی

کاغذسازی

دخانیات

تولید لوازم الکتریکی

بار مصرفی

VA/m²

102

104

101

0.7

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2-اماکن تجاری :

   در اماکن تجاری تنوعی از ادوات الکتریکی مورد استفاده قرار  می گیرد که برخی از آن ها می تواند ضریب قدرت را به میزان قابل ملاحظه ای کاهش دهد. لذا در اماکن تجاری و مسکونی  بزرگ مانند مجتمعات مسکونی تنوع زیادی در کمیت ضریب قدرت وجود دارد . بر این اساس بار مصرفی استاندارد اماکن تجاری بر حسب توان کل مطرح می گردد.

بارمصرفی (VA/m²)

 

 مساحت محل× (100/ رشد 10 ساله+1)(بار تهویه مطبوع + بارغیر روشنایی + بار روشنایی )

 

3-اماکن مسکونی:

   وسایل مصرفی اماکن مسکونی غالباً مشابه یکدیگر بوده و عموماً تک فازمی باشد.

   لذا ضریب قدرت شبکه برق فعال دارای نوسان کمیت نسبتاً کمی بوده و توان ری اکتیو پایین است .

    به این جهت بار مصرفی اماکن مسکونی را بر حسب توان مفید که در آن ضریب قدرت دخیل است محاسبه می کنیم و محاسبه آن براساس توان مفید ادواتی است که در داخل منازل مورد استفاده قرار می گیرد .

 البته لازم به تذکر است که تقریبا هیچ گاه کلیه ی ادوات الکتریکی در یک محل مسکونی روشن نمی باشد بلکه کارکرد ادوات الکتریکی در منازل بستگی به نوبت استفاده از آن و ساعات شبانه روز دارد .

   بر این اساس همواره 60٪ کل ادوات موجود در یک منزل را به عنوان شاخص بر آورد بار مصرفی مورد استفاده قرار میدهند.

 

روشهای حفاظت در برابر برق گرفتگی

وسیله حفاظت کننده بسته به موردمصرف در شبکه انواع مختلفی دارد.در مورد حفاظت سیم ها وکابلها در برابر اضافه بار از کلید های حرارتی(بی متال) فیوز های  ذوب شونده (فشنگی)ودر برابر اتصال کوتاه ازفیوز های مغناطیسی استفاده میکنیم در حفاظت وسیله های الکتریکی علاوه بر موارد فوق از سایر انواع فیوزها ووسایل حفاظتی نیز استفاده می کنیم در بحث حفاظت انساندر مقابل برق گرفتگی نیز روشهای گوناگونی وجود دارد که شامل:

1_حفاظت به وسیله زمین وسیم ارت

2_حفاظت به وسیله عایق کردن

3_حفاظت به وسیله ولتاژ کم

4_حفاظت به وسیله ترانسفورماتورایزوله یا یک به یک

5_حفاظت به وسیله کلید خطای جریان

 

راه های حفاظت در برابر جریان الکتریکی:

 

1) فراهم کردن حفاظت با جداکردن فرد :

     یکی از روشهای اساسی حفاظت کارگران جدا کردن فرد به وسیله دست کش ، کلاه خود ، پوشاک و کفش حفاظتی است که از مواد عایق ساخته شده و فرد را در برابر ورود جریان الکتریکی به بدن محافظت می کند.هم چنین برای جلوگیری ازخروج جریان الکتریکی ازبدن کف محل کار را با مواد عایق مانند فرش لاستیکی پوشانیده و یا از زیر پایی یا چهار پایه چوبی با پایه های عایق استفاده گردد.

 

 

2) حفاظت از طریق اتصال دستگاه ها به یکدیگر با سیم هادی :

   اگر دو یا چند دستگاه الکتریکی نزدیک هم به علل گوناگون مانند اتصال بدنه دارای اختلاف پتانسیل گوناگونی شوند و دست  کارگر در یک زمان با هردو آنها تماس پیدا کند در این صورت با وجود مجهز بودن به کفش عایق، جریان خطرناک از بدن فرد عبور خواهد کرد .

   شدت جریان گذری از بدن ، متناسب با اختلاف پتانسیل میان دستگاهها خواهد بود . در این موارد باید دستگاهها را به وسیله ی سیم هادی به یکدیگر وصل کرد تا به هنگام رخداد موارد مذکور اختلاف پتانسیلی میان آنها وجود نداشته باشد . به این روش ، روش همبندی یا روش حفاظت از طریق ایجاد محیط های غیر هادی نیز گفته می شود.

 

3)حفاظت با اتصال به زمین (Earthing)

   بهترین و ساده ترین روش برای جلوگیری از برق گرفتگی است . در مورد همه ی دستگاههای الکتریکی که ممکن است در اثر معیوب شدن روپوش سیم و اتصال به بدنه، جریان خطرناک ایجاد شود، با اجرای اتصال به زمین ،اگر بدن فرد با این دستگاه تماس یابد در انشعاب قرار می گیرد و اندازه ی شدت جریانی که به گونه ای موازی از بدن می گذرد جزئی از جریان خطرناک اصلی است و اگر سیم اتصال به زمین به گونه ای درست وبا مقاومت کم نصب شده باشد ،شدت جریانی که از بدن می گذرد ،به اندازه ی خطرناک 0.025 آمپر نمی رسد.

     اتصال به زمین دستگاههای الکتریکی معمولاً از لوله های فولادی آبرسانی و بخشهای فلزی ساختمان مانند تیر آهن ها که تماس خوب با زمین دارند استفاده می کنند.( این وسایل را الکترود طبیعی می نامند .) البته باید توجه داشت که از بدنه ی لوله هایی که دارای گازهای قابل احتراق و انفجار و یا مایعات داغ هستند، به هیچ وجه نباید به عنوان الکترود اتصال به زمین استفاده شود . اگر نتوان مقاومت کمتر برای گذر جریان اتصالی با وسایل مذکور به دست آورد باید اتصال به زمین مصنوعی ایجاد کرد .

 

  اتصال به زمین، با قرار دادن صفحه ی فلزی، لوله و تسمه در زیر خاک مرطوب ایجاد می شود و شرایطی به شکل زیر دارد :

1)  چاه یا چاههای پیرامون کارگاه و ناحیه ی مرطوب ، به عمق  4 ـ 3 متر حفر شود و در صورت خشک بودن ته چاه ، حفر چاه تا لایه ی مرطوب ادامه یابد . فاصله چاهها از یکدیگر به اندازه ی رطوبت زمین بستگی دارد .

2)  صفحه مسی به ابعاد 1×60×60 سانتی متر که به آن نوار مسی تختی متصل شده به عنوان الکترود در چاه قرار داده شود و سپس لوله ای گالوانیزه به دارازای 2 ـ 3 متربا قطر      3.5 ـ 5 سانتی متر که ضخامت دیواره ی آن از 3 میلی مترکمترنباشد ، برروی نوار مسی تخت انداخته تا روی صفحه جا بگیرد.

3) مقداری ذغال و نمک همراه با آن در ته چاه، پیرامون صفحه ریخته تا رطوبت کافی ایجاد شده و مقاومت زمین را کاهش دهد ، سپس چاه را با خاک پر می کنند و الکترودهای همه ی چاهها را که در حدود 80 سانتی متر پایین تر از سطح زمین قرار دارد، به وسیله ی تسمه های گالوانیزه به یکدیگر متصل کرده و به شبکه ی سیم کشی ساختمان وارد می کنند .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

    نکاتی مربوط به سیم ارت:

ü      کلیه ی سیم های رابط ، میله های برق گیر و قسمتهای فلزی ساختمان باید توسط یک ارت مناسب به زمین متصل شوند . ارت حفاظت اصلی در برابر صاعقه است .

ü       بهتر است تمام سیستمهای اتصال به زمین به یکدیگر متصل شوند .

ü       حداکثر فاصله ی اتصالات زمین از یکدیگر 30متر و حداقل 3 متر باشد .

ü       الکترود اتصال به زمین باید در نزدیکترین فاصله از ساختمان و حتی الامکان در زیر فنداسیون آن باشد،در غیر این صورت فاصله ی چاه زمینی از ساختمان از2 فوت (0.6 متر) بیشتر نباشد.

ü      مقاومت الکترود اتصال به زمین از 10 اهم نباید تجاوز کند.

ü       الکترود اتصال به زمین انواع مختلفی از قبیل : حلقه ای ، شعاعی ، صفحه ای و میله ای دارد . در صورت سنگی نبودن زمین می توان از الکترود صفحه ای یا میله ای استفاده کرد .

ü       جنس الکترود اتصال به زمین باید در مقابل خوردگی و زنگ زدگی مقاوم باشد و قابلیت هدایت مناسب داشته باشد . بهترین جنس الکترود مس است که در انتها به صفحه ی مسی متصل شده است . آلومینیوم به علت زنگ زدگی و اثر نمک بر روی آن نباید به کار گرفته شود . از مس و آلیاژ مسی در زمینهای آمونیاکی نباید استفاده کرد .

ü       در مسیر سیم اتصال به زمین نباید هیچگونه فیوز و یا کلید قطع کننده قرار گیرد .

ü      برای اتصال به زمین وسایل برقی قابل حمل بهتر است از پریزهای ارت دار استفاده شود .

ü       می توان هادی بودن محل را به وسیله ی آب پاشی نمودن آن با محلولی از بی کربنات دو سود که به نسبت 100 گرم در 15 لیتر آب حل شده باشد بهبود بخشید .

ü       دراستانداردهای اروپایی برای سیمهای دستگاههای الکتریکی رنگ ویا کد تعیین می کنند:

    فاز : قهوه ای ، نول : آبی واتصال به زمین : سبز( با نوارهای زرد)

 

4) فراهم کردن حفاظت با جداسازی سیم نول ترانسفورماتور از زمین:

   برای اینکه شدت جریان الکتریکی موجود در یک جسم هادی که به منبع تولید جریان الکتریکی متصل شده است از بدن فرد گذر کند کافی است که مدار جریان آن بسته شود و بسته شدن مدار در این مورد تنها با اتصال سیم خنثی (نول) ترانسفورماتور به زمین عملی می شود .

   بهترین راه جلوگیری از گذر جریان الکتریکی از بدن حذف سیم ترانسفورماتور است ، این امر زمانی عملی می شود که کارخانه یا محل کار دارای یک ترانسفورماتور ویژه بنام ترانسفورماتور جداساز (isolament) باشد و تغذیه همه دستگاهها مستقیماً به وسیله ترانسفورماتور انجام گیرد .

   همچنین ممکن است ترانسفورماتورهایی را به اسم ترانسفورماتور های جداساز روی مدار تغذیه ی هر یک از دستگاههای مورد نظر نصب کرد اما در این مورد اگر در نقطه ای از شبکه ی اتصال زمین ایجاد گردد چون مداری بسته از راه زمین ایجاد می شود خطر برق گرفتگی پیش می آید .

   برای جلو گیری از خطر برق گرفتگی ،شبکه باید در همه ی طول خط کاملا عایق باشد و دستگاههای برقی بر روی پایه های عایق نصب شده باشند و اگر روپوش عایق سیم های دارای جریان ( فاز یا نول ) دارای عیبی چون پارگی ،ساییدگی و... باشد باید بی درنگ به تعمیر و یا تعویض آن ها اقدام کرد .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

حفاظت افراد با رله دیفرانسیل :

    رله دیفرانسیل وسیله ای است که بر روی دستگاهها و موتورها نصب شده که در صورت وجود اختلاف میان جریان ورودی و خروجی دستگاه عمل کرده و چنانچه اتصال بدنه در دستگاه ایجاد شود و به فرار جریان به زمین منجر گردد ، اندازه ی جریان خروجی دستگاه کمتر از جریان ورودی خواهد شد . جریان ورودی و خروجی در دو سیم پیچ که در جهت مخالف یکدیگر پیچیده شده وارد می شوند. در حالت عادی که اتصال بدنه وجود ندارد جریان در هر دو سیم پیچ یکسان بوده و میدان مغناطیسی ایجاد  نمی شود،اما در اثر اختلاف میان دو جریانی که در این دو سیم پیچ وارد می شود ، میدان مغناطیسی ایجاد شده و هسته مغناطیسی باعث قطع مدار می گردد.

   زمان قطع مدار در حدود 0.03 ثانیه بوده و به این شیوه، اتصال به بدنه در این مدت کوتاه قطع می گردد و اگر فرد با دستگاهی تماس پیدا کند که به این وسیله مجهز است ، از خطر برق گرفتگی محافظت می گردد. این رله را به طور مجرا به ندرت مورد استفاده قرار می دهند و در کلیدهای اتوماتیک (کلیدمینیاتوری) از آنها بهمراه رله های حرارتی بهره می گیرند

 

رله مغناطیسی

 رله مغناطیسی نیز برای کنترل جریان به کار می رود . اصول کار این رله بر اساس پدیده مغناطیس پایه گذاری شده است .
از این رله برای قطع جریان های اتصال کوتاه استفاده می شود.می دانیم که یک اتصال کوتاه باید سریع قطع شود بنابر این در چنین موقعیتی نمی توان از رله اضافه باری(حرارتی)استفاده نمودچون گرم شدن بیمتال رله به یک زمان نسبتا طولانی نیاز دارد.
این رله از یک هسته مغناطیسی که اطراف آن چند دور سیم پیچیده شده تشکیل گردیده است.عبور جریان اتصال کوتاه باعث مغناطیس شدن و جذب اهرم قطع می شود
. این رله را به طور مجرا به ندرت مورد استفاده قرار می دهند و در کلیدهای اتوماتیک از آنها بهمراه رله های حرارتی بهره می گیرند

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فیوزها:                                
در کلیه تاسیسات الکتریکی برای جلوگیری از صدمه دیدن و معیوب شدن وسایل و نیز برای قطع کردن دستگاه های معیوب از شبکه که بر اثر عئامل مختلف از قبیل نقصان عایق بندی،ضعف استقامت الکتریکی یا مکانیکی و ازدیاد بیش از حد جریان مجاز(اتصال کوتاه)وسایل حفاظتی مختلف به کار می رود.این وسایل باید طوری انتخاب شوند که در اثر اضافه بار یا اتصال کوتاه در کوتاهترین زمان ممکن و قبل از اینکه صدمه ای به سیم ها و شبکه الکتریکی شبکه برسد،مدار قسمت معیوب را قطع کنند.یکی از این وسایل حفاظتی فیوز است فیوزها از نظر زمان قطع بر حسب منحنی ذوب سیم حرارتی داخل انها به دو نوع کند کار و تند کار تقسیم میشوند.

فیوز های تند کار زمان قطع کمتری نسبت به فیوزهای کند کار دارندو به همین دلیل در مصارف روشنایی استفاده می شوند.فیوز های کند کار دارای زمان قطع طولانی تری هستنند و در نتیجه برای راه اندازی موتورهای الکتریکی به کار میروند..

 

 

 

فیوزها :

 فیوزها انواع متفاوتی دارند . یکی از انواع فیوزها ,فیوزهای حرارتی هستند که خود به دو دسته ی بی متال و ذوب شونده تقسیم می شوند .

            

فیوزهای بی متال :

ازدو فلز که ضریب انبساط طولی متفاوتی دارند تشکیل شده است. در مدار با عبور بار اضافی ، حرارت ایجاد شده موجب انبساط طولی فلزات می شود و چون ضریب انبساط طولی دو فلز با هم متفاوت است در نتیجه با خم شدن یکی از فلزات بر روی فلز دیگر مدار قطع می شود .

 فیوزهای ذوب شونده :

 در اثر عبور بار اضافی و حرارت ایجاد شده ذوب شده و مدار قطع می شود برای همین این فیوزها یکبار مصرف هستند

 

شمایی از طرز کار فیوز بی متال

 

  

 

 

 

 

 

 

 

 

انواع فیوز

فشنگی ،مینیاتوری،کاردی (تیغه ای)،شیشه ای یا کارتریج وفیوز های فشار قوی (دژنکتور (نام دارند که درپستهای برق به کار میروند.

. معمولا فیوزهای که در مدار قدرت به کار میروند،مدار کنتاکتور را در مقابل

اتصال کوتاه محافظت میکند.

 

برق گرفتگی چیست؟

اختلاف پتانسیلی که بین دو نقطه از بدن ایجاد وباعث می شودکه جریان الکتریکی از قطه ای از بدن وارد و از نقطه ای دیگر خارج شود.

برق گرفتگی به دو طریق ممکن است:لف :تماس مستقیم               ب:تماس غیر مستقیم

 

تماس مستقیم

هنگامی که سیستم الکتریکی سالم است و انسان بر اثر سهل انگاری با هادی برقدار در یک یا دو نقطه تماس می گیرد.

 

تماس غیر مستقیم

هنگامی که در اثر خراب شدن عایق بندی یا هر علت دیگر یک هادی برقدار با سطوح فلزی یا بدنه هادی دستگاه تماس یابد وانسان با همان سطح  فلزی در تماس باشد برق گرفتگی غیر مستقیم رخ می دهد.

 

 

عوامل موثر در برق گرفتگی

ولتاژ -شدت جریان-مقاومت بدن انسان  -نوع جریان-مسیر عبور جریان وسطح تماس-مدت زمان عبور جریان از بدن-اثر فرکانس برق-عوامل دیگر

                                   

 

اثرات الکتریسیته بر بدن:

درد های قفسه سینه ای با شکم سوختگی- اسپاسم عضلانی - خفگی

 

مخاطرات الکتریکی :

  خطرات ناشی از جریان برق به دو دسته ی مخاطرات اولیه و ثانویه تقسیم می شوند:

الف ) مخاطرات اولیه :  شوک الکتریکی  -    سوختگی  -    آتش سوزی و انفجار

ب) مخاطرات ثانویه  (واکنش های غیر ارادی هستند ) :   سقوط از ارتفاع  -    انداختن ابزار کار و اشیا

 

شوک الکتریکی:

   یک تحریک ناگهانی و اتفاقی سیستم عصبی بدن بر اثر عبور جریان الکتریکی است . تقریباً همه ی شوکهای الکتریکی شدید به وسیله ی جریانهای متناوب و به ندرت به وسیله ی جریانهای مستقیم ایجاد می گردد.

   عوارض مهمی که در شوک الکتریکی ایجاد می شوند عبارتند از انقباض ماهیچه ها ‏، خفگی ، فیبریلاسیون قلبی ، سوختگی و از بین رفتن بافتها.

 

  دلایل ایجاد شوک الکتریکی :

1) تماس با هر دو هادی یا سیم مدار برق (فاز یا نول )

2) تماس با سیم فاز مدار برق دار و زمین (جریان برق از یک نقطه به بدن وارد و از نقطه ی دیگر به زمین تخلیه شود. )

3) تماس با سیم نول در شرایط عدم تعادل بار فازها

4)تماس با بدنه ی هادی ( بدنه ی فلزی ) دستگاههایی که دارای اتصال بدنه باشند ( ایجاد ولتاژهای تماسی )

5) تخلیه ی بار الکتریکی ذخیره شده از دستگاههای برقی در موقع خاموش بودن دستگاه مانند تماس با خازن ها و سر کابلها پس از قطع برق

6) ایجاد اختلاف پتانسیل بین دو پا در شرایط اتصالی فاز با زمین یا تخلیه ی جریان به زمین بر اثر رعد و برق ( ایجاد ولتاژ گامی )

7) الکتریسیته ی ساکن

8) رعد و برق

 

خطرا ت حرارتی وبرق گرفتگی

یکی از مهترین خطرات برق ایجاد حریق می باشد که می تواند به حریق خانمان بر انداز و وحشتناک منجر شوداین قبیل حریق ها که در انبار ها  کارگا ه ها کارخانجات  ومنازل به وقوع می پیوندد در اثر گرمای نا خواسته ی انرژی الکترسیته میباشد.

 

سوختگی :

   سوختگی پوست بر اثر برق گرفتگی به مراتب کمتر از دیگر سوختگی ها مانند مواد شیمیایی و حرارت مستقیم است اما چون این آسیب های سطحی  اغلب با آسیب گسترده ی بافت عمقی همراه است اهمیتی ویژه دارند . 

   بطور کلی سوختگی های ناشی از برق گرفتگی به سه دسته تقسیم می شوند:

1) سوختگی ناشی از خود جریان الکتریکی

2) سوختگی ناشی از قوس الکتریکی

3)سوختگی ناشی از شعله  به دلیل آتش گرفتن پوشاک فرد

 

   سوختگی گونه نخست شاید کمترین اثر را بر روی پوست ایجاد کند گاهی تنها آسیب ها در جای ورود و خروج جریان یافت می شود . بیشتر آسیب ها در محل ورود جریان , از گونه ی سوختگی درجه سه است.

   سوختگی گونه ی دوم به وسیله ی اختلاف پتانسیل ها ی زیاد ایجاد می شودوآسیب آن به دلیل ایجاد دمای زیاد، شدید و عمیق بوده و به اندازه ی کافی باعث سوختن استخوان اندامها و بافتهای پیرامون می گردد و میتوان گفت خطرناک ترین گونه ی سوختگی ناشی از جریان الکتریکی است.

  سوختگی گونه ی سوم به دلیل آتش گرفتن پوشاک آسیب دیده ناشی از دما، ایجاد شده و گاهی جدیترین بخش آسیب را شامل میشود.

 

علل عمده حریق های ناشی از برق

1. حرارت اضافی کابل ها و تجهیزات الکتریکی در اثر اضافه بار ها دیها (over load)

2. حرارت ایجاد شده در اثرشل بودن اتصالات مدارات الکتریکی (loose connection)

3 . جریان های نشتی حاصل از عایقی ضعیف و نامناسب ( earth leakage)

4 . حرارت ناشی از اضافه جریان حاصل از ایجاد اتصالات کوتاه در مدارات

 

مسیر های عبور جریان الکتریسیته در بدن

همانطور که میدانیم یکی از عوامل موثر در اثرات برق گرفتگی مسیری است که جریان در بدن طی می کند که در این میان میزان در صدی از  جریان که از قلب میگذرد  از اهمیت بیشتری برخوردار می باشد  مهمترین مسیرهای احتمالی عبور جریان از بدن عبارت اند از :

از دست راست به دست چپ -از دست راست به پای راست - از دست راست به هر دو پا - از دست چپ به پای راست

 از دست چپ به پای چپ - از دست چپ به هر دو پا  - از دست چپ به دست راست - از دست راست به پای چپ

 

از پای راست به پای چپ-از پای راست به دست چپ-از پای راست به دست راست-از پای راست به هر دو دست-از پای چپ به پای راست

از پای چپ به دست چپ-از پای چپ به دست راست-از پای چپ به هر دو دست

 

همانطور که گفته شد معمولا کوتاه ترین مسیر بین نقطه ای که جریان وارد بدن می شود تا نقطه ای که از بدن خارج شود را مسیر عبور جریان برق در بدن گویند و خطر ناک ترین مسیر عبور جریان معمولا از قفسه سینه است جایی که ششها وقلب وجود دارند.اگر انسان تحت تاثر ولتاژ گاهی قرار گیرد یعنی جریان از یک پا وارد واز پای دیگر خارج شود بیشتر سوختگی شدید در ناحیه پاها ایجاد می شود

سطح تماس بدن نیز در شدت برق گرفتگی موثر خواهد بود هر چه سطح تماس مثلا کف دست با هادی برق دار بیشتر باشد خطر برق گرفتگی وشدت آن بیشتر خواهد شد.

 

راههای پیشگیری ومقابله با این گونه حوادث

*      سیم کشی برق ساختمان یا محوطه و غیره با دقت ورعایت نکات ایمنی وفنی انجام شود

*      در مخازن سوخت انبارهای کالاوهمچنین در منازل وکارخانجات باید دقت زیادی اعمال شود تا از وسایل حفاظت وپیشگیری از حریق که مورد تایید موسسات استاندارد می باشد استفاده گردد

*      فیوز ها وکلید ها وعایق ها بایستی با کمال دقت انتخاب شوند

*      به جای فیوز استاندارد از هیچگونه شی دیگر استفاده نشود

*      در هیچ مکانی از سیمهای بدون روپوش و سیم کشی روکار بدون حفاظ ولوله های هادی استفاده نگردد

*      در هیچ مکانی سیم های برق در دسترس کودکان نبوده ویا در مجاورت مواد قابل اشتعال نباشد

*      فیوز ها کلید های اصلی کنتور وسایر لوازم برقی بایستی از حفاظت کامل برخوردار باشد

*      به هیچ کس نباید اجازه داد که از انشعاب برق به وسیله سیم کشی موقت استفاده نماید

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

+   امین ; ۱٢:٠٥ ‎ق.ظ ; دوشنبه ۳ اسفند ،۱۳۸۸

design by macromediax ; Powered by PersianBlog.ir